ANALIZË LETRARE NË SHQIP, MAQEDONISHT DHE ANGLISHT
Lëkura, gjaku dhe kozmosi
Një lexim i thelluar i përmbledhjes poetike Libër heroik/erotik të Marta Markoskës
Marta Markoska · përktheu nga maqedonishtja Daut Dauti · Strugë, 2025 · tirazh 100
I. Hyrje: një libër që fton dhe që sfidon
Tashmë titulli — Libër heroik/erotik — e vendos lexuesin para një kontradikte të qëllimshme. Heroizmi dhe erotizmi i përkasin dy regjistrave që tradita letrare i ka mbajtur larg njëri-tjetrit: i pari epik, publik, i lartësuar; i dyti intim, trupor, shpesh i fshehur. Marta Markoska i bashkon me një vijë të pjerrët, e cila në origjinalin maqedonisht (Херојска/еротска книга) dhe në versionin anglisht (H/ERO/T/IC BOOK) shndërrohet në një lojë grafike ku te fjala „herotic“ fshihen njëkohësisht „hero“ dhe „eros“. Kjo nuk është një bashkëjetesë e qetë: është një tezë. Dëshira trupore, na thotë libri që në kapak, është një formë heroizmi — dhe heroizmi, anasjelltas, lind nga trupi.
Vepra që mban në duar lexuesi shqipfolës është rezultat i një udhëtimi të trefishtë: e shkruar fillimisht në maqedonisht, e tejçuar në anglisht, dhe më në fund e përkthyer në shqip nga Daut Dauti, me botim të mundësuar nga Komuna e Strugës më 2025, në një tirazh prej vetëm njëqind kopjesh. Ky fakt bibliografik nuk është dytësor: ai e bën librin njëherazi një ngjarje letrare dhe një gjest kulturor — futjen e një zëri femëror eksplicit, të pacensuruar, brenda hapësirës letrare shqipe, ku poezia erotike e shkruar nga gra mbetet ende e rrallë dhe shpesh e ngarkuar me tabu.
II. Poetja dhe vendi i këtij libri në opusin e saj
Marta Markoska (Shkup, 29 qershor 1981) është diplomuar në Letërsi të Përgjithshme dhe të Krahasuar në Fakultetin Filologjik „Bllazhe Koneski“ dhe ka magjistruar në studime ndërdisiplinare kulturologjike pranë Institutit të Letërsisë Maqedonase. Anëtare e Shoqatës së Shkrimtarëve të Maqedonisë, ajo ka botuar rreth katërmbëdhjetë vepra — poezi, prozë, ese dhe studime shkencore — disa prej të cilave janë përkthyer në mbi njëzet gjuhë. Ky profil — poetja që është njëkohësisht studiuese e komparatistikës dhe e budizmit zen — shpjegon shumëçka nga ndërtimi i librit në fjalë.
Sepse erotika e Markoskës nuk është një devijim i rastësishëm: ajo është vazhdim i një poetike që e shquan tërë opusin e saj. Përmbledhjet e mëparshme — Të gjitha rrjedhat derdhen në shtratin tim (2009) dhe sidomos Vrima të zeza në ne (2014) — dëshmojnë një imagjinatë që e mendon dashurinë përmes astronomisë, fizikës kuantike dhe matematikës: vrima të zeza, teori kuantike e dashurisë, vargje pa gravitet, elektroni që kthehet nga e ardhmja. Kritika maqedonase e ka quajtur poezinë e saj „koanë zen të shtrënguara në grusht“, „matematikisht të rrepta, që presin si thika“. Libër heroik/erotik e zhvendos këtë aparat konceptual mbi terrenin e trupit dhe të epshit. Rezultati është një erotikë tekno-shkencore: dhoma eksperimentale, qarqe rryme, grimca subatomike e fusha magnetike bëhen mjetet me të cilat poetja e mat dhe e përshkruan dëshirën.
III. Gramatika e urdhërores: poetika e dëshirës që komandon
Tipari i parë që bie në sy, dhe ndoshta më vendimtari, është morfologjia e titujve. Pothuajse e tërë përmbledhja është ndërtuar mbi folje në mënyrën urdhërore, drejtuar një „ti“ të dashur: Më përpij, Më hyn si, Merrmë, Më fërko, Më derdh, Më hap, Më hartëzo, Më vlo, Më ndalo, Më shthur, Më ngroh, Më prano, Më hulumto, Më freno, Më streho, Më irnos. Libri lexohet, pra, si një seri komandash — ftesa, kërkesa, urdhra trupore.
Ky vendim formal mbart një peshë të madhe konceptuale. Në traditën e gjatë të lirikës erotike, zëri që dëshiron ka qenë zakonisht mashkullor dhe trupi i dëshiruar femëror — i parë, i kënduar, i pushtuar. Markoska e përmbys këtë skemë. Subjekti i saj është një „unë“ femërore që nuk pret të dëshirohet, por që komandon dëshirën, që e drejton skenën, që përcakton se çfarë do t’i bëhet trupit të saj dhe çfarë do t’i bëjë ajo trupit tjetër. Urdhërorja është gramatika e agjencisë. Edhe atje ku folja kërkon nënshtrim — „Më merr“, „Më përpij“ — kërkesa e nënshtrimit është vetë një akt sovran: është ajo që zgjedh të dorëzohet, sipas kushteve të veta.
Poezia Merrmë e shtjellon këtë paradoks në mënyrën më të kondensuar:
Më dëshiro sikur të më urresh
Me fuqi dhe afsh të njëjtë
Më duaj sikur të më kishe armike
Dëshira këtu refuzon butësinë e dëlirë; ajo kërkon intensitet, jo mëshirë. Vargu „Nuk më pëlqen kur më pandeh të dëlirë“ është një refuzim programatik i imazhit të gruas si shenjtore — krahasimi me Shën Mërinë Peribleptos përmendet pikërisht për t’u hedhur poshtë. Markoska kërkon të dëshirohet me të njëjtën forcë me të cilën do të urrehej; ekuacioni emocional është gjithë ose asgjë.
IV. Trupi si territor: një kundër-kolonializëm erotik
Nëse ka një poezi-çelës në këtë libër, ajo është Më hartëzo. Aty zhvillohet plotësisht metafora qendrore e të gjithë vëllimit: trupi i gruas si territor i kontestuar, objekt i dëshirës për pushtim — dhe njëkohësisht refuzim i atij pushtimi.
Trupi im nuk është një hapësirë gjeografike
ku mund ta shpallësh veten perandor
Trupi im është një histori e tërë
[…] shumë perandorë u gjunjëzuan para tij
I dashuri imagjinohet si pushtues që do „i pari ta ngulë flamurin“; por trupi-territor i kthen përgjigje me një gjeografi armiqësore — „magmë vullkani“, „stratosferë pa oksigjen“, „pyll tropikal i paarritshëm me bishë të egra“. Pushtuesi nuk do të jetë në gjendje ta vizatojë hartën që ëndërron. Ky është një kundër-kolonializëm erotik: gjuha e perandorive, e flamujve dhe e mbisundimit përdoret pikërisht për ta zhbërë logjikën e pronësisë mbi trupin femëror. Trupi nuk është tokë e zbrazët për t’u zaptuar; ai është bartës i një historie, i shumë emrave dhe fateve të shkruara mbi të — pra subjekt, jo objekt.
Kjo tension midis dorëzimit dhe sovranitetit përshkon tërë librin. Folja urdhërore fton tjetrin të afrohet, ta prekë, ta zbulojë; por kushtet i dikton gjithmonë zëri femëror. Dëshira të jesh i pushtuar dhe të mos lejosh të pushtohesh nuk janë kontradiktë logjike te Markoska — ato janë dy faqe të të njëjtës sovranitet.
V. Epshi i shkencëzuar: fizika, kimia dhe biologjia si erotikë
Origjinaliteti më i dukshëm stilistik i Markoskës qëndron te leksiku. Aty ku poezia tradicionale e dashurisë mbështetet te lulja, hëna dhe zemra, ajo mbështetet te laboratori. Në Më prano, i dashuri shndërrohet në objekt kërkimi shkencor:
Bëhu për mua një zbulim i ri shkencor
[…] lërmë t’i mat voltët tua
Më prano në dhomat tua eksperimentale
Që të bëjmë qark rryme
Akti seksual riformulohet si eksperiment, matje, depërtim „në fushën e ADN-së“. Te Më shthur, më rikrijo, bashkimi përshkruhet si shpërbërje atomike: dy trupat janë fusha magnetike që rrezikojnë të digjen, të „shpërbehen“ në grimca subatomike, për t’u „riorganizuar“ pastaj në një strukturë të re gjallimi. Kulmi i poezisë është një shkarkim elektrik: „me shkarkimet tona elektrike / do të mund të ndriçojmë një qytet të tërë“.
Kjo erotikë e shkencëzuar bën më shumë sesa të befasojë. Ajo e zhvendos dëshirën nga sentimentalizmi drejt një regjistri ku trupi është materie, energji, proces — pra diçka që i nënshtrohet ligjeve, por edhe transformimit. Te Më hulumto, çifti hyn me radhë në „fushat“ e shkencave — matematikën, fizikën, pikën zero pa gravitet, historinë — që të kuptojë „sa të paditur jemi / për dashuri e pasion“. Dija shkencore përballet me misterin e pareduktueshëm të epshit dhe del e mposhtur: pikërisht kjo është ironia e ëmbël që e mban librin larg ftohtësisë.
VI. Yjet dhe elementet: kërkimi i elementit të pestë
Krahas shkencës qëndron astrologjia, e cila te Më vlo jep një nga kozmologjitë më të bukura të librit. Binjakët, Virgjëresha, Gaforrja dhe Dashi — shenjat e zodiakut — vendosen në korrespondencë me katër elementet themelore: ujë, ajër, tokë, zjarr. Çifti shpallet „simbiozë e përsosur / e katër elementëve që krijojnë jetë“, ndërsa pyetja përfundimtare hap të gjithë horizontin metafizik të vëllimit:
Yjet kanë kryer komplot
Për t’u takuar që të gjejmë vetëm edhe
elementin e pestë — dashurinë?
„Elementi i pestë“ bëhet figura organizuese e tërë librit. Ai shfaqet sërish në pasthënie, ku lexuesi-hero ftohet të vërtetojë se është pikërisht ai element i pestë që mungon. Dashuria, pra, nuk është një ndjenjë mes elementeve të tjera; ajo është substanca që i bashkon dhe i jep kuptim katër të parave. Kjo lëvizje — nga fizika dhe astrologjia drejt një parimi bashkues që i tejkalon të dyja — tregon se nën sipërfaqen provokuese, Markoska ndërton një vizion gati hermetik të dashurisë si forcë kozmogonike.
VII. E shenjta dhe profania: kurbani, altari dhe rituali
Markoska e bashkon vazhdimisht regjistrin trupor me atë sakral. Te Merrmë, akti i dashurisë bëhet flijim fetar:
Më merr si kurban në altarin e shenjtë
Si ujku që kapërdin qengjin në dhëmbët e tij
Imazheria e kurbanit, e altarit, e ujkut dhe qengjit — me jehona biblike e para-biblike — e ngarkon epshin me një peshë rituale. Dashuria nuk është argëtim; ajo është një akt i shenjtë që kërkon sakrificë. Kjo bashkëjetesë e të shenjtës me trupin nuk është profanim qëllimkeq, por restaurim i një lidhjeje të lashtë: para se feja ta ndante shpirtin nga trupi, rituali ishte njëkohësisht i të dyve. Recensentët e huaj e kanë vënë re pikërisht këtë cilësi „para-helenike“, „orfeane“, duke e lidhur zërin e Markoskës me menadat dhe priftëreshat e lashta thrake.
Por e shenjta te Markoska është gjithmonë e dyfishtë — shpëtimtare dhe shkatërruese njëkohësisht. Te Më mbyll, më zë, më ngjiz, i dashuri është „edhe shpëtimtar edhe xhelat / Njëkohësisht!“. Ky ambivalencë — dorëzimi që është edhe rrezik vdekjeje — e mban erotikën larg idilës dhe e afron me një logjikë tragjike.
VIII. Tabuja e gjakut: menstruacioni si sakrament
Ndër gjestet më të guximshme të librit është rikuperimi i gjakut menstrual si motiv poetik dhe madje sakramental. Te Derdhje përbrenda, poetja propozon të pijnë bashkë „gjithë Detin e Kuq / që Jehova e ka shndërruar në gjak“ — një bashkim që e kthen ciklin menstrual në një rit iniciimi: „I iniciuar / I infektuar / I infernuar“. Te Menstruale, loja gjuhësore bëhet manifest: „Menstrualizmi është instrumentalizëm i ri“, ku gjenitalja vihet „para gjenetikës“.
Kjo nuk është provokim për hir të provokimit. Gjaku menstrual ka qenë historikisht tabuja më e thellë e trupit femëror — shenja e papastërtisë, e fshehjes, e turpit. Duke e shndërruar atë në lëndë sakramentale, në pije rituali që ndan „fillestarët“ nga të iniciuarit, Markoska e merr atë që kultura e ka stigmatizuar dhe e shenjtëron. Është një akt feminist në kuptimin më të thellë: rikthimi i specifikës trupore femërore nga sfera e turpit në atë të shenjtërisë dhe të krijimit.
IX. Kthesari heroik: miti, epika dhe rikrijimi i Odisesë
Gjysma „heroike“ e titullit kulmon te Atlantida, Iliada dhe Odisetë e reja, poezia ku trupi dhe dashuria projektohen në shkallën e epikës dhe të mitit. Poetja shpallet „Atlantidë“ që zbulohet, që mbi të mund të shkruhet „Odiseja e Re“; pasardhësit do t’i këndojnë dashnorët „edhe për të paktën një mijë vjet / Në Iliadën e rikrijuar“. Çifti zbulon „tri kontinente të reja“ si „Trinia e Shenjtë“, dhe poezia mbyllet me një shpallje: „Epoka e Re mund të fillojë!“.
Këtu shihet qartë logjika e titullit. Erotika nuk është e kundërta e heroizmit, por burimi i tij: bashkimi i dy trupave krijon mitin, lind epokën e re, meriton të këndohet si Iliadë. Dashuria private ngrihet në shkallë kozmogonike dhe historike. Por — dhe ky është nuancimi vendimtar — autorja e epikës nuk është heroi mashkull, por gruaja. Ajo është njëkohësisht Atlantida që zbulohet dhe poetja që e shkruan Odisenë; territori dhe hartografi; mistere dhe ai që e zgjidh misterin. Heroizmi i mirëfilltë, sugjeron libri, i takon asaj që e udhëheq lojën.
X. Vetëkurorëzimi: agjencia dhe sovraniteti femëror
Nëse Më hartëzo e shtron tezën e sovranitetit trupor, Kurorëzim e shpall fitoren e tij. Poezia niset me një ankesë: i dashuri e ka nënvlerësuar, e ka dashur ta shohë në gjunjë, e ka reduktuar marrëdhënien në role shtëpiake — „Hidraulik / Automekanik / Mjeshtër shtëpie / Larës enësh“. Por mbyllja është një akt vetëshpalljeje:
E ti u përqafove shansin e parë që t’u dha
E unë u vetëshpalla Mbretëreshë
Që sundon me të gjitha çastet e papërtuara!
„Mbretëresha lind vetëm një herë në Hënën e Përgjakur“ — sërish gjaku, sërish cikli, tani si shenjë e lindjes mbretërore. Gruaja nuk pret të kurorëzohet nga tjetri; ajo e kurorëzon vetveten. Ky vetëkurorëzim është kulmi etik i librit: pas gjithë dëshirës, dorëzimit dhe rrezikut, zëri femëror del sovran, jo i varur nga miratimi i të dashurit. Largimi i tij nuk është humbje, por çlirim — borxhi u la, dhe mbretëresha mbetet.
XI. Gjeopolitika e dashurisë: Alepo, Pentagoni dhe fushat e betejës
Markoska e lexon vazhdimisht dashurinë përmes gramatikës së pushtetit dhe konfliktit. Te Më freno, marrëdhënia që shkatërrohet bëhet Alepo — qyteti i shkretuar i luftës siriane: „Pas shumë vitesh bukuri të pashtershme / të shikojmë vetëm tmerr dhe rrënoja“. Krahasimi është befasues dhe i rëndë: dashuria e prishur barazohet me një qytet të bombarduar, dhe poetja kërcënon të bëhet „vetëvrasës / me bombë të kurdisur“ që do t’i hedhë në erë iluzionet.
Te Menstruale dhe te Më irnos, harta politike e botës bëhet hartë erotike: Italia kundër Britanisë, Meksika pa „ekzit“, Pentagoni dhe negociatat. Lufta, diplomacia dhe kufijtë janë mjete me të cilat poetja e mendon afërsinë trupore. Kjo nuk është thjesht zbukurim: është një pohim se intimja dhe politikja janë të lidhura, se trupi është gjithmonë edhe një fushë pushteti — dhe se dashuria, si lufta, ka pushtues, kufij, kapitullime dhe armëpushime.
XII. Libri si zëvendësues: metapoetika e mungesës
Një fije e hollë vetëreferenciale e përshkon vëllimin: vetëdija se poezia shkruhet pikërisht ngaqë i dashuri mungon. Poezia me titull të zgjatur — Duke numëruar paratë e imëta mendoj se ti je gjëja më e çmuar në jetën time — e kthen këtë në një rrëfim prekës të vetmisë, ku çdo veprim i përditshëm (gatimi, shikimi i telenovelës, hipja maleve) është vetëm një maskë e mendimit për tjetrin. Dhe mbyllet me një rrëfim metapoetik:
Gjersa nuk je
shkruaj libër
që përderisa t’më zë gjumi
ta përkëdhel
në vend teje.
Libri, pra, është vetë një trup zëvendësues — diçka për t’u përkëdhelur në vend të të dashurit që mungon. Te Afrohmu, poetja pranon kufirin e këtij zëvendësimi: „Nuk më mjaftojnë poezitë / që të shpëlahem me to“. Te Jam gati, gishtat „lëmojnë faqet e librit“ duke përfytyruar se janë lëkura e tjetrit. Kjo vetëdije — se shkrimi është njëherazi akt erotik dhe pranim i mungesës — i jep librit thellësinë e tij melankolike nën sipërfaqen e zjarrtë.
XIII. „Verzionet“ dhe shumësia e të dashurve
Në mes të librit qëndron një ndarje domethënëse: „…dhe verzionet e saj… / …dhe të ca të tjerëve…“. Pas saj, poezitë fillojnë të mbajnë kushtime me iniciale — G.-së, A.-së, D.-së, D.-së dhe l.-së. Ky detaj e ndryshon mënyrën se si lexohet i tërë vëllimi. „Ti“-ja e dëshiruar nuk është një person i vetëm, por shumësi: dashuria këtu është seri, jo histori e vetme.
Kjo zgjedhje ka peshë konceptuale. Ajo e çliron dëshirën nga rrëfimi monogam i një dashurie të madhe e të vetme dhe e shndërron në një hulumtim të vetë dëshirës si forcë — e cila merr forma të ndryshme me partnerë të ndryshëm, por mbetet, në thelb, e njëjta energji kërkuese. „Verzionet“ sugjerojnë gjithashtu se subjekti femëror nuk përkufizohet nga asnjë lidhje e vetme; ai mbetet i lëvizshëm, eksperimentues, sovran në zgjedhjet e veta. Krahas datave që shtrihen nga viti 2014 te 2018, ky strukturim e bën librin një hartë emocionale të disa viteve, jo një portret të një çasti.
XIV. Paratekstet: pasthënia nabokoviane dhe recensionet
Libri mbyllet me një pasthënie të jashtëzakonshme nga antropologu Giovanni Ercolani, e cila është vetë një performancë letrare. Ajo hapet me një parodi të hapur të Lolitës së Nabokovit — „Marta, drita e jetës sime, pasioni i ijëve të mia. Mëkati im, shpirti im“ — dhe e vendos lexuesin në rolin e Don Kishotit që hyn në labirintin e poezive. Ercolani e lexon librin si një enigmë në stilin e Turandotit: lexuesi duhet të vërtetojë se është „elementi i pestë“, heroi i pritur, që pranon të mbetet i vdekshëm për Penelopën e tij.
Pasthënia, pra, e dramatizon vetë tezën e librit: erotika është një provë heroike, dhe lexuesi vetë ftohet të bëhet heroi. Ndërkohë, recensionet e poetëve ndërkombëtarë — George Wallace (që e lidh me menadat dhe priftëreshat thrake), Gillian Bickley, Victor Rodríguez Núñez (që veçon „e verdha si ngjyra e arsyes“) — e kornizojnë Markoskën si një zë para-borgjez, tokësor, që kalon „me miliona milje në orë çdo përkufizim borgjez të vulgares“. Këto paratekste nuk janë thjesht stoli; ato e udhëheqin leximin drejt kuptimit që libri kërkon për vete: erotizmi si gjest i lashtë, i shenjtë dhe heroik.
XV. Konteksti shqip: një zë i rrallë dhe përkthimi i Dautit
Për lexuesin shqipfolës, vlera e këtij botimi tejkalon vlerën e tij të brendshme letrare. Poezia erotike eksplicite e shkruar nga gra mbetet ende e rrallë në hapësirën letrare shqipe dhe shpesh përballet me një pritje të ngarkuar me tabu. Sjellja e një zëri si ai i Markoskës — i pacensuruar, që e quan trupin, gjakun dhe epshin me emrat e tyre — është në vetvete një ndërhyrje në kanonin e pritjes. Ajo zgjeron hapësirën e asaj që mund të thuhet, dhe e bën këtë me autoritet ndërkombëtar, jo si skandal lokal.
Përkthimi i Daut Dautit përballet me një sfidë të dyfishtë: të ruajë njëkohësisht ngarkesën erotike dhe regjistrin e lartë tekno-shkencor e mitik, pa rënë as në vulgaritet, as në ftohtësi. Shqipja e tij e arrin këtë kryesisht përmes një fjalori të pasur dhe të saktë — folje të forta urdhërore („më shthur“, „më irnos“, „më hartëzo“), terminologji shkencore e ruajtur (grimca subatomike, qark rryme, ADN) dhe një ritëm që e mban të gjallë presionin e origjinalit. Duhet kujtuar gjithnjë, megjithatë, se çdo gjykim mbi „gjuhën“ e këtyre poezive është njëherazi gjykim mbi përkthimin: muzikaliteti i Markoskës — ajo që kritika maqedonase e lidh me përvojën e saj si instrumentiste perkusioni — kalon në shqip përmes filtrit të Dautit, dhe pjesa më e madhe e tij del e paprekur.
XVI. Përfundim: erotika si sovranitet
Libër heroik/erotik nuk është një përmbledhje poezish dashurie në kuptimin e zakonshëm. Është një projekt poetik me një tezë të qartë: se dëshira trupore femërore, e shprehur pa turp dhe pa kërkesë faljeje, është një formë heroizmi, krijimi dhe sovraniteti. Markoska e arrin këtë duke bashkuar regjistra që rrallë takohen — fizikën kuantike dhe altarin, hartën gjeopolitike dhe gjakun menstrual, urdhëroren komanduese dhe melankolinë e mungesës — në një gjuhë që është njëkohësisht e zjarrtë dhe e mprehtë intelektualisht.
Nën sipërfaqen provokuese qëndron një strukturë e qëndrueshme idesh. Trupi nuk pushtohet; ai komandon kushtet e dorëzimit të vet. Shkenca e mat dëshirën, por nuk e shter misterin e saj. Gjaku i turpëruar shndërrohet në sakrament. Dhe në fund, gruaja nuk pret të kurorëzohet — ajo e kurorëzon vetveten. Ky është, përfundimisht, „heroizmi“ i titullit: jo epika e luftëtarit që pushton, por sovraniteti i asaj që e shkruan epikën, e udhëheq lojën dhe mbetet mbretëreshë edhe kur i dashuri largohet.
Për lexuesin shqip, ardhja e këtij zëri — me autoritetin e një opusi ndërkombëtar pas vetes dhe me përkthimin e kujdesshëm të Daut Dautit — është një zgjerim i vyer i hapësirës poetike. Është një ftesë, siç thotë vetë libri, për të hyrë në labirint jo me lëkurë e trup, por me shpirt — dhe për të dalë prej tij të ndryshuar.
MARTA MARKOSKA – Cikël poetik nga LIBËR HEROIK/EROTIK
MË PËRPIJ
Kur të thithja me frymën, të vinte era përjetësi
Dhe mendoja se jemi më të fortë se harrimi
E jo si lumë që rrjedh dhe humb gjurmët
Diku në humnerën e tokës së brishtë
Do të dalim mbi ujë ndonjëherë
Kështu bëjnë të gjithë ujërat nëntokësorë
Por do të na duhet shumë kohë që sërish
Të derdhemi bashkë, por kushedi nëse ndonjëherë
Do të bëhemi oqean që pandehnim se do të jemi
31.07.2014
MË HYN SI…
Desha që të jesh bërthama e arrës sime
Që të shtriheshe midis lëvozhgave të mia
Desha që ti të ishe perlë e guaskës sime
Që t’i tajis mbi ty të gjitha lëngjet e mia
Desha që të ishe krimbi në qershënë time
Që të ëmbëlsohesh nga ëmbëlsia e saj
Desha që të jesh prijës i fisit tim
Që të futeshe si bërthamë në farën time
Të jesh shpëtimtari dhe zhbërësi njëkohësisht
E ti nga gjithë këto
vetëm më quajte
Perandor i vogël dashurie
01.08.2014
MERRMË
Nuk më pëlqen kur më pandeh të dëlirë
atëherë më bren ndërgjegjja
çka më pengon të klith mallin tim për ty
si kafshët e egra kur mbarsen
nuk dua të qash për mua
të më mëshirosh dhe të vuash pas meje
sikur të isha shenjtore ulur pranë gjunjëve të Jezusit
apo Shën Mëri Peribleptës
Më dëshiro sikur të më urresh
Me fuqi dhe afsh të njëjtë
Më duaj sikur të më kishe armike
me gjithë hakmarrjen që vlon në ty
Më merr si kurban në altarin e shenjtë
Si ujku që kapërdin qengjin në dhëmbët e tij
ma merr frymën e fundit nga damarët e mi
e unë do të dridhem si dej qafe i antilopës
e rënë në mëshirën e kthetrave të luanit
Më merr dhe më ço larg në ujërat e ngrohtë
Më zhyt si guacë në epshin e tyre!
Më merr gjersa ka kohë, se as rrymë e Gjirit
nuk do të mund ta ngrohë atë që është ftohur!
04.08.2014
MË FËRKO
Të dielave kur shiut i vjen erë bliri
dhe mërzia më bën të mendoj për ty
dora e majtë e lëmon të djathtën
dhe kofshët fërkohen mes vete
kur s’ka kush t’i prekë
Më duhesh që ta ngrehësh këmbëzën
kur t’më kujtohet
se pimë vetëm
flemë vetëm
Të dielave kur shiut i vjen erë bliri
e mbi tavolinë qëndron vetëm një filxhan bosh
një libër që s’e lexon më askush
çelësa që asgjë më nuk hapin
kujtime që s’i kujton më askush
Më duhesh që ta ngrehësh këmbëzën
Sepse kaherë më
pimë vetëm
flemë vetëm
05.08.2014
MË DERDH
Unë fshihem pas bardhësisë së fletës
dhe përbrenda i ndërroj të gjitha ngjyrat tjera
Grafiti i zemrës sime që nuk e sheh
dhe ngjyra rozë e ndrojtjes sime
përzihen me ngjyrën e verdhë të arsyes
dhe ngjyra blu e gjakut të paraardhësve të mi
për të krijuar aurën që asnjë piktor
nuk do të mund ta pikturojë
dhe asnjë ujë nuk mund ta shpëlajë
13.08.2014
MË HAP
Është i vogël qielli për ne të dy
i mblodhëm të gjitha uratat e tij
tash më nuk kemi strehë, fëmijë të askujt jemi
e kishim menduar se Perëndia ka paracaktuar të takohemi
jo që t’i dyfishojmë gëzimet
por t’i ndajmë brengat
Toka është tepër e rrumbullakët
që ta kuptojë mprehtësinë e këndeve
të formave koncize gjeometrike
ku na ka vendosur jeta
dhe kështu të zënë rob në dimensionet e shumta
shpresojmë të jetojmë njëtrajtshëm
Thua: fati është i korruptueshëm
por ai s’pranon para të imëta
e ne s’kemi miliona për ta korruptuar
që të na lejojë të jetojmë pranë njëri-tjetrit
aq sa të na do qejfi
aq sa kemi merituar!
15.10.2014
MË HARTËZO
Nëse trupi im është një territor për mbisundim
midis disa palëve ndërluftuese
Dhe ti do i pari ta ngulësh flamurin
për të shënuar se të përket vetëm ty
Mendon se di si ta zbutësh atë
Si ta ruash, kujdesesh dhe përkëdhelësh?
Trupi im nuk është një hapësirë gjeografike.
ku mund ta shpallësh veten perandor
Trupi im është një histori e tërë
Shumë fate janë shkruar në të
shumë emra janë nënshkruar në të
Shumë pushtues kaluan nëpër të.
shumë perandorë janë shembur mbi të
shumë perandorë u gjunjëzuan para tij
Por trupi im është magmë vullkani për ty
stratosferë armiqësore pa oksigjen
pyll tropikal i paarritshëm me bishë të egra
për cka nuk do të jesh në gjendje ta vizatosh
hartën e jetës tënde që e dëshiroja aq shumë
17.10.2014
MË VLO
Një erë e vakët
nga nënshenja ime Binjakët
i valëzon dunat e tua
të nënshenjës tënde të Virgjëreshës
Uji i shenjës së Gaforres
i bën zap emocionet tua të zjarrta
dhe Dashi yt i vlon
të gjitha lëngjet që rrjedhin në mua
Ne dy jemi simbiozë e përsosur
të katër elementëve që krijojnë jetë:
Ujë
Ajër
Tokë
Zjarr
Yjet kanë kryer komplot
Për t’u takuar që të gjejmë vetëm edhe
elementin e pestë – dashurinë?
18.10.2014
MË SHTHUR, MË RIKRIJO
Është rrezik t’i sulesh fushës magnetike të huaj
ashtu mund të digjesh, hi të bëhesh
të jesh përpirë në masën e atij trupi
të përjetosh shpërbërje të atomeve tua
të shpërbehesh sa të mos njohësh më veten
që të të përpijë magnetizmi i tij
sikur të mos kishe gjalluar fare
Megjithatë do të prek fushën tënde magnetike
të të mat amperët
të të ndiej si pulson në duart e mia
si një yll i vogël para se të shuhet
Do të prek fushën tënde magnetike
që ta gdhend në hartën e përvojave të mia
që s’mund të arrihen pa shumë flijim
Jepem para energjisë tënde marramendëse
të lë t’më zbërthesh në grimca subatomike
për të riorganizuar strukturën e gjallimit tim
të më rikrijosh për nevojat e tua
të më japësh
qenësi të re
një masë të re
Energji e re
Dhe pastaj me shkarkimet tona elektrike
do të mund të ndriçojmë një qytet të tërë!
03.02.2015
JAM GATI
Jam e gatshme sonte
që të të derdhem në shtrat
të të detyroj të pish nga nektari
të të gudulis shputat në pëshpërimë
duke të treguar përralla në psherëtimë
do të të shpie gjer në klimaks vetëm me fjalë
do ta zgjoj në ty natyrën kafshore
do të pëshpërit në vesh dhe do të të lëpij
ashtu siç me majë të gjuhës shijoj supën
që të shoh nëse është e nxehtë ose
butësisht lëpij specien
që të shoh a është djegës…
Jam e gatshme sonte
të të mikloj për qafe
gjoja se të sulem prej përballë
që të fërkohem për shpinën tënde
gjoja se e kam ngushtë që të kaloj
që të mbështetem për kofshët tua
gjoja se e dehur tulatem
të të ledhatoj vitheve
gjoja se të fut kuletën
të të ledhatoj një tufë floku
gjoja se po heq një gjeth që ka rënë në të
të t’i marr erë lëkurës
gjoja se më pëlqen parfumi yt
Ndonjëherë i lëmoj
faqet e librit kur i shfletoj
duke përfytyruar se je ti
30.11.2015
КНИЖЕВНА АНАЛИЗА
Кожа, крв и космос
Продлабочено читање на поетската збирка Херојска/еротска книга на Марта Маркоска
Марта Маркоска · Матица македонска, Скопје, 2019 · напоредно издание на македонски и англиски · превод на англиски: Александра Спасеска
Посвета на книгата: „Чиста љубов“ — на Јасмин Јашарагич. Цитатите се наведени според изворниот македонски текст.
I. Вовед: книга што повикува и што предизвикува
Веќе насловот — Херојска/еротска книга — го става читателот пред намерна противречност. Херојството и еротиката припаѓаат на два регистра што книжевната традиција ги држела далеку еден од друг: првиот епски, јавен, возвишен; вториот интимен, телесен, често скриен. Марта Маркоска ги соединува со коса црта, која во англиската верзија (H/ERO/T/IC BOOK) се претвора во графичка игра каде што во зборот „herotic“ истовремено се кријат „hero“ и „eros“. Ова не е мирен соживот: тоа е теза. Телесната желба, ни кажува книгата уште од корицата, е форма на херојство — а херојството, обратно, се раѓа од телото.
Книгата е објавена напоредно на македонски и англиски (Матица македонска, Скопје, 2019, со препев на Александра Спасеска), а нејзиното патување продолжи и на албански, во превод на Даут Даути (Струга, 2025). Уште од посветата — „Чиста љубов“, упатена на Јасмин Јашарагич — се поставува паролата што целата книга, а особено поговорот на Џовани Ерколани, ќе ја разработува: што е „чиста љубов“ и каква жртва бара таа? Внесувањето на еден експлицитен, нецензуриран женски глас, што ги именува телото, крвта и страста со нивните имиња, го прави делото истовремено книжевен настан и културен гест.
II. Поетесата и местото на оваа книга во нејзиниот опус
Марта Маркоска (Скопје, 29 јуни 1981) дипломирала по Општа и компаративна книжевност на Филолошкиот факултет „Блаже Конески“ и магистрирала интердисциплинарни културолошки студии во книжевноста при Институтот за македонска книжевност. Член на Друштвото на писателите на Македонија, таа има објавено околу четиринаесет дела — поезија, проза, есеи и научни студии — од кои некои се преведени на повеќе од дваесет јазици. Овој профил — поетеса која е истовремено проучувач на компаратистиката и на зен-будизмот — објаснува голем дел од градбата на книгата за која станува збор.
Зашто еротиката на Маркоска не е случајно отстапување: таа е продолжение на една поетика што го одликува целиот нејзин опус. Претходната збирка Црни дупки во нас (2014) сведочи за имагинација што ја мисли љубовта преку астрономијата, квантната физика и математиката: црни дупки, квантна теорија на љубовта, стихови без гравитација, електрон што се враќа од иднината. Македонската критика нејзината поезија ја нарекла „зен-коани стиснати в тупаница“, „математички строги, што сечат како нож“. Херојска/еротска книга го пренесува овој концептуален апарат врз теренот на телото и страста. Резултатот е техно-научна еротика: експерименталната одаја, струјните кола, субатомските честички и магнетните полиња стануваат средствата со кои поетесата ја мери и ја опишува желбата.
III. Граматиката на императивот: поетика на желбата што заповеда
Првата особина што паѓа в очи, и можеби најодлучувачката, е морфологијата на насловите. Речиси целата збирка е изградена врз глаголи во заповеден начин, упатени кон едно сакано „ти“: Впиј ме, Влези ми како, Земи ме, Протриј ме, Разлеј ме, Рашири ме, Мапирај ме, Зоврий ме, Пресретни ме, Разгради ме, Пресоздади ме, Пријди ми, Стопли ме, Прими ме, Истражи ме, Сопри ме, Вдоми ме, Затвори ме, Зароби ме, Зароди ме, Помодри ме. Книгата, значи, се чита како низа заповеди — покани, барања, телесни наредби. Дури и таму каде што насловот е исказ или именка (Спремна сум, Истек навнатре, Крунисување), движечката сила останува истиот женски „јас“ што ја води сцената.
Оваа формална одлука носи голема концептуална тежина. Во долгата традиција на еротската лирика, гласот што посакува обично бил машки, а посакуваното тело — женско: гледано, опевано, освојувано. Маркоска ја превртува оваа шема. Нејзиниот субјект е едно женско „јас“ што не чека да биде посакувано, туку што ѝ заповеда на желбата, што ја води сцената, што одредува што ќе му се случи на нејзиното тело и што таа ќе му стори на другото тело. Императивот е граматика на дејствувачката моќ. Дури и таму каде што глаголот бара покорност — „Земи ме“, „Впиј ме“ — барањето за покорност е самото по себе суверен чин: тоа е таа што избира да се предаде, под свои услови.
Песната Земи ме го разработува овој парадокс на најзгуснат начин:
Посакувај ме како да ме мразиш
со истата силина и жестина
Обљуби ме како да сум ти непријател
Желбата овде ја одбива чедната нежност; таа бара интензитет, не милост. Стихот „Не сакам кога ме сметаш за чедна“ е програмско одбивање на сликата за жената како светица — споредбата со „Богородица Перивлепта“ се споменува токму за да биде отфрлена. Маркоска сака да биде посакувана со истата сила со која би била мразена; емоционалната равенка е сè или ништо.
IV. Телото како територија: еден еротски антиколонијализам
Ако постои клучна песна во оваа книга, тоа е Мапирај ме. Таму целосно се развива централната метафора на целата збирка: телото на жената како оспорувана територија, предмет на желбата за освојување — и истовремено одбивање на тоа освојување.
Моето тело не е географски простор
на кој можеш да се прогласиш за император
Моето тело е цела историја
[…] многу императори се покориле пред него
Саканиот се замислува како освојувач што сака „прв да забоде знаменце“; но телото-територија му возвраќа со непријателска географија — „вулканска магма“, „непријателска стратосфера без кислород“, „непристапна прашума со диви ѕверови“. Освојувачот нема да биде во состојба да ја запише „мапата на твојот живот“ за која копнее. Ова е еротски антиколонијализам: јазикот на империите, на знамињата и на господарувањето се користи токму за да се разградни логиката на сопственоста над женското тело. Телото не е празна земја за заземање; тоа е носител на историја, на многу имиња и судбини запишани врз него — значи субјект, не објект.
Оваа напнатост меѓу предавањето и суверенитетот ја проникнува целата книга. Заповедниот глагол го повикува другиот да се приближи, да допре, да открие; но условите секогаш ги диктира женскиот глас. Желбата да бидеш освоен и да не дозволиш да бидеш освоен не се логичка противречност кај Маркоска — тие се две страни на истиот суверенитет.
V. Понаучената страст: физиката, хемијата и биологијата како еротика
Најочигледната стилска оригиналност на Маркоска лежи во лексиката. Таму каде што традиционалната љубовна поезија се потпира врз цветот, месечината и срцето, таа се потпира врз лабораторијата. Во Прими ме, саканиот се претвора во предмет на научно истражување:
Биди ми ново научно откритие
[…] дозволи ми да ја испитувам твојата волтажа
Прими ме во твоите експериментални одаи
да направиме струјно коло …
Сексуалниот чин се преформулира како експеримент, мерење, „ординирање во полето на твојата ДНК“. Во Разгради ме, пресоздади ме, соединувањето се опишува како атомско распаѓање: двете тела се магнетни полиња што се изложени на ризик да прегорат, да се „разградат до непрепознавање“, да се расчленат „до субатомски честички“, за потоа структурата на постоењето да се „реорганизира“. Врвот на песната е електрично празнење: „со нашите електрични празнења / ќе можеме да осветлиме цел еден град!“.
Оваа понаучена еротика прави повеќе од тоа да изненади. Таа ја поместува желбата од сентиментализмот кон еден регистар во кој телото е материја, енергија, процес — нешто што им подлежи на законите, но и на преобразбата. Во Истражи ме, парот влегува по ред во „полињата“ на науките — математиката (каде што резултатот по разделбата е „еднаков на смрт“), физиката, нултата точка без гравитација, историјата — за да сфати „колку сме неуки / кога се во прашање љубовта и страстите“. Научното знаење се соочува со несведливата мистерија на страста и излегува поразено: токму ова е сладката иронија што ја држи книгата подалеку од студенилото.
VI. Ѕвездите и елементите: потрагата по петтиот елемент
Покрај науката стои астрологијата, која во Зоврий ме дава една од најубавите космологии на книгата. Близнаци, Девица, Рак и Овен — знаците на зодијакот — се ставаат во соодветство со четирите основни елементи: вода, воздух, земја, оган. Парот се прогласува за „совршена симбиоза / од четирите животворни елементи“, додека завршното прашање го отвора целиот метафизички хоризонт на збирката:
Ѕвездите направиле заговор
да се сретнеме за да го најдеме само уште
петтиот елемент – љубовта?
„Петтиот елемент“ станува организирачка фигура на целата книга. Тој повторно се појавува во поговорот, каде што читателот-херој е поканет да докаже дека е токму тој петти елемент што недостасува. Љубовта, значи, не е едно чувство меѓу другите елементи; таа е супстанцијата што ги соединува и што им дава смисла на првите четири. Ова движење — од физиката и астрологијата кон еден обединувачки принцип што ги надминува обете — покажува дека под предизвикувачката површина Маркоска гради речиси херметичка визија за љубовта како космогониска сила.
VII. Светото и профаното: жртвата, олтарот и ритуалот
Маркоска постојано го соединува телесниот регистар со сакралниот. Во Земи ме, љубовниот чин станува верска жртва:
Земи ме како жртва пред свет олтар
Како волкот јагнето во својата челуст
Сликовитоста на жртвата, на олтарот, на волкот и јагнето — со библиски и предбиблиски одгласи — ја оптоварува страста со ритуална тежина. Љубовта не е забава; таа е свет чин што бара жртва. Овој соживот на светото со телото не е злонамерна профанација, туку обновување на една древна врска: пред религијата да ја одвои душата од телото, ритуалот им припаѓал истовремено на обете. Странските рецензенти токму овој квалитет го забележале — глас „древен како оганот на пред-хеленската душа“ — поврзувајќи го гласот на Маркоска со менадите и древните тракиски свештенички.
Но светото кај Маркоска е секогаш двојно — спасоносно и разорно истовремено. Во Затвори ме, зароби ме, зароди ме — каде што самиот наслов гради алитеративна тријада (за-роби, за-роди) што води од заробување кон зачнување — саканиот е „и спасител и џелат / Истовремено!“. Оваа амбивалентност — предавањето што е истовремено и смртна опасност, но и зачнување на „Нова Земја“ — ја држи еротиката подалеку од идилата и ја приближува до една трагична, но и космогониска логика.
VIII. Табуто на крвта: менструацијата како свето причесие
Меѓу најсмелите гестови на книгата е враќањето на менструалната крв како поетски, па дури и сакраментален мотив. Во Истек навнатре, поетесата предлага заедно да го испијат „целото Црвено Море / што Јахве го претворил во крв“ — соединување што менструалниот циклус го претвора во ритуал на иницијација, по кој душата ќе биде „обредно / иницирана / инфицирана / инферницирана“. Во Менструално, јазичната игра станува манифест: „Менструализам е новиот инструментализам“, каде што „генитално е пред да е генетски“.
Ова не е провокација заради провокација. Менструалната крв историски била најдлабокото табу на женското тело — знакот на нечистотата, на криењето, на срамот. Претворајќи ја во сакраментална материја, во ритуален напиток што ги дели „почетниците“ од иницираните, Маркоска го зема она што културата го стигматизирала и го осветува. Тоа е феминистички чин во најдлабока смисла: враќање на женската телесна посебност од сферата на срамот во сферата на светоста и на создавањето.
IX. Херојскиот фонд: митот, епиката и пресоздавањето на Одисеја
„Херојската“ половина од насловот кулминира во Нови Атлантида, Илијада и Одисеја, песната во која телото и љубовта се проектираат на скалата на епиката и на митот. Поетесата се прогласува за „Атлантида“ што се открива, врз која може да се испише „Вашата Нова Одисеја“; потомците ќе ги воспеваат љубовниците „уште најмалку илјада години / во новосоздадена Илијада“. Парот открива „три нови континенти“ како „Свето Тројство“, и песната се затвора со прогласување: „Новата Ера може да почне!“.
Тука јасно се гледа логиката на насловот. Еротиката не е спротивност на херојството, туку негов извор: соединувањето на двете тела го создава митот, ја раѓа новата ера, заслужува да биде опеано како Илијада. Приватната љубов се воздига на космогониска и историска скала. Но — и ова е одлучувачката нијанса — авторот на епиката не е машкиот херој, туку жената. Таа е истовремено Атлантидата што се открива и поетесата што ја пишува Одисејата; територијата и картографот; мистериите и онаа што ги решава мистериите. Вистинското херојство, сугерира книгата, ѝ припаѓа на онаа што ја води играта.
X. Самокрунисувањето: дејствувачката моќ и женскиот суверенитет
Ако Мапирај ме ја поставува тезата за телесниот суверенитет, Крунисување ја прогласува неговата победа. Песната започнува со жалба: саканиот ја потценил, сакал да ја види како ползи, ја свел врската на домашни улоги — „Водоводџија / Автомеханичар / Хаусмајстор / Мијач на чинии“. Но завршницата е чин на самопрогласување:
Ја искористи првата шанса што ти се пружи
А јас се самопрогласив за Кралица
Која владее со сите уште неодживеани прилики!
„Кралица се раѓа еднаш на Крвава Месечина“ — повторно крвта, повторно циклусот, сега како знак на кралско раѓање. Жената не чека да биде крунисана од другиот; таа се крунисува самата себеси. Ова самокрунисување е етичкиот врв на книгата: по сета желба, предавање и ризик, женскиот глас излегува суверен, не зависен од одобрувањето на саканиот. Неговото заминување не е загуба, туку ослободување — „сега сме квит“, а кралицата останува.
XI. Геополитика на љубовта: Алепо, Пентагонот и боените полиња
Маркоска постојано ја чита љубовта преку граматиката на моќта и на конфликтот. Во Сопри ме, врската што се распаѓа станува Алепо — опустошениот град од сириската војна: „По години непресушни убавини / да гледаме само ужас и урнатини“. Споредбата е изненадувачка и тешка: расипаната љубов се изедначува со бомбардиран град, а поетесата се заканува дека ќе стане „прва бомбаш-самоубиец“ што ќе ги разнесе илузиите за љубовта.
Во Менструално политичката карта на светот станува еротска карта: „Ја ставам Мојата Италија пред Твојата Британија“, „Го оставаш Твоето Мексико без егзит“. А во Помодри ме, саканиот станува „Пентагон“ што ја тера да преговара за неговите намери, со завршен парадокс — „Помодрено подобро ми прилега“. Војната, дипломатијата и границите се средства со кои поетесата ја мисли телесната блискост. Ова не е само украс: тоа е тврдење дека интимното и политичкото се поврзани, дека телото е секогаш и поле на моќ — и дека љубовта, како војната, има освојувачи, граници, капитулации и примирја.
XII. Книгата како замена: метапоетика на отсуството
Една тенка самореференцијална нишка ја проникнува збирката: свеста дека поезијата се пишува токму затоа што саканиот отсуствува. Песната со издолжен наслов — Броејќи ги ситните парички мислам како ти си највредното во мојот живот — го претвора ова во трогателно сведоштво за осаменоста, каде што секое секојдневно дејство (готвењето, гледањето на ТВ серијата, качувањето планини) е само маска на мислата за другиот. И се затвора со едно метапоетско признание:
Додека те нема
пишувам книга
за додека заспивам да ја допирам
наместо тебе.
Книгата, значи, е самата едно заменско тело — нешто што се допира наместо саканиот што отсуствува. Во Пријди ми, поетесата ја признава границата на оваа замена: „Песните не ми се доволни / да можам да се капам со нив“. Во Спремна сум, таа ги „лизнува страниците од книгата“ додека ги врти, „замислувајќи си дека си ти“. Оваа свест — дека пишувањето е истовремено еротски чин и прифаќање на отсуството — ѝ ја дава на книгата нејзината меланхолична длабочина под огнената површина.
XIII. „Верзиите“ и множеството сакани
Во средината на книгата стои една значајна поделба: „…И нејзините верзии… / …на неколкумина други…“. По неа, песните почнуваат да носат посвети со иницијали — на Г., на А., на Д. и на И. Овој детаљ го менува начинот на кој се чита целата збирка. Посакуваното „ти“ не е едно лице, туку множество: љубовта тука е серија, не една приказна.
Овој избор има концептуална тежина. Тој ја ослободува желбата од моногамниот расказ за една голема и единствена љубов и ја претвора во истражување на самата желба како сила — која добива различни облици со различни партнери, но останува, во суштина, истата трагачка енергија. „Верзиите“ исто така сугерираат дека женскиот субјект не се определува од ниту една единствена врска; тој останува подвижен, експериментирачки, суверен во своите избори. Заедно со датумите што се протегаат од 2014 до 2018 година, ова структурирање ја прави книгата емоционална карта на неколку години, не портрет на еден миг.
XIV. Паратекстовите: набоковскиот поговор и рецензиите
Книгата се затвора со извонреден поговор од антропологот Џовани Ерколани — „Кожа, тело и душа: пробивање во лавиринтот на Марта Маркоска“ — кој е сам по себе книжевна изведба. Тој се отвора со отворена пародија на Лолита на Набоков — „Марта, светлината на мојот живот, страста на моето меѓуножје. Мојот грев, мојата душа“ — и го става читателот во улогата на Дон Кихот што влегува во лавиринтот на песните. Ерколани ја чита книгата како загатка во стилот на Турандот: читателот мора да докаже дека е „петтиот елемент“, очекуваниот херој, што прифаќа да остане смртник за својата Пенелопа.
Особено е значајно што Ерколани „чистата љубов“ напишана на влезот на лавиринтот ја чита како клучна загатка — а тоа е токму посветата со која се отвора книгата. Така посветата и одговорот на сите „смртоносни загатки“ се исто едно: „Чиста љубов“. Поговорот, значи, ја драматизира самата теза на книгата: еротиката е херојска проба, а самиот читател е поканет да стане херој. Во меѓувреме, рецензиите на меѓународни поети — Џорџ Валас (што ја поврзува со менадите и тракиските свештенички и со гласот „незасрамен од своите примални нагони“), Џилијан Бикли и Виктор Родригез Њуњез (што го издвојува парадоксот дека „жолтата е боја на разумот“) — ја рамкуваат Маркоска како предбуржоаски, земен глас. Овие паратекстови не се само украс; тие го водат читањето кон значењето што книгата го бара за себе: еротизмот како древен, свет и херојски гест.
XV. Меѓујазичното патување и албанскиот контекст
Книгата е напишана и објавена напоредно на македонски и англиски (Матица, 2019), а потоа го продолжи своето патување и на албански, во превод на Даут Даути (Струга, 2025). Оваа меѓујазична патека не е споредна: за албанскиот читател, доаѓањето на овој глас има посебна тежина, бидејќи експлицитната еротска поезија напишана од жени сè уште е ретка во албанскиот книжевен простор и често се соочува со прием оптоварен со табуа. Внесувањето на нецензуриран женски глас, со меѓународен авторитет зад себе, е интервенција во хоризонтот на очекувањата — проширување на она што може да се каже.
Секој превод на ваква поезија се соочува со двојна предизвик: истовремено да го зачува еротскиот набој и високиот техно-научен и митски регистар, без да падне ниту во вулгарност, ниту во студенило. Музикалноста на Маркоска — она што критиката го поврзува со нејзиното искуство како перкусионистка — лежи во самите македонски наслови, во нивната заповедна сила и алитеративна игра (Затвори ме, зароби ме, зароди ме; Помодри ме). Затоа секое продлабочено читање мора да тргне од изворникот: токму отстапувањата меѓу оригиналните наслови и нивните преводи покажуваат колку е густа звучната и значенската структура што Маркоска ја гради.
XVI. Заклучок: еротиката како суверенитет
Херојска/еротска книга не е збирка љубовни песни во вообичаена смисла. Тоа е поетски проект со јасна теза: дека женската телесна желба, искажана без срам и без барање прошка, е форма на херојство, создавање и суверенитет. Маркоска го постигнува тоа соединувајќи регистри што ретко се среќаваат — квантната физика и олтарот, геополитичката карта и менструалната крв, заповедниот императив и меланхолијата на отсуството — во еден јазик што е истовремено огнен и интелектуално остар.
Под предизвикувачката површина стои стабилна структура од идеи. Телото не се освојува; тоа ги заповеда условите на своето предавање. Науката ја мери желбата, но не ја исцрпува нејзината мистерија. Засрамената крв се претвора во причесие. И на крајот, жената не чека да биде крунисана — таа се крунисува самата себеси. Ова е, на крајот, „херојството“ од насловот: не епиката на воинот што освојува, туку суверенитетот на онаа што ја пишува епиката, ја води играта и останува кралица дури и кога саканиот заминува.
Овој глас — со авторитетот на меѓународен опус зад себе и со посветата „Чиста љубов“ како паричка фрлена пред читателот — е скапоцено проширување на поетскиот простор, и на македонски и на јазиците на кои продолжува да патува. Тоа е покана, како што кажува самата книга, да се влезе во лавиринтот не со кожа и тело, туку со душа — и да се излезе од него изменет.
Марта Маркоска • Marta Markoska
ХЕРОЈСКА/ЕРОТСКА КНИГА • H/ERO/T/IC BOOK
Циклус поезија / Poetry Cycle
1. ВПИЈ МЕ
Кога те вдишував, мирисаше на вечност
и мислев дека сме посилни од заборавот
а не како река што тече и ја губи својата трага
некаде во понорот на ровката почва …
Ќе испливаме некогаш на површина,
така прават сите подземни води …
но ќе ни треба многу време за повторно
да се слееме заедно, а неизвесно е дали некогаш
ќе станеме океанот што замислувавме дека ќе бидеме
31.07.2014
2. ЗЕМИ МЕ
Не сакам кога ме сметаш за чедна
тогаш имам грижа на совест
што ме спречува да ја рикнам копнежта по тебе
како диви ѕверови кога општат
Не сакам да ме оплакуваш
да ме сожалуваш и тагуваш по мене
небаре сум светица седната до колената на Христа
Или Богородица Перивлепта
Посакувај ме како да ме мразиш
со истата силина и жестина
Обљуби ме како да сум ти непријател
со сета одмазда што врие во тебе
Земи ме како жртва пред свет олтар
Како волкот јагнето во својата челуст
Одземи го последниот здив од моите вени
А јас ќе треперам како вратната жила на антилопата
што паднала во немилоста на лавјиот заграб
Земи ме и однеси ме далеку во топлите води
Удави ме во нивната страст како школка!
Земи ме дур е време, оти ни Голфската струја
не ќе може да го замлачи она што оладено!
04.08.2014
3. МАПИРАЈ МЕ
Ако моето тело е територија за превласт
помеѓу неколку завојувани страни
А ти прв сакаш да забодеш знаменце
за да означиш дека само тебе ти припаѓа
Мислиш дека знаеш како да го скротиш
како да го чуваш, негуваш и милуваш?
Моето тело не е географски простор
на кој можеш да се прогласиш за император
Моето тело е цела историја
во него се запишани многу судбини
на него се потпишани многу имиња
низ него поминале многу освојувачи
многу империи се срушиле врз него
многу императори се покориле пред него
Но, моето тело за тебе е вулканска магма
Непријателска стратосфера без кислород
Непристапна прашума со диви ѕверови
Заради што не ќе можеш да ја запишеш
мапата на твојот живот за која толку копнеев
17.10.2014
4. ЗОВРИЈ МЕ
Поволниот ветер
од мојот подзнак во Близнаци
ги бранува твоите дини
од твојот подзнак во Девица
Водата од знакот во Рак
ги скротува твоите огнени емоции
а твојот Овен ги зоврива
сите течности што врват низ мене
Ние двајцата сме совршена симбиоза
од четирите живототворни елементи:
Вода
Воздух
Земја
Оган
Ѕвездите направиле заговор
да се сретнеме за да го најдеме само уште
петтиот елемент – љубовта?
18.10.2014
5. РАЗГРАДИ МЕ, ПРЕСОЗДАДИ МЕ
Опасно е да посегнеш по туѓо магнетно поле
така можеш да прегориш, да се пеплосаш
да бидеш вшмукан во масата на тоа тело
да доживееш разединување на сопствените атоми
да се разградиш до непрепознавање
да те проголта неговиот магнетизам
како никогаш да не си постоел
Сепак ќе чепнам во твоето магнетно поле
да ти ја испитам амперажата
да те осетам како ми пулсираш во рацете
како мала ѕвездичка пред согорување
Ќе чепнам во твоето магнетно поле
да го впишам во мапата на моите искуства
што не можат да се добијат без многу жртви
Ѝ се предавам на твојата заслепувачка енергија
Дозволувам да ме расчлениш до субатомски честички
да ја реорганизираш структурата на моето постоење
да ме пресоздадеш за свои потреби
да ми дадеш
Нова суштина
Нова маса
Нова енергија
А потоа со нашите електрични празнења
ќе можеме да осветлиме цел еден град!
03.02.2015
6. ИСТЕК НАВНАТРЕ
На Г.
Ако во устата можам да ти капнам
барем една капка месечен циклус
наместо вино, без да ти кажам
дека твојата душа ќе биде обредно
иницирана
инфицирана
инферницирана
Заедно ќе можеме да го испиеме
целото Црвено Море
што Јахве го претворил во крв
за да го вратиме во нас сиот живот што – истекува
А виното …
Виното да им го оставиме на почетниците
зашто уште многу пати треба да се удават во плиткото
за да допливаат до нашите, со крв платени, искуства!
2017
7. СПОМЕН-СОБА
На Г.
Ми се радуваат колениците
а рацете ми се тресат додека
допирајќи те по вратот
се одрекувам од тебе
Не сопирај го здивот
што ми го дразни деколтето
барем додека не триумфираме
и ги фрлиме конфетите
Ќе ме чуваш уште долго
во твојата спомен-соба
од совршени оргазми
А свесно допуштив
да те допираат други
за да можам да пишувам песни
што мене ме допираат
2018
LITERARY ANALYSIS
Skin, Blood, and Cosmos
A close reading of Marta Markoska’s H/ERO/T/IC Book
Marta Markoska · bilingual Macedonian–English edition · Matica makedonska, Skopje, 2019 · English translation by Aleksandra Spaseska
The book’s dedication: “Pure Love,” to Jasmin Jašaragić. Quotations follow the published English translation by Aleksandra Spaseska.
I. Introduction: a book that invites and challenges
The title itself sets the reader before a deliberate contradiction. The heroic and the erotic belong to two registers that literary tradition has long kept apart: the first epic, public, exalted; the second intimate, bodily, often hidden. Markoska fuses them with a single slash, and in the English form — H/ERO/T/IC BOOK — that slash splays the word open so that HERO, EROS, and the EROTIC all surface at once. This is not a quiet coexistence: it is a thesis. Bodily desire, the cover announces, is a form of heroism — and heroism, conversely, is born of the body.
The volume appeared as a parallel Macedonian–English edition (Matica makedonska, Skopje, 2019), with the English rendered by Aleksandra Spaseska; it later continued its journey into Albanian in Daut Dauti’s translation (Struga, 2025). From the dedication onward — “Pure Love,” addressed to Jasmin Jašaragić — the book lays down the password that the whole collection, and especially Giovanni Ercolani’s afterword, will worry at: what is “pure love,” and what sacrifice does it demand? Introducing an explicit, uncensored female voice that names body, blood, and desire by their names makes the work at once a literary event and a cultural gesture.
II. The poet and this book’s place in her work
Marta Markoska (Skopje, 29 June 1981) graduated in General and Comparative Literature at the “Blaže Koneski” Faculty of Philology and holds a master’s degree in interdisciplinary cultural studies in literature from the Institute of Macedonian Literature. A member of the Macedonian Writers’ Association, she has published around fourteen titles — poetry, prose, essays, and scholarly studies — several of which have been translated into more than twenty languages. This profile — a poet who is also a scholar of comparative literature and of Zen Buddhism — explains much about how this book is built.
For Markoska’s eroticism is not a random departure: it continues a poetics that runs through her whole body of work. Her earlier collection Black Holes Within Us (2014) already thinks love through astronomy, quantum physics, and mathematics: black holes, a quantum theory of love, poems without gravity, an electron returning from the future. H/ERO/T/IC Book carries this conceptual apparatus onto the terrain of the body and of desire. The result is a techno-scientific eroticism: the experimental chamber, the electric circuit, subatomic particles, and magnetic fields become the instruments with which the poet measures and describes desire.
III. The grammar of the imperative: a poetics of desire that commands
The first feature that strikes the reader, and perhaps the most decisive, is the morphology of the titles. Almost the entire collection is built on verbs in the imperative, addressed to a beloved “you”: Suck Me In, Enter Me Like A…, Take Me, Rub Me, Pour Me, Spread Me, Map Me, Boil Me, Intercept Me, Desintegrate Me Recreate Me, Come Near Me, Heat Me, Let Me, Explore Me, Stop Me, Home Me, Imprison Me Praise Me Raise Me, Purple Me. The book reads as a sequence of commands — invitations, demands, bodily orders. Even where a title is a statement or a noun (I Am Ready, Inward Flow, Coronation), the driving force remains the same female “I” who runs the scene.
This formal decision carries great conceptual weight. In the long tradition of erotic lyric, the desiring voice has usually been male and the desired body female — looked at, sung, conquered. Markoska inverts the scheme. Her subject is a female “I” that does not wait to be desired but commands desire, directs the scene, decides what will be done to her body and what she will do to the other’s. The imperative is the grammar of agency. Even where the verb asks for submission — “Take Me,” “Suck Me In” — the request for submission is itself a sovereign act: she is the one who chooses to surrender, on her own terms.
The poem Take Me distills the paradox: the speaker opens by refusing to be seen as chaste, then asks to be lusted after as though hated, with equal strength, and violated as though she were the enemy. Desire here rejects chaste tenderness; it demands intensity, not pity. The comparison to a saint and to “Holy Mary Perybleptos” is raised only to be cast off. The emotional equation is all or nothing.
IV. The body as territory: an erotic anti-colonialism
If the book has a key poem, it is Map Me. Here the collection’s central metaphor unfolds in full: the woman’s body as contested territory, object of the desire to conquer — and, at the same time, a refusal of that conquest.
My body is an entire history
Where many fates are written
[…] Passed by many conquerors
The beloved is imagined as a conqueror who wants to be the first to “stick a flag”; but the body-territory answers with a hostile geography — volcanic magma, an unfriendly stratosphere without oxygen, an unreachable rain forest with wild beasts — that stops him from charting the map he longs for. This is an erotic anti-colonialism: the language of empires, flags, and dominion is deployed precisely to dismantle the logic of ownership over the female body. The body is not empty land to be seized; it bears a history, many names and fates written upon it — a subject, not an object.
This tension between surrender and sovereignty runs through the whole book. The imperative verb invites the other to come near, to touch, to discover; but the female voice always dictates the terms. To desire to be conquered and to refuse to be conquered are not a logical contradiction in Markoska — they are two faces of the same sovereignty.
V. Eros under the microscope: physics, chemistry, biology as erotica
Markoska’s most conspicuous stylistic originality lies in her lexicon. Where conventional love poetry leans on the flower, the moon, and the heart, she leans on the laboratory. In Let Me, the beloved becomes an object of scientific research — “Be my new scientific breakthrough,” the poem begins, asking to measure his voltage, to enter his cells, to “operate in the field of” his DNA. In Desintegrate Me, Recreate Me, union is described as atomic decay: the two bodies are magnetic fields at risk of burning down, of being broken “down to subatomic particles” so the very structure of existence can be reorganized. The poem’s climax is an electric discharge:
And then, with our electric discharges
we could light up a city!
This eroticism under the microscope does more than surprise. It shifts desire away from sentimentality toward a register in which the body is matter, energy, process — subject to laws, but also to transformation. In Explore Me, the pair enters, in turn, the “fields” of the sciences — mathematics (where the calculation of parting “equals death”), physics, the zero-point of weightlessness, history — only to find “how ignorant” they are “when it comes to love and lust.” Scientific knowledge meets the irreducible mystery of desire and comes away defeated: this is the sweet irony that keeps the book from coldness.
VI. Stars and elements: the search for the fifth element
Beside science stands astrology, which in Boil Me yields one of the book’s loveliest cosmologies. Gemini, Virgo, Cancer, and Aries — the signs of the zodiac — are matched to the four basic elements: water, air, earth, fire. The pair is declared “a perfect symbiosis of the four life-giving elements,” while the closing question opens the entire metaphysical horizon of the collection:
The stars conspired
that we meet so we can find the
fifth element – love?
The “fifth element” becomes the book’s organizing figure. It returns in the afterword, where the reader-hero is invited to prove that he is precisely that missing fifth element. Love, then, is not one feeling among the other elements; it is the substance that joins and gives meaning to the first four. This movement — from physics and astrology toward a unifying principle that transcends both — shows that beneath the provocative surface Markoska builds an almost hermetic vision of love as a cosmogonic force.
VII. The sacred and the profane: sacrifice, altar, ritual
Markoska continually fuses the bodily register with the sacral. In Take Me, the act of love becomes a religious sacrifice — “take me like a sacrifice to a holy altar,” like a wolf carrying a lamb in its jaws. The imagery of sacrifice, of the altar, of wolf and lamb — with biblical and pre-biblical echoes — charges desire with ritual weight. Love is not entertainment; it is a sacred act that demands sacrifice. This coexistence of the holy with the body is not malicious profanation but the restoration of an ancient bond: before religion split soul from flesh, ritual belonged to both at once. Foreign reviewers caught precisely this quality — a voice “ancient as the fire of the pre-Hellenic soul” — linking Markoska to the maenads and the ancient Thracian priestesses.
But the sacred in Markoska is always double — saving and destroying at once. In Imprison Me, Praise Me, Raise Me — where the English title’s internal rhyme (Praise / Raise) recreates the Macedonian’s alliterative triad and carries us from imprisonment toward conception — the beloved is “my savior and my slayer / at the same time.” This ambivalence — surrender that is also mortal danger, yet also the begetting of a “New Homeland” — keeps the eroticism away from idyll and closer to a tragic, even cosmogonic, logic.
VIII. The taboo of blood: menstruation as sacrament
Among the book’s boldest gestures is the reclamation of menstrual blood as a poetic — even sacramental — motif. In Inward Flow, the poet proposes that the lovers drink up “the Red Sea that Yahweh turned into blood” — a communion that turns the menstrual cycle into a rite of initiation, after which the soul will be ritually
initiated
infected
infested
In Menstrual, the wordplay becomes manifesto: “Menstrualism is the new instrumentalism,” where “genitally comes before genetically.” This is not provocation for its own sake. Menstrual blood has historically been the deepest taboo of the female body — the sign of impurity, of hiding, of shame. By turning it into sacramental matter, a ritual draught that separates “beginners” from the initiated, Markoska takes what culture has stigmatized and sanctifies it. It is a feminist act in the deepest sense: the return of female bodily specificity from the sphere of shame to that of the sacred and of creation.
IX. The heroic register: myth, epic, and the new Odyssey
The “heroic” half of the title culminates in The New Atlantis, Iliad and Odyssey, the poem in which body and love are projected onto the scale of epic and myth. The poet declares herself an “Atlantis” that is discovered, upon which a “New Odyssey” may be written; descendants will sing the lovers “for at least a thousand years / in the newly created Iliad.” The pair discovers “three new continents” held “as three lands where we can” anchor, and the poem closes with a proclamation: “Let The New Era Begin!”
Here the logic of the title is plain. Eroticism is not the opposite of heroism but its source: the union of two bodies makes the myth, begets the new era, deserves to be sung as an Iliad. Private love is raised to a cosmogonic and historical scale. But — and this is the decisive nuance — the author of the epic is not the male hero but the woman. She is at once the Atlantis that is discovered and the poet who writes the Odyssey; the territory and the cartographer; the riddle and the one who solves it. True heroism, the book suggests, belongs to the one who runs the game.
X. Self-coronation: female agency and sovereignty
If Map Me lays out the thesis of bodily sovereignty, Coronation proclaims its victory. The poem opens as a grievance: the beloved underestimated her, wanted to see her crawling, reduced the relationship to domestic roles —
A plumber
A car keeper
A house keeper
A dish washer
But the close is an act of self-proclamation. “You took advantage of the first chance,” the speaker says, “and I proclaimed myself a Queen / who reigns over all yet-to-be-lived occasions.” “A Queen is born once in a Blood Moon” — blood again, the cycle again, now as the sign of a royal birth. The woman does not wait to be crowned by another; she crowns herself. This self-coronation is the book’s ethical summit: after all the desire, surrender, and risk, the female voice emerges sovereign, not dependent on the beloved’s approval. His departure is not a loss but a release — “now we are even,” and the queen remains.
XI. The geopolitics of love: Aleppo, the Pentagon, battlefields
Markoska repeatedly reads love through the grammar of power and conflict. In Stop Me, the relationship that falls apart becomes Aleppo — the city laid waste by the Syrian war. “I don’t want us to become Aleppo,” the poem repeats as an anaphora, refusing a love that, “after years of abundant beauty,” would leave only “horror and ruins”; the speaker even threatens to be “the first” to become a suicide bomber who blows up all the illusions of love. The comparison is startling and heavy: a spoiled love equated with a bombed city.
In Menstrual, the political map of the world becomes an erotic map: “I am putting my Italy before your Britain,” “you are putting your Mexico without exit.” And in Purple Me, the beloved becomes a “Pentagon” who makes her negotiate his intentions, closing on a wry paradox:
Be my Pentagon
Make me negotiate
your intentions
Convince me that
Purple is a new Orange
War, diplomacy, and borders are the instruments with which the poet thinks bodily closeness. This is not mere ornament: it asserts that the intimate and the political are bound together, that the body is always also a field of power — and that love, like war, has conquerors, borders, capitulations, and ceasefires.
XII. The book as surrogate: a metapoetics of absence
A thin self-referential thread runs through the collection: the awareness that the poems are written precisely because the beloved is absent. The poem with the elongated title — Counting My Pennies I Am Thinking How You Are the Most Valuable Thing in My Life — turns this into a touching testimony of loneliness, in which every daily act (cooking, watching the TV show, climbing mountains) is only a mask for the thought of the other. And it closes with a metapoetic confession:
While you are gone
I am writing a book
that I can touch
while I fall asleep
instead of you.
The book, then, is itself a surrogate body — something to touch in place of the absent beloved. In Come Near Me, the poet admits the limit of this substitution: “Poems are not enough / for me to bathe in them.” In I Am Ready, she licks “the pages of the book” as she turns them, “imagining it’s you.” And in Remembrance Room, she lets others touch the beloved “so I can write poems / that touch me.” This awareness — that writing is at once an erotic act and an acceptance of absence — gives the book its melancholic depth beneath the fiery surface.
XIII. “Versions”: the multiplicity of lovers
Midway through the book stands a telling divider: “… And its versions … / … of a few others …”. After it, the poems begin to carry initialed dedications — to G., to A., to D., and to I. This detail changes how the whole collection reads. The desired “you” is not one person but a plurality: love here is a series, not a single story.
The choice has conceptual weight. It frees desire from the monogamous narrative of one great and singular love and turns it into an inquiry into desire itself as a force — taking different shapes with different partners, yet remaining, in essence, the same seeking energy. The “versions” also suggest that the female subject is not defined by any single relationship; it stays mobile, experimental, sovereign in its choices. Together with the dates that span from 2014 to 2018, this structuring makes the book an emotional map of several years rather than the portrait of a single moment.
XIV. The paratexts: Ercolani’s Nabokovian afterword and the reviews
The book closes with a remarkable afterword by the anthropologist Giovanni Ercolani — “Skin, Flesh, and Soul: Breaking into Marta Markoska’s Labyrinth” — which is itself a literary performance. It opens with an overt parody of Lolita — “Marta, light of my life, fire of my loins. My sin, my soul” (“Nabokov is not enough,” he then admits) — and casts the reader as a Don Quixote entering the labyrinth of the poems. Ercolani reads the book as a riddle in the manner of Turandot: the reader must prove he is the “fifth element,” the awaited hero who agrees to remain mortal for his Penelope.
Tellingly, Ercolani reads the “pure love” written at the labyrinth’s entrance as the central riddle — and that is precisely the dedication with which the book opens. Thus the dedication and the answer to all the “deadly riddles” turn out to be one and the same: “Pure Love.” The afterword therefore dramatizes the book’s own thesis: eroticism is a heroic trial, and the reader himself is invited to become the hero. Meanwhile the reviews by international poets — George Wallace, who ties her to the maenads and Thracian priestesses and to a voice “unashamed of its primal urges”; Gillian Bickley; and Víctor Rodríguez Núñez, who singles out the paradox that “yellow is the colour of reason” — frame Markoska as a pre-bourgeois, earthy voice. These paratexts are not mere decoration; they steer the reading toward the meaning the book claims for itself: eroticism as an ancient, sacred, and heroic gesture.
XV. The translation: Spaseska’s English and the book’s journey
Because this is a bilingual edition, the English text is not a backdrop but a co-author of the reading. Aleksandra Spaseska’s translation faces a double task: to preserve the erotic charge and the high techno-scientific and mythic register at once, without lapsing into either vulgarity or coldness. Her most striking achievement is sonic. In Purple Me, she rebuilds the Macedonian’s sound-play into a cascade of English alliteration — “Purify me like a purple lotus / Pamper me like a poodle,” “Pineapple my juices,” “Peach my cherry pie” — culminating in the title’s own paradox, “Purple is a new Orange.”
Elsewhere the English finds equivalents for the originals’ compression: the internal rhyme of Imprison Me, Praise Me, Raise Me answers the Macedonian’s alliterative triad, while Desintegrate Me, Recreate Me keeps the clinical edge of the science lexicon intact. Reading the two columns together is itself instructive: the small divergences between original and translation reveal just how dense the acoustic and semantic structure is that Markoska builds. The same volume’s later passage into Albanian, in Daut Dauti’s translation (Struga, 2025), extends that journey further — carrying this uncensored female voice into yet another literary space where explicit erotic poetry by women remains rare.
XVI. Conclusion: eros as sovereignty
H/ERO/T/IC Book is not a collection of love poems in the ordinary sense. It is a poetic project with a clear thesis: that female bodily desire, expressed without shame and without asking forgiveness, is a form of heroism, of creation, and of sovereignty. Markoska achieves this by fusing registers that rarely meet — quantum physics and the altar, the geopolitical map and menstrual blood, the commanding imperative and the melancholy of absence — in a language that is at once fiery and intellectually sharp.
Beneath the provocative surface stands a stable structure of ideas. The body is not conquered; it commands the terms of its own surrender. Science measures desire but does not exhaust its mystery. Shamed blood becomes a sacrament. And in the end, the woman does not wait to be crowned — she crowns herself. This, finally, is the “heroism” of the title: not the epic of the warrior who conquers, but the sovereignty of the one who writes the epic, runs the game, and remains queen even when the beloved departs.
This voice — backed by an international body of work and opening, like a coin tossed before the reader, with the dedication “Pure Love” — is a valuable enlargement of poetic space, in Macedonian, in English, and in the languages into which it continues to travel. It is an invitation, as the book itself says, to enter the labyrinth not with skin and flesh but with the soul — and to come out of it changed.
■
Марта Маркоска • Marta Markoska
ХЕРОЈСКА/ЕРОТСКА КНИГА • H/ERO/T/IC BOOK
Циклус поезија / Poetry Cycle
1. SUCK ME IN
When I breathed you in, you smelled like eternity
and thought that we were stronger than oblivion,
not a river running and losing its trail
somewhere in the depressed depth of the tender soil …
Some day we will surge to the surface,
like all underground water does …
But it will take us quite some time
to converge again, and it is uncertain
if we will ever be the ocean we imagined to become
31.07.2014
2. TAKE ME
I don’t want you see me as chaste
it gives me a guilty conscience
preventing me from roaring my lust for you
like wild animals copulating
I don’t want you to mourn me
to pity me and be sad over me
as if I am a saint sitting by Christ’s knees
or Holy Mary Perybleptos
Lust for me as if you hate me
With the same strength and ferocity
Violate me as if I am your enemy
With all the hatred boiling inside you.
Take me like a sacrifice to a holy altar
Like a wolf carrying a lamb in its jaws
Take the last whiff of life from my veins
And I shall pulsate like an antelope’s neck vein
fallen in the mercy of a lion’s clutch
Take me far away to the warm waters
Drown me in their passion like a shell!
Take me while it’s not too late, for not even the Gulf Stream
could ever warm up what has already gone cold!
04.08.2014
3. MAP ME
If my body is an uncharted territory
between two parties at war
And you want to be the first one to claim it
stick a flag that says it belongs only to you
Do you think that you know how to tame it
how to take care of it, nurture it and caress it?
My body is not a terrain on a geography map
where you can proclaim to be an emperor
My body is an entire history
Where many fates are written
Where many names are signed
Passed by many conquerors
many empires have crumbled upon it
many empires bowed down before it
But, my body to you is a volcano’s magma
Unfriendly stratosphere with no oxygen
Unreachable rain forest with wild beasts
Stopping you from charting the map of your life
that I longed for, for so long
17.10.2014
4. BOIL ME
Favorable wind
from my ascendant in Gemini
makes waves to your dunes
from your ascendant in Virgo
The water from Cancer
tames your fiery emotions
and your Aries boils up
all the juices flowing through me
The two of us are a perfect symbiosis
of the four life-giving elements:
Water
Air
Earth
Fire
The stars conspired
that we meet so we can find that missing
fifth element – love?
18.10.2014
5. DESINTEGRATE ME, RECREATE ME
It is dangerous to reach into someone’s magnetic field
you might burn down, turn into ashes
to get sucked in its mass
to have your atoms disintegrated
to be dissolved beyond recognition
to be swallowed into its magnetism
as if you never existed
Yet, I will reach into your magnetic field
to examine your amperage
to feel you pulsating in my hands
like a little star before it burns out
I will reach into your magnetic field
so I can map it in my experiences
that are never gained without giving many sacrifices
I surrender to your blinding energy
I allow you to break me down to subatomic particles
to reorganize the structure of my existence
to recreate me to your needs
to give me
New essence
New mass
New energy
And then, with our electric discharges
we could light up a city!
03.02.2015
6. INWARD FLOW
To G.
If I could drip in your mouth
at least one drop of menstrual blood
instead of wine, without telling you
that your soul will be ritually
initiated
infected
infested
Together we could drink up
the Red Sea
That Yahweh turned into blood
so we can bring back in us all the life that is – draining
And the wine …
Let’s leave the wine to the beginners
for they need to drown in the shallow end many more times
before they can swim to our experiences paid in blood!
2017
7. REMEMBRANCE ROOM
To G.
My knees rejoice
and my hands are shaking while
as I touch your neck
I renounce you
Don’t hold your breath
that titillates my cleavage
at least until we triumph
and throw the confetti
You will keep me for a long, long time
in your remembrance room
of perfect orgasms
And I consciously allowed
for others to touch you
so I can write poems
that touch me
2018
Përgatiti Lirim Alija dhe stafi i Tetova News
