Në një nga biografitë evropiane më të lidhura me ndërthurjen e kolonializmit, shkencës, fesë dhe haxhit si detyrim islam, spikat historia e mjekut holandez dr. P. H. van der Hoog (1888–1957), i cili më vonë, pas pranimit të Islamit, u njoh me emrin Muhamed Abd al-Ali. Jeta e tij përfaqëson një udhëtim me shumë shtresa: politikën koloniale ndaj Mekës dhe haxhit, mjekësinë koloniale, kërkimin shkencor në bakteriologji dhe përvojën shpirtërore të lidhur me haxhin dhe Mekën e Shenjtë.
Kjo nuk është thjesht biografia e një mjeku evropian në Hixhaz, por historia e transformimit të identitetit të një njeriu që jetoi mes dy botëve: Evropës dhe Mekës së Shenjtë, si qendër shpirtërore globale ku përqendrohet përvoja fetare islame.
Van der Hoog bën pjesë në një valë të kufizuar evropianësh që pranuan Islamin në periudhën mes dy luftërave botërore. Kjo valë nuk ishte aq e gjerë në Holandë, krahasuar me vende të tjera evropiane si Britania, Franca apo Gjermania. Ky fenomen u lidh me kontekste intelektuale dhe shpirtërore të disa elitave evropiane, të cilat kërkonin alternativa fetare dhe kuptimore jashtë kornizës tradicionale të krishterë. Në të njëjtën kohë, ato ndërvepronin me botën islame si një hapësirë njohjeje, kolonializmi dhe kulture të ndërlikuar.
Nga Leideni në kolonitë: formimi i një mjeku jashtë rrugës tradicionale
Van der Hoog lindi në vitin 1888 në një familje ushtarake holandeze. I ati ishte gjeneral në ushtri. Ai u shkollua në Universitetin e famshëm të Leidenit, ku studioi mjekësi në një institucion të vjetër akademik që, që nga fundi i shekullit të gjashtëmbëdhjetë, ishte shndërruar në një qendër të rëndësishme të orientalistikës dhe studimeve islame në Holandë.
Megjithëse kishte prirje të hershme shkencore, i ati e shtyu drejt një rruge të rreptë që bashkonte mjekësinë me shërbimin ushtarak. Kështu, ai zgjodhi të hynte në mjekësinë koloniale, në vend që të ndiqte thjesht karrierën ushtarake të të atit.
Në fillim të shekullit të njëzetë, Van der Hoog u zhvendos në Inditë Lindore Holandeze, ku punoi si mjek në ekipet që luftonin sëmundjet tropikale dhe mikrobet. Atje, ai nuk ishte thjesht një nëpunës i profesionit mjekësor, por edhe dëshmitar i një sistemi kolonial kompleks. Kjo e bëri të zhvillonte një qëndrim kritik ndaj burokracisë ushtarake të kohës. Ai u bë i njohur për shkrimet e tij të ashpra në gazetat holandeze kundër eprorëve ushtarakë, gjë që çoi në transferimin e tij disa herë në zona të largëta, si formë ndëshkimi administrativ.
Kjo periudhë në koloni nuk ishte vetëm funksionale, por edhe një laborator kulturor, ku ai u njoh me shoqëritë islame të Azisë Juglindore. Pikërisht aty u mboll brenda tij një interes i hershëm për Islamin si sistem fetar dhe qytetërues, jo thjesht si objekt studimi.
Mes mjekësisë dhe orientalistikës
Më vonë, Van der Hoog u kthye në Holandë dhe në vitin 1922 mori gradën doktor në Universitetin e Leidenit me një studim mbi sëmundjet veneriane. Por karriera e tij nuk u stabilizua brenda kornizës akademike. Ai jetonte një tension të brendshëm mes mjekësisë si shkencë moderne materiale dhe pyetjeve ekzistenciale që lidhen me fenë dhe kuptimin më të thellë shpirtëror.
Në atë periudhë, Evropa po përjetonte një debat të gjerë intelektual rreth Islamit dhe Lindjes, nën trashëgiminë e orientalistëve si Christiaan Snouck Hurgronje, i njohur për studimet e tij mbi Mekën në shekullin e nëntëmbëdhjetë. Po ashtu, kishte edhe raste evropianësh që kishin pranuar Islamin, çka e bënte këtë ide më pak të çuditshme në disa qarqe akademike.
Në këtë klimë intelektuale, Van der Hoog mori një ofertë për të punuar si mjek në Hixhaz. Kjo ofertë do t’ia ndryshonte rrënjësisht drejtimin e jetës dhe do t’i hapte derën drejt një përvoje që nuk ishte vetëm mjekësore, por edhe shpirtërore.
Mbërritja në Xheda
Kur mbërriti në Xheda në vitin 1928, ai u përball me një realitet shëndetësor jashtëzakonisht të ndërlikuar. Qyteti vuante nga përhapja e sëmundjeve, ndërsa mijëra haxhinj vinin nga anë të ndryshme të botës islame. Kjo e bënte Xhedën një mjedis shumë të vështirë mjekësor.
Në shkrimet e tij, ai i përshkroi rrugët e Xhedës si të mbipopulluara dhe johigjienike, ndërsa spitalet si vende që u mungonin mjetet bazë. Disa ndërhyrje mjekësore kryheshin në kushte të rrezikshme.
Por Xheda nuk ishte për të vetëm një vend pune mjekësore. Qëndrimi i tij përkoi me sezonin e haxhit, gjë që e bëri të përballej për herë të parë me një përvojë fetare globale, ku miliona njerëz bashkoheshin në një moment të vetëm shpirtëror. Pikërisht këtu nisi të merrte formë transformimi i tij i brendshëm: mjeku që shëronte trupat filloi të meditonte edhe mbi kuptimin e besimit dhe unitetin e myslimanëve.
Projekti bakteriologjik dhe shqetësimet shëndetësore të haxhit
Më 20 prill 1927, Jusuf Jasin, një nga këshilltarët e qeverisë saudite, paraqiti një kërkesë zyrtare pranë konsullatës holandeze për sjelljen e një bakteriologu me përvojë të njohur shkencore, që do të punonte në Departamentin e Shëndetit Publik në Hixhaz për një vit, sipas kushteve të përcaktuara qartë.
Kandidatit do t’i ngarkoheshin detyra themelore: përgatitja e serumeve dhe vaksinave, në krye të tyre vaksina kundër lisë, si dhe kontrolli i ujërave dhe materialeve biologjike, me respektim të rreptë të rregulloreve të shëndetit publik.
Kërkesa nuk kufizohej vetëm në aspektin praktik. Ajo parashikonte gjithashtu që shkencëtari të trajnonte ndihmës mjekësorë vendas, për të siguruar vazhdimësinë e punës dhe lokalizimin e ekspertizës. Për këto përgjegjësi, posti parashikonte një pagë mujore prej 60 paundësh anglezë.
Në këtë kontekst, me rritjen e numrit të haxhinjve nga Inditë Lindore Holandeze në rreth 50 mijë haxhinj në vit dhe me zgjerimin e komunitetit javanez në Mekë, konsulli holandez në Xheda, Van der Meulen, kërkoi dërgimin e një bakteriologu të specializuar për të forcuar kontrollin shëndetësor gjatë sezonit të haxhit.
Ai i nxiti autoritetet në Hagë që të dërgonin sa më shpejt një ekspert shëndetësor dhe e konsideroi këtë hap si një mënyrë për të forcuar pozitën e Holandës brenda botës islame. Ai rekomandoi gjithashtu që projekti të mbështetej financiarisht nga qeveria holandeze ose nga qeveria e Indive Lindore, nëse çështja e financimit do të haste pengesa. Po ashtu, kërkohej dorëzimi i raporteve tremujore mbi gjendjen shëndetësore nga këndvështrimi bakteriologjik.
Zgjedhja ra mbi Van der Hoogun, për shkak të përvojës së tij mjekësore dhe njohurive në bakteriologji, të kalitura gjatë punës në zonat tropikale nën sundimin kolonial holandez.
Pranimi i Islamit nga Van der Hoog
Në Xheda, Van der Hoog shpalli pranimin e Islamit dhe mori emrin Muhamed Abd al-Ali. Por ky vendim shkaktoi debat të gjerë në qarqet evropiane. Konsulli Van der Meulen dyshoi në motivet e tij, duke menduar se ky transformim mund të ishte një mjet për të hyrë në burime shkencore, si studimi i drejtpërdrejtë i ujit të Zemzemit.
Edhe një pjesë e shtypit kolonial e pa pranimin e Islamit prej tij si një hap oportunist, më shumë sesa si një kthesë të sinqertë shpirtërore. Megjithatë, Van der Hoog këmbënguli se më parë nuk kishte qenë i krishterë i devotshëm dhe se synonte të bëhej mysliman i sinqertë, edhe pse ky pretendim nuk u besua plotësisht nga qarqet evropiane.
Kthimi në Holandë: Islami si ide
Pas disa muajsh në Xheda, Van der Hoog u kthye në Holandë për të vazhduar karrierën e tij mjekësore dhe hapi një klinikë në Leiden. Por një zë i brendshëm vazhdonte ta shtynte drejt kthimit në Mekë.
Tashmë si mysliman, ai mund të kryente haxhin. Mendimet e tij shpesh ktheheshin te mijëra haxhinjtë që kishte ndihmuar më parë: ata që kishin vuajtur ose kishin vdekur në Xheda apo në shkretëtirë, pasi kishin shitur pasuritë e tyre për shpëtimin e shpirtrave të tyre.
Në Leiden ai nisi të mësonte arabisht me ndihmën e studentëve myslimanë indonezianë. Mësoi namazin dhe mësoi përmendësh pjesë nga Kurani. Më vonë u shkroi autoriteteve saudite, duke kërkuar leje për të kryer haxhin, dhe mori një përgjigje mirëseardhëse. Pas një periudhe përgatitjeje, ai nisi udhëtimin drejt haxhit në vitin 1935, pasi siguroi leje zyrtare nga qeveria saudite e asaj kohe.
Haxhi i vitit 1935: përmbushja e udhëtimit
Në vitin 1935, Van der Hoog mbërriti në Mekë si haxhi dhe si mysliman. Atje, ai nuk ishte më thjesht një mjek evropian që vëzhgonte nga jashtë, por një pjesëmarrës në vetë ritet fetare. Ai bëri tavafin rreth Qabesë, qëndroi në Arafat dhe përjetoi momentin e transformimit që kishte kërkuar prej vitesh.
Megjithatë, edhe ky moment nuk e shoi tensionin e brendshëm mes identitetit të tij shkencor dhe atij fetar. Përkundrazi, e bëri atë edhe më të ndërlikuar: një njeri që jetonte mes Evropës dhe Mekës, mes laboratorit dhe ritit, mes kritikës dhe besimit.
Udhëtimi i tij i haxhit është një nga kapitujt më të rëndësishëm të jetës së tij. Ai hyri në Mekë pas vitesh pritjeje dhe hezitimi, duke udhëtuar përmes detit bashkë me karvanë haxhinjsh nga Buharaja, Palestina dhe Egjipti. Atje u përball me një përvojë fetare shumë të dendur, që nisi me tavafin rreth Qabesë dhe arriti kulmin me qëndrimin në malin Arafat.
Në Arafat, ai shkroi për ndjenjën e unitetit të njerëzve dhe për zhdukjen e dallimeve mes të pasurit dhe të varfrit, evropianit dhe aziatikut, në një moment të vetëm fetar. Ai e konsideroi atë çast kulmin e përvojës së tij shpirtërore, ku ndjeu se ishte më afër “së vërtetës së besimit” se kurrë më parë.
Nga ana tjetër, përvoja e tij nuk ishte plotësisht ideale apo romantike. Ai vuri re edhe kushtet e vështira shëndetësore, kritikoi ndotjen dhe dobësinë e shërbimeve, duke i parë ato si sfida të mëdha për haxhinjtë.
Meka si fushë shkencore dhe shpirtërore
Gjatë kërkimeve të tij në Mekë, ai vuri re këmbënguljen e haxhinjve për të kryer ritet, pavarësisht kushteve të ashpra. Këtë e interpretoi si shprehje të fuqisë së besimit. Këtu u shfaq kontradikta qendrore në shikimin e tij: një mendje shkencore që shihte rrezikun shëndetësor dhe një shpirt që përpiqej të kuptonte domethënien fetare të kësaj këmbënguljeje kolektive.
Transformimi brenda Mekës
Gjatë qëndrimit në Mekë, Van der Hoog filloi të vërente kontrastin mes strukturës shpirtërore të haxhit dhe realitetit të ashpër shëndetësor. Ai pa se mbipopullimi i haxhinjve dhe mungesa e ujit të pastër ishin faktorë që çonin në përhapjen e sëmundjeve.
Megjithatë, përvoja e tij nuk ishte vetëm shkencore. Mes tavafit në Xhaminë e Shenjtë dhe qëndrimit në Arafat, ai përjetoi momente që i përshkroi si kulmi i përvojës njerëzore, ku dallimet mes njerëzve zhduken dhe të gjithë bëhen të barabartë para riteve.
Një njeri mes dy botëve
Biografia e Van der Hoogut përfaqëson një model të rrallë të një personaliteti që jetoi në kufijtë e botës evropiane dhe asaj islame. Ai nuk ishte thjesht një mjek kolonial dhe as thjesht një mysliman i ri, por një rast njerëzor kompleks, ku njohuria mjekësore ndërthuret me përvojën shpirtërore.
Ajo që e dallon përvojën e Van der Hoogut është se ai nuk hoqi dorë plotësisht nga identiteti i tij evropian dhe as nuk u shkri plotësisht në identitetin tradicional islam. Ai vazhdoi të jetonte në një gjendje tensioni mes dy botëve.
Në shkrimet e tij, ai kritikonte qytetërimin modern evropian, sidomos industrializimin dhe modernitetin e tepruar. Por, në të njëjtën kohë, nuk përqafoi plotësisht një vizion fetar tradicional. Ai kishte prirje t’i interpretonte disa rite islame, si haxhi dhe synetia, nga një këndvështrim mjekësor dhe historik.
Në fund, historia e tij me udhëtimin e haxhit dhe kryerjen e riteve në Mekën e Shenjtë mbetet një pyetje e hapur: a mundet njeriu të jetojë më shumë se një identitet në të njëjtën kohë pa humbur ekuilibrin? Apo vetë shumëfishësia është një formë e së vërtetës njerëzore?/Al Jazeera/Tetova News
Nga: Amr Rijad
Profesor i Studimeve Islame në Universitetin e Louvain-it dhe specialist i historisë së mendimit islam.
Ai drejton Njësinë Kërkimore për Studimet e Azisë Lindore dhe Arabe. Ka marrë diplomë në Studime Islame nga Universiteti Al-Azhar, ndërsa masterin dhe doktoraturën i ka përfunduar në Universitetin e Leidenit. Më parë ka punuar në universitetet e Leidenit dhe Utrechtit.
Disertacioni i tij i doktoratës u përqendrua te mendimi i Muhamed Rashid Ridës dhe qëndrimi i tij ndaj krishterimit dhe misionarizmit. Interesat e tij aktuale kërkimore përfshijnë lëvizjet panislame, orientalizmin, lidhjet ndërimperiale me haxhin si detyrim fetar dhe humanitetet digjitale.
Ai ka udhëhequr një projekt të financuar nga Këshilli Evropian i Kërkimeve mbi historinë e myslimanëve në Evropë gjatë periudhës ndërmjet dy luftërave botërore (1914–1919), si dhe merr pjesë në projekte ndërkombëtare aktuale, ndër to edhe projekti “Ndërmjetësimi i Islamit në epokën digjitale”.
Gjithashtu, ka punuar si studiues dhe profesor vizitor në universitetet e Bernës, Oslos dhe Bonnit, si dhe në disa institute prestigjioze gjermane. Është anëtar i bordeve redaktuese të revistave të njohura shkencore të botuara nga shtëpia botuese Brill dhe institucione akademike holandeze.
