Pika më e rëndësishme e marrëveshjes nuk është ndërtimi i reaktorëve amerikanë në Arabinë Saudite, por perspektiva që mbretëria të fitojë të drejtën për pasurimin e uraniumit dhe ripërpunimin e mbetjeve bërthamore.
Pikat kryesore
Shtetet e Bashkuara dhe Arabia Saudite nënshkruan një marrëveshje bashkëpunimi bërthamor, e cila parashikon ndërtimin e reaktorëve amerikanë në territorin saudit në një periudhë tridhjetëvjeçare.
Marrëveshja i jep Riadit të drejtën për pasurimin e uraniumit dhe ripërpunimin e mbetjeve bërthamore, pa kërkuar zbatimin e Protokollit Shtesë të Agjencisë Ndërkombëtare të Energjisë Atomike.
Motivi strategjik i Arabisë Saudite është përvetësimi i ekspertizës bërthamore si mjet parandalues ndaj Iranit dhe forcimi i autonomisë së saj gjeopolitike.
Qeveria amerikane zgjodhi bashkëpunimin për të ruajtur kontrollin mbi programin dhe për të penguar orientimin e Riadit drejt Kinës ose Rusisë për mbështetje teknologjike.
Marrëveshja do t’i paraqitet Kongresit amerikan, i cili do të ketë një afat prej 90 ditësh për të shqyrtuar mundësinë e bllokimit të saj.
Marrëveshja për bashkëpunim bërthamor, e nënshkruar dje nga Shtetet e Bashkuara dhe Arabia Saudite, nuk përbën thjesht një kontratë të madhe energjetike. Ajo është një marrëveshje që mund të ndryshojë ekuilibrin e fuqisë në Lindjen e Mesme, të ripërcaktojë marrëdhëniet e Riadit me Uashingtonin dhe të krijojë një precedent të ri në regjimin ndërkombëtar të mospërhapjes së armëve bërthamore.
Pika më e rëndësishme e marrëveshjes nuk është ndërtimi i reaktorëve amerikanë në Arabinë Saudite. Ajo është perspektiva që mbretëria të fitojë të drejtën për pasurimin e uraniumit dhe ripërpunimin e mbetjeve bërthamore në territorin e saj.
Bëhet fjalë për teknologji me përdorim të dyfishtë: ato mund t’i shërbejnë një programi krejtësisht të ligjshëm për prodhimin e energjisë elektrike, por njëkohësisht krijojnë bazën teknike mbi të cilën, në të ardhmen, mund të ndërtohet një program bërthamor ushtarak.
Marrëveshja, e njohur si “Marrëveshja 123”, parashikohet të zgjasë rreth 30 vjet dhe do t’i paraqitet Kongresit, i cili do të ketë 90 ditë pune legjislative për të tentuar ta bllokojë atë. Elementi vendimtar është se marrëveshja nuk i kërkon Arabisë Saudite të zbatojë Protokollin Shtesë të Agjencisë Ndërkombëtare të Energjisë Atomike, i cili mundëson inspektime më të rrepta dhe qasje edhe në objekte të padeklaruara.
Energjia bërthamore si siguri përballë Iranit
Motivi më i rëndësishëm strategjik i Riadit nuk është kryesisht energjetik. Ai lidhet me Iranin. Arabia Saudite nuk e konsideron programin bërthamor iranian vetëm si çështje kërcënimi ushtarak. Ajo e sheh atë si një mekanizëm presioni politik dhe si instrument për forcimin e pozitës rajonale të Teheranit.
Edhe pa ndërtuar një armë bërthamore, një vend që zotëron objekte të avancuara pasurimi, njohuri teknike dhe sasi të mjaftueshme materiali bërthamor fiton një peshë tjetër gjeopolitike. Pikërisht këtë synon të arrijë edhe Arabia Saudite.
Mohammed bin Salman ka deklaruar vazhdimisht se, nëse Irani siguron një armë bërthamore, edhe Arabia Saudite do të përpiqet të bëjë të njëjtën gjë. Ky formulim nuk do të thotë se Riadi ka vendosur tashmë të ndërtojë një bombë. Megjithatë, ai tregon se mbretëria dëshiron të ketë në dispozicion opsionet teknologjike, diplomatike dhe industriale që do t’i mundësonin të reagonte nëse kushtet ndryshojnë.
Strategjia saudite mund të përshkruhet si një përpjekje për të krijuar një “opsion bërthamor”: jo një arsenal të menjëhershëm, por aftësinë për të shkurtuar kohën që do të nevojitej për krijimin e një arsenali të tillë në rast krize.
Riadi dëshiron të shmangë një të ardhme në të cilën Irani do të zotëronte kapacitete të avancuara bërthamore, ndërsa Arabia Saudite do të varej tërësisht nga garancitë politike të vendeve të tjera. Zotërimi i infrastrukturës vendase për pasurimin e uraniumit do t’i siguronte jo vetëm ekspertizë, por edhe një formë parandalimi të bazuar në pasiguri.
Nga mbrojtja amerikane te autonomia strategjike
Për dekada me radhë, siguria saudite mbështetej në një shkëmbim relativisht të thjeshtë: qasje e qëndrueshme e Perëndimit në naftë, në këmbim të mbrojtjes ushtarake amerikane. Kjo marrëdhënie nuk është shembur, por ka pushuar së konsideruari e mirëqenë.
Mbyllje
Udhëheqja saudite ka vëzhguar ndryshimet në politikën amerikane ndaj Lindjes së Mesme, përpjekjet për reduktimin e pranisë ushtarake të SHBA-së, negociatat me Iranin dhe tensionet e herëpashershme në marrëdhëniet Uashington–Riad.
Përfundimi i Mohammed bin Salmanit është se garancitë e jashtme vazhdojnë të jenë të dobishme, por nuk janë të mjaftueshme.
Programi bërthamor përshtatet pikërisht me këtë logjikë. Arabia Saudite nuk synon të largohet nga Shtetet e Bashkuara. Ajo dëshiron të bëhet më pak e varur nga cilado qeveri e ardhshme amerikane. Përvetësimi i teknologjisë së avancuar bërthamore do t’i jepte edhe një instrument shtesë negocimi.
Në një krizë të ardhshme, Riadi do të mund të kërkonte garanci më të fuqishme sigurie, sisteme të avancuara armatimi ose mbështetje më të madhe politike, duke e ditur se Uashingtoni do të dëshironte të parandalonte çdo shndërrim të programit civil në program ushtarak.
Me fjalë të tjera, vetë mundësia e pasurimit të uraniumit mund të shndërrohet në instrument presioni ndaj Shteteve të Bashkuara.
Dilema amerikane: kontroll ose përjashtim
Nga këndvështrimi i Uashingtonit, marrëveshja mbështetet në një përllogaritje të vështirë. Arabia Saudite e kishte bërë të qartë se, nëse nuk siguronte bashkëpunim me Shtetet e Bashkuara, mund të orientohej drejt Kinës, Rusisë, Francës ose Koresë së Jugut.
Riadi kishte zhvilluar tashmë bashkëpunime dhe kontakte bërthamore me disa prej këtyre vendeve. Në të kaluarën, ai kishte ftuar kompani kineze, franceze, koreanojugore dhe ruse të merrnin pjesë në planifikimin e centralit të parë të madh bërthamor të vendit.
Në këtë mënyrë, qeveria amerikane u përball me dy mundësi.
E para ishte të këmbëngulte në ndalimin absolut të pasurimit të uraniumit brenda territorit saudit, siç kishte vepruar në marrëveshjen me Emiratet e Bashkuara Arabe.
E dyta ishte të pranonte një kuadër më fleksibël, me shpresën se pjesëmarrja amerikane do të mundësonte kontroll më të madh teknik dhe politik sesa një bashkëpunim saudit me Pekinin ose Moskën.
Administrata Trump zgjodhi rrugën e dytë.
Logjika është se një program bërthamor saudit që do të mbështetej në reaktorë amerikanë, kompani amerikane dhe mekanizma dypalësh sigurie është më i favorshëm sesa një program që do të zhvillohej jashtë ndikimit amerikan.
Marrëveshja mund t’i sjellë industrisë bërthamore amerikane dhjetëra miliarda dollarë, ndërsa kompania Westinghouse pritet të pretendojë një rol qendror në ndërtimin e reaktorëve.
Megjithatë, kjo është një zgjedhje me kosto serioze. Uashingtoni duket se po pranon për një partner të ngushtë teknologji që, për vite me radhë, i kishte paraqitur si jashtëzakonisht të rrezikshme kur zhvilloheshin nga Irani.
Energjia si instrument fuqie
Interesi saudit nuk është ekskluzivisht ushtarak. Mbretëria ka vërtet nevojë për burime të reja energjie, por kryesisht që të mos prekë produktin e saj të eksportueshëm.
Strategjia ekonomike dhe teknologjike e Mohammed bin Salmanit kërkon prodhim jashtëzakonisht të madh të energjisë elektrike. Qytetet e reja, objektet industriale, impiantet e shkripëzimit të ujit, infrastruktura digjitale dhe qendrat e të dhënave për inteligjencën artificiale krijojnë një kërkesë që nuk mund të plotësohet pafundësisht vetëm me naftë dhe gaz natyror.
Përdorimi i energjisë bërthamore do t’i mundësonte Arabisë Saudite të kufizonte konsumin e hidrokarbureve për prodhimin e brendshëm të energjisë elektrike dhe të siguronte sasi më të mëdha nafte dhe gazi natyror për eksport.
Në të njëjtën kohë, energjia bërthamore do të siguronte prodhim të qëndrueshëm të energjisë elektrike, të pavarur nga ndryshimet e rrezatimit diellor dhe të erës.
Prandaj, energjia bërthamore përfshihet në programin “Vision 2030” jo thjesht si një alternativë “e gjelbër”, por si infrastrukturë e fuqisë ekonomike.
Programi saudit parashikon zhvillimin e ekspertizës vendase, shfrytëzimin e vendburimeve të mundshme të uraniumit dhe pjesëmarrjen në të gjithë ciklin e karburantit bërthamor.
Udhëheqja saudite ka deklaruar se synon jo vetëm të pasurojë uranium, por ndoshta edhe ta eksportojë atë.
Prestigji i teknologjisë bërthamore
Për Arabinë Saudite, programi bërthamor është gjithashtu simbol i kalimit nga një ekonomi e bazuar në lëndët e para drejt një vendi me teknologji të avancuar.
Riadi nuk dëshiron të mbetet vetëm eksportuesi më i madh i naftës. Ai synon të shndërrohet në një qendër rajonale të teknologjisë, energjisë, investimeve dhe mbrojtjes.
Krijimi i infrastrukturës bërthamore kërkon universitete, personel të specializuar, autoritete rregullatore, qendra kërkimore dhe një bazë komplekse industriale. Ky dimension lidhet drejtpërdrejt me projektin politik personal të Mohammed bin Salmanit.
Princi i kurorës e ka ndërtuar legjitimitetin e tij mbi premtimin se do ta transformojë Arabinë Saudite në një fuqi moderne.
Një program bërthamor siguron prestigj teknologjik, njohje ndërkombëtare dhe imazhin e një vendi që nuk i ndjek thjesht zhvillimet, por përpiqet t’i formësojë ato.
Rreziku i precedentit rajonal
Problemi më i madh nuk është se Arabia Saudite do të ndërtojë menjëherë një armë bërthamore. Nuk ekzistojnë të dhëna publike që tregojnë se është marrë një vendim i tillë.
Rreziku qëndron te precedenti.
Emiratet e Bashkuara Arabe pranuan të mos pasuronin uranium kur nënshkruan marrëveshjen e tyre për bashkëpunim bërthamor me Shtetet e Bashkuara.
Nëse Arabia Saudite siguron kushte më të favorshme, vende të tjera mund të pretendojnë se kanë të drejtë të përfitojnë të njëjtat mundësi.
Turqia, Egjipti apo edhe shtete me infrastrukturë më të kufizuar teknologjike mund të konsiderojnë në të ardhmen se prodhimi vendas i karburantit bërthamor është një element i domosdoshëm i sovranitetit kombëtar.
Ky zhvillim nuk do të krijonte domosdoshmërisht një Lindje të Mesme të mbushur me armë bërthamore. Megjithatë, ai mund të krijonte një rajon me shumë shtete që do të ndodheshin pranë pragut bërthamor.
Në një rajon me luftëra të shpeshta, mosbesim të thellë dhe mekanizma të kufizuar të kontrollit rajonal, përhapja e kapaciteteve të tilla e rrit rrezikun e përllogaritjeve të gabuara.
Një marrëveshje për të ardhmen e fuqisë saudite
Riadi e paraqet programin e tij bërthamor si instrument për diversifikimin energjetik dhe modernizimin ekonomik. Ky dimension është real, por nuk e shpjegon i vetëm këmbënguljen e Arabisë Saudite për të siguruar të drejtën e pasurimit.
Karburanti bërthamor mund të blihet nga jashtë, siç veprojnë shumë vende që kanë reaktorë civilë.
Kërkesa për pasurimin e uraniumit brenda vendit merr kuptim kur shqyrtohet nga këndvështrimi i autonomisë strategjike.
Arabia Saudite dëshiron të ketë më shumë alternativa përballë Iranit, ndikim më të madh në marrëdhëniet me Shtetet e Bashkuara dhe një pozitë më të fuqishme në konkurrencën për udhëheqjen e Lindjes së Mesme.
Në të njëjtën kohë, ajo dëshiron t’i mbajë të hapura marrëdhëniet me Kinën dhe Rusinë, pa hequr dorë nga qasja në teknologjinë dhe sigurinë superiore amerikane.
Në fund, marrëveshja bërthamore është pjesë e një strategjie më të gjerë saudite: mbretëria nuk synon thjesht të përgatitet për epokën pas naftës. Ajo synon të bëhet një shtet që asnjë kundërshtar dhe asnjë aleat nuk do të mund ta konsiderojë të mirëqenë.
Pjesët analitike të materialit trajtojnë motivet strategjike, dilemën amerikane, nevojat energjetike dhe rrezikun e krijimit të një precedenti rajonal. Marrë nga Nga Protothema AI/ Tetova News
