Intervistë me Abdylazis Islamin (29 korrik 1930 – 16 gusht 2005) e realizuar në vitin 1997
LETËRSIA ËSHTË PASQYRIM I SHPIRTIT
AHMET SELMANI: Zoti Abdylazis, nga njerëzit që i përkasin letërsisë në përgjithësi, në këtë rast i kemi parasysh në radhë të parë vetë krijuesit, por në radhë të dytë edhe lexuesit, shpesh qarkullojnë mendime mjaft interesante. Kështu, prej tyre nganjëherë dëgjojmë të thonë se shkrimtarët dinë vetëm ta krijojnë letërsinë, por në anën tjetër nuk dinë edhe të flasin për të, ashtu siç dinë të flasin, bie fjala kritikët, studiuesit, eseistët, estetët, historianët etj. Por, megjithëse nga një këndvështrim më i përgjithshëm kjo gjë na duket shumë relative, atëherë ju, që po ashtu merreni me krijimin e saj, a jeni në gjendje edhe të flisni për të, pavarësisht prej asaj që thuhet? Ose, po të shprehemi me fjalë të tjera, a mund të na thoni në fillim se ç’është letërsia për ju?
ABDYLAZIS ISLAMI: Është fakt se shkrimtari s’mund të flasë për vete, jo se nuk mundet, sepse këtë e bën me shumë pietet dhe në mënyrë eseistike, dhe mund të flasë për një shtresë të zgjedhur, por halli është aty se për vete s’duhet të flasë, ngase nuk i zënë besë, se e përgojojnë, se bëhet i mërzitshëm, fluid, por i thonë edhe megaloman, grandoman, e ku ta di unë se çka tjetër, ndoshta edhe më zi, ndoshta edhe më keq. Po të flasë për dikë tjetër, shumë më lezet do të flasë, dhe askush asgjë s’do t’i thotë. Atëherë do të ketë vetëm një armik, po qe se është i realtë dhe vuan nga ato që i shpreha më lart për veten. E, sa për pyetjen se ç’është letërsia, do të kisha mundur njëfarësoj të përgjigjem, sepse kjo pyetje i takon gjithkujt. Shumë letrarë kanë dhënë përkufizime në mënyrën e vet, por përkufizim të saktë askush nuk ka dhënë. Përkufizimi im për letërsinë do të ishte ky: Letërsia është pasqyrim i shpirtit, zbrazje e akumulatorit shpirtëror dhe lehtësim i ngacmuar i botës së brendshme nga bota e jashtme. Këtë e thashë nga praktika, sepse shkrimtari gjithmonë është i lidhur me atë që e ngacmon, e për t’u çliruar nga ajo, e zbraz akumulatorin e vet, nëse tema është relevante. Është interesant se Jasunari Kavabata frymëzohet nga një poezi me pesë vargje të shekullit VII të erës së re dhe krijon romanin “Natyra me borë”, roman i cili e nderoi me Çmimin Nobel.
AHMET SELMANI: Veprat tuaja në përgjithësi, kuptohet ato që i keni botuar deri tani, siç dihet u përkasin gjinive të ndryshme: poezisë, prozës dhe dramës. Ç’do të thotë për ju si autor t’i lëvrosh të gjitha këto gjini letrare?
ABDYLAZIS ISLAMI: A keni vënë re se kaq shumë nuk ka jetuar asnjë letrar, po kanë vdekur herët. Natyrisht, ata që janë marrë me shumë gjini letrare dhe që kanë pasur sukses. Rrallë ndonjë që ka qenë i privilegjuar, ka pasur daktilografin e vet, ka pasur kushte të mira, ka vajtur në pushim në cilin hotel ka dëshiruar, s’ka pasur dert për asgjë. Andej nga Amerika Latine, ku kushtet janë të rënda, shtatë vjet e krijojnë një roman. A thua romani aq shumë u dashka të krijohet? Jo. Ata krijojnë tërë jetën katër ose pesë romane dhe pikë. Nuk lodhen. Pse nuk kanë daktilografistë. Kurse ne mbytemi vetë. Frymëzimi është i vërtetë dhe ai kërkon të dalë në dritë, duke harruar lodhjen dhe rraskapitjen. Duke e bërë natën ditë, duke harruar se është e diel dhe duhet pushim, shpeshherë duke e harruar edhe ngrënien pranë vetes. Sidomos poezia do kohë dhe përkushtim të jashtëzakonshëm.
AHMET SELMANI: Megjithatë disa mendojnë se poezia shkruhet më lehtë, prandaj në një mënyrë ka edhe aq shumë poetë. Dhe, kur është fjala këtu, na intereson të dimë, ju, me çfarë lehtësie ose vështirësie e shkruani atë?
ABDYLAZIS ISLAMI: Ja, unë po ju tregoj sesi shkruhet poezia. Më shpejt e kam shkruar një roman sesa një poezi. Romanin e kam dorëzuar, e poezia ka kërkuar ende punë. Një poet japonez i shekullit VII të erës sonë nuk ka qenë i frymëzuar të shkruajë poezi më tepër se gjashtë muaj. Del nëpër fushë me notes e laps në duar që, posa të frymëzohet, vargjet t’i nxjerrë në letër, sepse ikin dhe asnjëherë nuk vijnë më. Pranë një kënete pa një bretkosë e cila, nga frika filloi të dridhet dhe u bë gati të kërcente në ujë. Këtij i lindi diçka, dhe shkroi: “Bretkosë e vogël mos u frikëso hiç unë jam Isa”. I erdhi mirë dhe këto fjalë i shkroi në letër. I numëroi rrokjet, i dolën 17, dhe tri vargje. Ashtu pa se e krijoi haikun. Një muaj e krijoi këtë haik, sepse iu duk tepër i qëlluar. Shokët filluan ta tallnin: “Bretkosëza e ngratë, s’paska dëgjuar nga guatja e bretkosave të tjera për Isanë sesa zemërbutë që është, kushedi ku i ka pasur mendtë e gjora! I thanë edhe fjalë të tjera shpotitëse, por Isa vetëm e tundte kokën, heshtte dhe thoshte në qetësinë e vet atë që e kishte thënë me aq gjeturi. Në dhjetë vitet e ardhshme krijoi edhe tri përmbledhje vetëm me haikë, me nga 17 rrokje dhe nga tri vargje, dhe qenë aq përmbledhëse e aq të thella sa, për çudi, çdonjëra tingëllonte si ndonjë simfoni, si ndonjë poemë filozofike. S’ishte e mundur në fund të mos harrohej çdo njeri kur e lexonte, prandaj atë e proklamoi kritika si një poet gjenial. Që atëherë filluan ta lexonin të tjerët me vëmendje, por për ta më qe vonë, ai e krijoi haikun dhe ai mbeti gjeni në poezi. Në bazë të kësaj që thashë më lart poezia dhe tregimi janë të njeriut të lindur për to, kurse drama dhe romani të njeriut që krijohet më vonë nga poezia dhe tregimi. Se ka shumë poetë, më vjen mirë, por më vjen keq që shumë pak do të mbeten prej tyre. Të shkruash poezi nuk është keq, por të shkruash poezi të thyer në prozë të zbrazët, vetëm me ndonjë klishe në fund, e të rrahësh gjoks se je poet, është turp. Jo se poezia është e lehtë, po ngase shkruhet nga mjeshtriçollakë. E, ata që nuk e lexojnë poezinë, mund të thonë se është e lehtë, sepse kemi shumë shkarravitës. Poezia e mirë, miku i dashur, duhet të ketë mendim-magji, ndjenja, tingull (nëse jo të jashtëm), patjetër të brendshëm, dhe pamje të jashtme (harmoni), madje ritëm dhe një sërë gjërash të tjera, që duhet t’i dijë poeti. Poezia është një harmoni e fshehur, që zbërthehet gjatë leximit. Poeti duhet të mendojë për të gjitha, jo: ja, e shkrova poezinë, tash mund edhe ta lexojë gjithkush. Në realitet nuk e lexon atë copë proze të thyer e të zbrazët, por ua kripë mendtë të pranishmëve.
AHMET SELMANI: Pa dyshim, si shkrimtar jeni formuar e ngjizur me brumin autokton, pra me atë që i takon historisë dhe traditës sonë, gjë që kjo mund të vërehet mirë kudo në veprat tuaja. Si e shpjegoni këtë? Deri në ç’masë keni arritur ta shfrytëzoni?
ABDYLAZIS ISLAMI: Në vitet 50 në tërësi poezia qe mobilizuese, atëherë nuk mund të flitej as për traditën, as për historinë. Poetët më të mirë si Esad Mekuli me poezinë “Bekimi i nanës”, vjersha e Nexhat Pustinës “Shi në stacion” e të ndonjë tjetri, si më të guximshmit, shkruanin për plagën tonë të rëndë, shkuarjen në Turqi të njerëzve tanë me shumicë, e këta bënin fotografinë e ndarjes së popullit nga vendlindja. Ne të tjerët, më të rinjtë, e fshihnim atë, se ishim ende duke mësuar, mund të mbeteshim pa asgjë, shkruanim, por më fshehur. Në vitet 60 filloi të ndahet shapi nga sheqeri, i përmbaheshim traditës sonë dhe krijonim duke e pasur për bazë atë. Jo thjesht ashtu, por jo edhe shkëputshëm prej saj. Vitet 70 sollën një ndryshim, vargun fillova ta bëj më të figurshëm lidhur me traditën, por edhe me historinë: me traditën lidhet “Gurgurina”, kurse “Oaza” me historinë tonë. Si simbol e kisha gurin dhe kritika e pranoi shumë mirë. “Agullinën” e krijova krejtësisht me sonete, nuk ia kushtova djalit tim, por Ali Podrimja ma kishte bërë të tillë, duke menduar se atij ia kam kushtuar. “Dritë në sfond” është përmbledhje kurorash sonetike dhe gjysma me poezi të bardha e të lira. Atë përmbledhje e dua shumë, sepse ia kushtova Lidhjes së Prizrenit, birit tim besnik (simbolik) dhe e treta kurorë sonetike mbetet në heshtje, ia kushton njëfarë revolucioni. Dhe pjesën e dytë, po ashtu nga historia e tashme dhe e shkuar, dhe në fund ura, dhe pas asaj një vjershë përmbledhëse për mbarë historinë. Por, këto s’janë krejt, kam edhe tri përmbledhje për fëmijë dhe një roman për të rritur. Në përmbledhjen e dytë për fëmijë kam tregime dhe ndonjë vjershë, dhe ato kanë të bëjnë me historinë tonë. Në roman është krejtësisht historia e re, e ngjeshur me të vjetrën. “Korrieri Artan Arta” u pengua të mos jetojë, të kalbet nëpër bodrume, sepse qenka kryekëput e historisë shqiptare, romani “Fatina” po ashtu u ndalua, edhe “Dritë në sfond” u ndalua. Kritika letrare në përgjithësi, e çmon si tepër krijimtarinë e viteve 80, mendon se gjatë këtyre viteve kam dhënë vepra më të bukura, të punuara më mirë artistikisht. Gjatë këtyre viteve nuk mbërrita të shkruaj poezi më të ardhura, romane të bukura, kurse vitet 90 qenë edhe më të suksesshme, shkrova poezi më të bukura, romane, drama, ese, tregime, kritika letrare etj.
AHMET SELMANI: Kur flasim për veprën tuaj, është interesant të thuhet se në rrafshin motivor-tematik të saj, ju kryesisht ecni nëpër një vijë mjaft të theksuar, domethënë preokupoheni me fatin e njeriut tonë, me atë historik dhe me atë bashkëkohor njëkohësisht. Mbase, në këtë mënyrë krijoni një pasqyrë për ekzistencën tonë kolektive në kohë dhe hapësirë të caktuar. Andaj, a mund të na thoni diçka më tepër lidhur me këtë?
ABDYLAZIS ISLAMI: Po, gati çdo vepër sjell diçka të fatumit tonë. Bie fjala, romani “Vajza e panjohur” sjell diçka të panjohur në letrat tona, e nga ana tjetër, ka të bëjë me historinë e popullit tonë, pikërisht pas vdekjes së Skënderbeut. Nëse e marrim “Krimin në tempull”, po ashtu është një gjë e re për popullin tonë, kam prekur mu aty të e paprekura, prandaj jam tepër i gëzuar. Në të bëhet fjalë për ilirët e fshatit Voc të malësisë dhe fshatit Pirro të fushës, në mesin e dy fshatrave. Romakët ndërtojnë një tempull të madh për 300 murgj, e ata u sjellin një hall mbi kokë këtyre fshatrave, por këto e zhdukin atë abaci si jo të dobishme me krerët romakë të Gardhishtës (Gradaciumit), Gradecit të sotëm. Hollësirat e këtij romani janë interesante sesi u zbulua krimi. Mandej romani “Pëllumbi sqepartë” (Hanifja), po ashtu sjell një material pothuajse të panjohur për lexuesit shqiptarë, është fundi i Perandorisë Osmane dhe kryengritja e madhe kundër saj. Është interesant pëllumbi sqepartë, se gati për çdo gjë e bën të njohur Hanifen. Ai flet me të e askush nuk e sheh. Edhe romani “Hekurani në Artas” është lëndë e panjohur nga askush. Këtë e kam zbuluar nga një fshehtësi e qytetit që është mbajtur më tepër se 50 vjet e drynuar në çekmexhenë e trurit të një plaku, i cili tha: “Unë më s’kam ç’ka të fsheh, kam mbushur 92 vjet. Ai tregoi se Serbia e viteve 30 shkruaka, bëka listë për ata që dashkan të studiojnë në Normalen e Elbasanit. Mezi i gjejnë nja 30 veta, dhe mandej prit e prit që t’i thërrasin në shkollë. Kur kuptojnë, ashtu siç qenë shkruar, edhe qenë zhdukur një nga një, vetëm Saqipi, posa e sheh qerren se ka ardhur te dera në një mbrëmje, ikën për dritare dhe nuk u tregon as anëtarëve të familjes. Ai ju tregon shumë vonë se ku gjendet, kur djali i tij pesëmuajsh bëhet 15 vjeç. Brumin tjetër e kam plotësuar sipas fantazisë, por pa u larguar nga realiteti dramatik i veprës. Është vepër me të cilën kam arritur kulminacionin gjer në atë kohë. Edhe me veprën e tregimeve “Tatuazhe” tregoj një plagë të rëndë të një intelektuali me shumë emra, me qëllim që lexuesi ta ketë parasysh si një vepër kushtuar popullit, sepse zaten edhe ashtu është, po qe se e marrim, ngase asaj kohe, cilit t’i thuash se s’ka vuajtur, është gabim. Është vepër e lezetshme, meditative, eseistike dhe ato tregimet e vjetra shkojnë me traditën, sepse janë krijuar herët dhe shihet ecuria ime që kam bërë gjatë jetës sime më së miri në tregime. Dhe kështu mendoj se kam bërë një ecejake në historinë tonë, duke i mbetur besnik dhe duke treguar gjëra të rralla që nuk ka mundur aspak t’i tregojë historiani, sepse ai nuk e ka për detyrë të futet nëpër detaje, siç futet shkrimtari. Mendoj se vepra e shkrimtarit është po aq e dobishme sa edhe e historianit. Derisa shkrimtari vë në dukje disa imtësira të një kohe të caktuar, e panjohur prej askujt, historiani shkruan nëpër etapa kohe pa u lëshuar nëpër detaje.
AHMET SELMANI: Është shumë e kuptueshme se, përveç aktualitetit, po aq ju trazon edhe historia. Sidomos kjo mund të vërehet në disa nga veprat tuaja, qoftë në poezi, qoftë në prozë. Dhe në bazë të kësaj krijojmë përshtypjen se si shkrimtar veproni paksa si një arkeolog, nëse mund t’ju themi kështu, sepse zbuloni mbetje të rralla historike që i përkasin popullit tonë, me të cilat flisni në mënyrë poetike. Veçanërisht kjo mund të vërehet në vëllimin “Nica”, ku arrini ta konceptoni një pamje lashtësie, kuptohet duke krijuar një vizion poetik modern. Kjo nënkupton edhe faktin se shkrimtari përmes artit mund të ndihmojë edhe në fusha të tjera. A mund ta komentoni paksa këtë që e themi në këtë rast?
ABDYLAZIS ISLAMI: Pak a shumë fola për romanet e para, por edhe për poezinë. Por nuk është e mundur të kapen të gjitha skajet. Në këtë pyetje do të përpiqem t’i jap përgjigje poemës “Nica”. Kjo është një rastësi interesante se si jam frymëzuar. Isha gazetar në Radio Shkupin dhe, në vitet e para, si shpesh udhëtoja me shinobus. Aty takohesha me njerëz pleq, të anës së Orashës së Poshtme dhe Orashës së Epërme, sidomos ditëve të pazarit, të martën dhe të premten. Plaku më tha se ka ekzistuar njëherë Sobri, vend i Orashës së Poshtme, ka qenë vetëm vend i rrafshtë, vend buke, vend arash. Atje ndërtohet fshati i parë me emrin Aras. Por, me kohë, Arasi pëson ndryshim dhe bëhet Orashë. Prej tij dhe prej disa familjeve ardhacake shqiptare më vonë formohet edhe Orasha e Epërme. Në mes dy Orashave, në një maje kodre, tash gjendet Kalaja e Orashës, me të njëjtat konture që e kanë ndërtuar ilirët. Më parë ka mbretëruar në këtë fis ilir Dusna (Dusha), thonë se ka rënë në luftë në vendin që sot i ka mbetur emri Ra-Dusha (Radusha), pas Dusnës, e cila kur vdes, e lë amanet që vendin ta sundojë Nica, e cila ka pasur dhjetë fëmijë, të gjithë i ka flijuar për vendin dhe nuk iu kanë dhimbsur. Pra erdhi Nica e cila u vra në një vend që sot e mban emrin e saj, pak të bastarduar sipas barbarëve: VRA(T)NICA, në origjinal duhet të jetë VRANICA, pra VRA-NICA. Kur vritet kjo, me kohë ka qenë i përgatitur që ushtrinë ta udhëheqë gjeneral Jetoni, pasi ka treguar zotësi të pashoqe. Pra, siç mund të shihet, mua pak më ka ndihmuar gojëdhëna e popullit. Duhet kontakti me pleqtë, madje më shumë, derisa të vish te e njëjta fjalë. Atë vepër, derisa e kam bërë komplet, kam mbledhur shumë material. Në radhë të parë instrumentet muzikore më kanë nxjerr problem t’ua gjej zërin adekuat dhe ashtu t’i përshkruaj. Mandej shenjat e kështjellave me anë të tymit, madje më është dashur të gjej sa kështjella kanë qenë deri te Kështjella qendrore e Rozafës. Por interesant ka qenë gjetja e fjalëve të urta ilire: “S’e humb rrugën ai që e ndjek yllin e vet”, ose e dyta, në fund të librit: “Pragu është mali më i lartë”. Do të habiteni se ku i kam gjetur këto. Në popull më nuk jetojnë, por në letër i kanë shënuar bota, madje edhe të cilit popull janë. Duke hulumtuar, i kam gjetur në “LARUSËN” frënge. Dhe besoni se, kur i kam gjetur këto fjalë, e kam çuar shumë lart popullin frëng dhe, atë ditë nga gëzimi vetëm kam shëtitur, kisha harruar të ha edhe bukë, duke menduar se si arritëm në “Larusën” e tyre. Erdhi në përfundim se grekët kanë shënuar çdo gjë dhe nga ata i kanë marrë edhe francezët, se nuk mundja ndryshe të sjell ndonjë vendim. Të shohësh sa jam gëzuar për ato dy fjalë ilire, njërën e vura në fillim, e tjetrën në të dalë të librit. Në libër bëhet fjalë kryekëput për ilirët. Po ta dini sa e dua atë vepër, habiteni më së shumti, sepse kam humbur shumë kohë për realizimin e saj. Për mua “Nica” paraqet kryevepër, po kush të dojë le ta marrë si të dojë. Sa bukur është paraqitur festa e Sabës! Nga çdo vjershë në të asgjë nuk mund të heqësh. Dukët sikur unë kam qenë në mesin e tyre dhe e kam përjetuar ngjarjen për pijen (birrën) ilire Sabaja. Po këngët e tjera, prej të cilave po ashtu asgjë nuk mund të heqësh, se e dëmton poemën. Sa tregon për vjetërsinë e saj, poema tregon edhe për freskinë që ka, ngase ky popull kurrën e kurrës nuk u gëzua. Ashtu na lanë ata, po t’i ngjallësh, do të habiten si mbytemi me të njëjtat probleme.
AHMET SELMANI: Në romanin tuaj më të ri “Dredhia”, ju po ashtu shfrytëzoni një temë historike. Por në këtë rast nuk kemi të bëjmë me një temë gjithaq të njohur, të trajtuar e të stërtrajtuar. Në të vërtetë, aty kemi të bëjmë me një episod të veçantë historik, në të cilin paraqitet fati e hidhur të individit dhe kolektivitetit, përkatësisht bëni një sintezë të ngjarjeve të ankthshme e plot vuajtje në një periudhë të caktuar. Ç’është e vërteta, përmes kësaj vepre ju sikur bëni përpjekje për ta liruar individin nga hipotekat historike, nga fajet që mund t’i ketë ai në një situatë të caktuar. Ndaj mund të kuptohet se për njeriun parësore është ekzistenca fizike e pastaj edhe ato të tjerat. Meqenëse secili lexues ka të drejtë ta kuptojë sipas shijes së vet, prapëseprapë a mund të na thoni si e keni konceptuar ju si autor?
ABDYLAZIS ISLAMI: Më parë kam bërë determinimin e hapësirës dhe të kohës, në fillim e kam dhënë në disa fjali filozofike, e hyrjen e romanit e bëj në mënyrë eseistike, duke i analizuar një nga një, edhe kohën edhe hapësirën, e mandej e filloj romanin po në ato baza të padeterminuara sa duhet, sepse i kam lënë, vetëm që i kam prekur, që më vonë ta bëj determinimin e saktë dhe ta përfundoj romanin. Romani nuk është thjesht historik, siç thoni ju, po ai ka për bazë filozofinë, sociologjinë, etnologjinë e njerëzve të shpërndarë andej-këndej, por edhe historinë se pa të nuk bën, por të varura nga dëshira e vullneti i hapësirës dhe kohës që, pavarësisht prej njeriut, ngjajnë shumë gjëra. Po të mos kishte qenë koha, do të shpërlahej truri, por koha është ajo që i rikujton shumë gjëra. Më në fund është i hidhëruar me hapësirën se i duket se ajo i jep azil gjithkujt dhe nuk e çan kokën për asnjërin, se është hapësirë natyrore.
Por kur ajo emërtohet, kur koha i njehson vitet e sundimit, tradhtisë, trysnisë, vuajtjet, mundimet, robërinë e rëndë që aspak nuk durohet, vjen në përfundim se edhe hapësira edhe koha i vijnë në ndihmë njeriut, i cili para të gjithëve ka sunduar dhe i ka varret e të parëve. Pra, romani fillon me determinimin e kohës dhe hapësirës, dhe në fund autori ia mbërrin qëllimit kur i determinon plotësisht. Romani ka pasur dy recensues që e kanë vlerësuar për ta botuar. Secili e ka trajtuar në mënyrën e vet, por jashtë temës nuk kanë dalë. I pari thotë se Hasani është protagonisti. Unë do të thoja se Hasani është i pari e Sefa i dyti, për arsye se Hasani vuan dhe vepron siç nuk ka vepruar asnjë protagonist gjer tani. Ai vepron në mënyrë unikale. Por edhe Sefa është kryeprotagonist, por i dyti, ngase aspak me dreqni e gjeturi nuk mbetet pas vëllait të vet, po ai ka qenë në vilat, andaj unë e lë si protagonist të dytë. Para se ta shkruaj këtë vepër, edhe pse e ndieja veten shumë ligsht, kur u takova me poetin dhe estetin Ibrahim Veliu, natyrisht pasi më pyeti se ç’ka shkruaj, i thashë se mbeta pa kryevepër në prozë, e ai më tha se kam në poezi, s’është me rëndësi në prozë. Unë i thashë se do ta shkruaj një nëse më ndihmon shëndeti, patjetër, madje sikur të më shkojnë edhe gjashtë vjet. Por meqë e kisha lëndën gati, rodhi pa pengesa, me një galeri personazhesh. Sot e marr si për kryevepër në prozë, sepse dallohet nga të gjitha, dhe me këtë i dhashë fund krijimtarisë sime.
AHMET SELMANI: Me shkrimtarët ndodhin shumë gjëra: ata nganjëherë përpiqen t’i ngjajnë njëri-tjetrit, por nganjëherë përpiqen edhe të mos i ngjajnë, në disa raste eksperimentojnë për të gjetur ndonjë formë të re, e në disa raste të tjera çuditërisht bien në defansivë, përjetojnë si të thuash njëfarë krize të thellë, që për një kohë nuk mund të krijojnë asgjë, disa herë ata bëhen mësues për njëri-tjetrin, por ndonjëherë ka autorë që e marrin atë guxim të bëhen improvizues, madje edhe plagjiatorë etj. Në kontekst të krejt kësaj, a mund të na thoni se ç’janë shkrimtarët kundruall njëri-tjetrit? Ose, cila është psikologjia e tyre krijuese në këtë drejtim?
ABDYLAZIS ISLAMI: Unë nuk jam studiues i letërsisë, që ti di këto racione, edhe nëse kam bërë ndonjë shënim leximi, s’e kam bërë me atë qëllim. Por, po më duket se kemi pasur edhe të atillë që e kanë errësuar fjalën, duke menduar se ashtu do të jenë më të mëdhenj, më të çelur, por për mua kanë mbetur minorë. Ka edhe që eksperimentojnë, dhe ky nuk duhet të jetë i larguar shumë nga tradita, edhe ai është pozitiv. Si plagjiatorë i hasim disa të rinj të papërgjegjshëm, ose nuk e dinë se ç’bëjnë, ose përdorin reminishenca të shumta, sepse lexojnë shumë dhe u mbeten në mend vargje ose copa vargjesh të suksesshme. Kur të lexohet, nuk duhet edhe të shkruhet, sepse pikërisht atëherë ndodhin reminishencat. Në një rast, në vitin 1983, më kujtohet si sot, para 20 apo 30 vetave, njëri filloi të më thoshte ç’ka i erdhi në gojë. Unë e shikoja drejt në sy dhe u habita. Njëherë mendova se mos kishte pirë dhe i kishte shkrepur këmba tek unë, por jo. Mandej mendova se dikush e ka shtyrë, por unë nuk fola asgjë. Vetëm “zyrtarisht”. As kjo nuk ndodhi. Ai foli e foli dhe aspak nuk u ndal. Ku i kishte pasur gjithë ato fjalë i gjori. Njëri si më skofiar se të tjerët tha: “A bën të çohemi, se më së shumti na vlen koha e humbur se këto fjalë të zbrazëta?” Dhe u çuan e ikën.
Njëri nga redaktorët e “Rilindjes” i kishte folur, duke ia treguar veprën time në prozë. Te vona erdhi ai njeri të më kërkojë falje tek për teku. Atëherë fola unë: Të më kërkosh falje para të gjithë atyre njerëzve që fole, atëherë falja bëhet kabul!
17.07.1997
Marrë nga libri „BASHKËBISEDUESIT E MI“ të autorit AHMET SELMANI, 2001
