Shtetet e Bashkuara dhe Irani kanë shkëmbyer sulme të reja ushtarake në një nga momentet më të rrezikshme të luftës tremujore, duke vënë seriozisht në pikëpyetje fatin e armëpushimit të brishtë dhe negociatat për përfundimin e konfliktit. Ngjarjet u zhvilluan gjatë natës dhe në orët e para të mëngjesit të së enjtes, me goditje amerikane pranë qytetit-port iranian Bandar Abbas, kundërpërgjigje iraniane ndaj një baze amerikane në rajon dhe aktivizim të mbrojtjes ajrore në Kuvajt.
Sipas një zyrtari amerikan, ushtria e SHBA-së kreu sulme ndaj një objekti ushtarak iranian që përbënte kërcënim për forcat amerikane dhe për qarkullimin tregtar detar në Ngushticën e Hormuzit. Objektivi kryesor ishte një stacion kontrolli tokësor në Bandar Abbas, i cili, sipas Uashingtonit, ishte gati të lëshonte një dron të pestë sulmues. Para goditjes, forcat amerikane kishin rrëzuar katër dronë iranianë që, sipas tyre, paraqisnin rrezik për trupat amerikane dhe për anijet në zonë.
Zyrtari amerikan i përshkroi veprimet si “të matura, thjesht mbrojtëse dhe të kryera për të ruajtur armëpushimin”. Megjithatë, Teherani e konsideroi sulmin një akt agresioni dhe një shkelje të qartë të marrëveshjes së ndalimit të luftimeve.
Mediat iraniane raportuan për tri shpërthime në lindje të Bandar Abbasit, një nga qytetet më të rëndësishme portuale dhe ushtarake të Iranit në Gjirin Persik. Pas shpërthimeve, për disa minuta u aktivizua edhe mbrojtja ajrore iraniane. Sipas burimeve iraniane, goditjet amerikane nuk shkaktuan viktima apo dëme të mëdha materiale, por mesazhi politik dhe ushtarak ishte i qartë: armëpushimi po mbahet gjithnjë e më shumë vetëm në letër.
Përgjigjja e Iranit erdhi menjëherë. Gardat Revolucionare njoftuan se kishin goditur një bazë ajrore amerikane në rajon, nga e cila, sipas Teheranit, ishte nisur sulmi ndaj objektivit pranë Bandar Abbasit. Irani nuk e specifikoi zyrtarisht emrin e bazës, por raportime të ndryshme ndërkombëtare dhe sinjalizimet nga Kuvajti sugjerojnë se objektiv mund të ketë qenë një bazë amerikane në territorin kuvajtian.
“Armiku e di se agresioni nuk do të mbetet pa përgjigje”, deklaruan Gardat Revolucionare, duke paralajmëruar se çdo sulm tjetër amerikan do të merrte një kundërpërgjigje “edhe më vendimtare”. Teherani ia faturoi përgjegjësinë për çdo pasojë të mëtejshme “agresorit”.
Në të njëjtën kohë, Kuvajti raportoi se ishte përballur me sulme me raketa dhe dronë. Sirenat e alarmit u dëgjuan në disa zona të vendit, ndërsa ushtria kuvajtiane njoftoi se sistemet e mbrojtjes ajrore po interceptonin sulme “armiqësore”. Shtabi i Përgjithshëm i Ushtrisë sqaroi se shpërthimet që dëgjoheshin ishin rezultat i veprimit të mbrojtjes ajrore dhe u bëri thirrje qytetarëve të ndjekin udhëzimet e sigurisë të autoriteteve.
Ky zhvillim e fut Kuvajtin drejtpërdrejt në hartën e krizës, për shkak të pranisë së rëndësishme amerikane në vend. Edhe pse autoritetet kuvajtiane nuk e identifikuan menjëherë burimin e sulmeve, koha e tyre përkon me njoftimin iranian për goditjen ndaj një baze amerikane në rajon.
Përshkallëzimi ndodhi në një kohë kur Uashingtoni dhe Teherani po zhvillojnë negociata për t’i dhënë fund luftës që nisi më 28 shkurt me sulmet amerikano-izraelite ndaj Iranit. Lufta ka shkaktuar mijëra viktima, ka bllokuar pjesërisht Ngushticën e Hormuzit dhe ka rritur ndjeshëm çmimet globale të energjisë.
Ngushtica e Hormuzit është bërë nyja kryesore e krizës. Para luftës, përmes këtij korridori detar kalonte rreth një e pesta e tregtisë botërore të naftës dhe gazit natyror të lëngshëm. Pas shpërthimit të konfliktit, qarkullimi është kufizuar rëndë, qindra anije kanë mbetur të bllokuara ose të ankoruara në Gjirin Persik, ndërsa mijëra marinarë vazhdojnë të jenë të bllokuar në bord.
Sipas të dhënave të agjencive të monitorimit detar, gjatë kësaj jave tri tankerë të mëdhenj, dy supertankerë dhe një anije për gaz natyror të lëngshëm, arritën të kalojnë përmes Ngushticës së Hormuzit me transponderë të fikur dhe po lëvizin drejt Indisë dhe Kinës. Megjithatë, trafiku i përgjithshëm mbetet shumë më i ulët se para luftës, kur nëpër këtë ngushticë kalonin mesatarisht 125 deri në 140 anije në ditë.
Iranianët kanë krijuar një autoritet të ri për menaxhimin e kalimit në Hormuz, të quajtur Autoriteti i Ngushticës së Gjirit Persik. Ky institucion kërkon që anijet që kalojnë nëpër ngushticë të japin të dhëna për origjinën, ngarkesën dhe destinacionin final, si dhe të ndjekin korridoret e përcaktuara nga Teherani. Raportohet gjithashtu se Irani synon të mbledhë tarifa kalimi, madje edhe përmes pagesave me kriptovaluta.
SHBA reagoi duke vendosur sanksione ndaj këtij autoriteti. Departamenti amerikan i Thesarit e cilësoi këtë strukturë si përpjekje të Gardave Revolucionare për të shantazhuar tregtinë globale detare dhe paralajmëroi se çdo subjekt që bashkëpunon me të mund të përballet me sanksione amerikane. Kjo krijon një dilemë të madhe për kompanitë detare: nëse nuk koordinohen me autoritetin iranian, mund të mos lejohen të kalojnë; nëse koordinohen, rrezikojnë të shkelin sanksionet amerikane.
Kriza u thellua edhe më shumë nga raportimet për një draft-marrëveshje të mundshme mes SHBA-së dhe Iranit. Televizioni shtetëror iranian raportoi se ekzistonte një kornizë jozyrtare mirëkuptimi, sipas së cilës Ngushtica e Hormuzit do të rihapej, trafiku tregtar do të kthehej në nivelet e para luftës brenda një muaji, SHBA do të hiqte bllokadën ndaj porteve iraniane dhe forcat amerikane do të tërhiqeshin nga afërsia e Iranit. Sipas këtij raportimi, Irani dhe Omani do të kishin rol në menaxhimin e qarkullimit detar.
Shtëpia e Bardhë e hodhi poshtë menjëherë këtë raportim, duke e quajtur “trillim të plotë”. Presidenti Donald Trump deklaroi se asnjë shtet nuk do ta kontrollojë Ngushticën e Hormuzit dhe se ajo duhet të mbetet e hapur për të gjithë.
“Askush nuk do ta kontrollojë atë. Janë ujëra ndërkombëtare”, tha Trump, duke kërcënuar madje edhe Omanin që të mos bëjë marrëveshje të veçantë me Teheranin. “Omani do të sillet si gjithë të tjerët, përndryshe do të na duhet t’i hedhim në erë. Ata e kuptojnë këtë, do të jenë mirë”, deklaroi ai.
Deklarata e Trumpit shkaktoi tronditje diplomatike, pasi Omani është aleat i rëndësishëm i SHBA-së dhe tradicionalisht ka luajtur rol ndërmjetësues në konfliktet mes Uashingtonit dhe Teheranit. Shtëpia e Bardhë dhe ambasada e Omanit në Uashington nuk dhanë menjëherë komente shtesë.
Trump tha gjithashtu se nuk është ende i kënaqur me kushtet e një marrëveshjeje me Iranin dhe se SHBA nuk po diskuton lehtësimin e sanksioneve. Ai akuzoi Teheranin se po i zvarrit negociatat me shpresën se demokratët mund të fitojnë zgjedhjet e ndërmjetme në Kongres.
“Ata menduan se mund të më lodhnin duke pritur. Por mua nuk më interesojnë zgjedhjet e ndërmjetme”, tha Trump.
Presidenti amerikan la të kuptohet se, nëse nuk arrihet një marrëveshje sipas kushteve amerikane, SHBA mund të rifillojë goditje më të gjera ushtarake. “Ose do të bëhet marrëveshje, ose do të shkojmë ta përfundojmë punën”, tha ai.
Nga ana iraniane, qëndrimi mbetet i pandryshuar. Ebrahim Azizi, kreu i komisionit për sigurinë kombëtare në parlamentin iranian, deklaroi se retorika e Trumpit nuk do ta detyrojë Iranin të heqë dorë nga “vijat e kuqe”: e drejta për pasurimin e uraniumit, zotërimi i uraniumit të pasuruar, autoriteti mbi Ngushticën e Hormuzit dhe heqja e sanksioneve.
“Është e qartë se Trump, duke kërkuar rrugëdalje nga ky ngërç strategjik, lëkundet mes kërcënimeve dhe thirrjeve për marrëveshje”, shkroi Azizi në platformën X.
Një tjetër çështje kyçe në negociata është programi bërthamor iranian. SHBA kërkon çmontimin e kapaciteteve bërthamore të Iranit dhe dorëzimin ose shkatërrimin e uraniumit të pasuruar. Irani këmbëngul se programi i tij ka qëllime paqësore dhe se e drejta për pasurim është e patjetërsueshme.
Sekretari amerikan i Shtetit, Marco Rubio, deklaroi se “Irani nuk do të ketë kurrë armë bërthamore”. Sipas tij, rrugët detare duhet të mbeten të hapura “në një mënyrë ose në një tjetër”.
Kriza mes SHBA-së dhe Iranit po ndërlidhet gjithnjë e më shumë edhe me frontin libanez. Në të njëjtën kohë me shkëmbimin e sulmeve në Gjirin Persik, Izraeli intensifikoi goditjet ndaj Hezbollahut në jug të Libanit. Ushtria izraelite njoftoi se po godiste “infrastrukturën e Hezbollahut” në qytetin bregdetar të Tirit, ndërsa mediat libaneze raportuan për viktima civile dhe dëme të mëdha në lagje të banuara.
Gjatë orëve të fundit, Izraeli lëshoi urdhra të rinj evakuimi për banorët e Tirit dhe të zonave përreth, duke u kërkuar të largohen në veri të lumit Zahrani. Ky urdhër përfshin një zonë të gjerë të jugut të Libanit dhe ka shkaktuar një valë të re zhvendosjesh. Raportimet nga terreni flasin për bombardime të vazhdueshme, ndërtesa të shkatërruara dhe qytetarë që përpiqen të largohen nga zonat e rrezikut.
Në një sulm izraelit me dron në autostradën Adloun, në zonën Nabi Sari në jug të Libanit, u raportua për të paktën gjashtë të vrarë, mes tyre edhe fëmijë. Viktimat, sipas mediave libaneze, ishin pjesëtarë të së njëjtës familje dhe po përpiqeshin të largoheshin nga fshatrat e kërcënuara.
Nga ana tjetër, Hezbollahu njoftoi se kishte kryer dhjetëra operacione kundër forcave izraelite në jug të Libanit, përfshirë sulme me dronë, raketa dhe goditje ndaj pozicioneve ushtarake. Ushtria izraelite raportoi vrasjen e një ushtareje dhe plagosjen e dy ushtarëve të tjerë në veri të Izraelit. Sipas mediave izraelite, dronët shpërthyes të Hezbollahut janë bërë një problem serioz për ushtrinë izraelite.
Këto zhvillime tregojnë se lufta nuk është më e kufizuar vetëm në përballjen SHBA-Iran, por po përhapet në disa fronte: Hormuz, Kuvajt, Liban, Gaza dhe hapësira detare e Gjirit Persik. Çdo goditje e re rrezikon të rrëzojë plotësisht armëpushimin dhe ta kthejë konfliktin në një luftë më të gjerë rajonale.
Pas sulmeve të fundit, tregjet ndërkombëtare reaguan menjëherë. Çmimet e naftës u rritën ndjeshëm, ndërsa bursat aziatike ranë. Nafta Brent u ngjit mbi 95 dollarë për fuçi, ndërsa nafta amerikane kaloi mbi 91 dollarë. Investitorët druajnë se çdo mbyllje e mëtejshme e Hormuzit do të godiste furnizimin global me energji, ushqime dhe mallra strategjike.
Agjencia Ndërkombëtare e Energjisë paralajmëroi se lufta po riformëson strategjitë globale të energjisë. Vendet po kërkojnë rrugë të reja furnizimi, po shtojnë rezervat dhe po kthehen më shumë drejt burimeve vendase, në një krizë që po krahasohet me goditjet e mëdha të naftës të viteve 1970.
Në plan diplomatik, Bashkimi Evropian shprehu shqetësim për situatën. Përfaqësuesja e lartë për politikën e jashtme të BE-së, Kaja Kallas, tha se SHBA dhe Irani ndodhen në një zonë “shumë të rrezikshme mes luftës dhe paqes” dhe se rikthimi në luftë të plotë nuk është në interesin e askujt.
Në këtë fazë, as SHBA dhe as Irani nuk kanë shpallur zyrtarisht shembjen e armëpushimit. Megjithatë, fakti që dy palët janë përplasur ushtarakisht disa herë që nga shpallja e tij tregon se marrëveshja është jashtëzakonisht e dobët. Uashingtoni i quan goditjet e tij “mbrojtëse”, ndërsa Teherani i sheh si agresion dhe shkelje të armëpushimit.
Kronologjia e orëve të fundit tregon qartë se situata po lëviz në drejtim të rrezikshëm: fillimisht raportohen shpërthime pranë Bandar Abbasit; më pas SHBA konfirmon goditjen ndaj dronëve dhe stacionit të kontrollit; Irani kundërpërgjigjet duke njoftuar sulm ndaj një baze amerikane; Kuvajti aktivizon mbrojtjen ajrore; paralelisht Izraeli rrit sulmet në Liban; tregjet globale reagojnë me rritje të çmimeve të naftës; ndërsa negociatat për paqe mbeten të bllokuara nga mosmarrëveshjet për Hormuzin, uraniumin dhe sanksionet.
Në thelb, kriza aktuale ka tri nyje kryesore. E para është kontrolli i Ngushticës së Hormuzit, ku Irani kërkon rol vendimtar, ndërsa SHBA këmbëngul se rruga detare duhet të jetë e hapur dhe jashtë kontrollit të një shteti të vetëm. E dyta është programi bërthamor iranian, ku Uashingtoni kërkon garanci të forta dhe çmontim të kapaciteteve, ndërsa Teherani nuk pranon të heqë dorë nga e drejta për pasurim. E treta është çështja e sanksioneve dhe fondeve të ngrira iraniane, të cilat Teherani kërkon të lirohen pa kushte, ndërsa SHBA thotë se nuk ka lehtësim para ndryshimit të qëndrimit iranian.
Për momentin, palët vazhdojnë të flasin për marrëveshje, por veprimet në terren po e bëjnë atë gjithnjë e më të vështirë. Çdo sulm i ri sjell rrezikun e një kundërpërgjigjeje më të madhe. Çdo kundërpërgjigje e re e bën më të brishtë armëpushimin. Dhe çdo ditë që Hormuzi mbetet i pasigurt, kriza nuk është më vetëm ushtarake, por edhe ekonomike globale.
Ngjarjet e fundit dëshmojnë se lufta mes SHBA-së dhe Iranit ka hyrë në një fazë ku diplomacia dhe përplasja ushtarake po zhvillohen njëkohësisht. Palët negociojnë për paqe, por godasin në terren. Flasin për armëpushim, por e testojnë çdo ditë me sulme të kufizuara. Në këtë atmosferë, rajoni i Gjirit Persik mbetet në prag të një shpërthimi më të madh, ndërsa bota pret të shohë nëse negociatat do ta ndalin përshkallëzimin apo nëse një incident i vetëm do ta kthejë konfliktin në luftë të hapur rajonale./TetovaNews
