Nga Homeri te Dante, nga Joyce deri te Primo Levi në kampin e përqendrimit, një hije hyn edhe një herë në histori. Dhe çdo herë me kuptime të reja. Sepse filmit të Nolanit nuk duhet t’i kërkohet besnikëri ndaj tekstit të “Odisesë”.
Nga Michele Magno
I izoluar përkohësisht në një fshat të vogël të Dolomiteve, e pranoj se ende nuk e kam parë “The Odyssey” të Christopher Nolanit. Megjithatë, polemikat për mungesën e besnikërisë ndaj tekstit të Homerit më janë dukur tepër provinciale. Teksti homerik, në fund të fundit, është fryt edhe i trillimit historik dhe arkeologjik. Sikur dikush të mund të besonte vërtet në një luftë dhjetëvjeçare të shkaktuar nga flokët e artë të Helenës. Ose sikur armët prej bronzi të akejve të mos ishin zëvendësuar nga armët prej hekuri në kohën kur u kompozua poema dhe kur po merrte formë qytetërimi i polisit.
Regjisori anglo-amerikan, nga sa kuptoj, ndryshon linjat e ngjarjes, planet narrative, tiparet – dhe shpesh edhe emrat – e personazheve. Ku qëndron skandali? Shumë të tjerë e kanë bërë para tij, si në kinema, ashtu edhe në letërsi, duke zgjedhur atë që Manzoni do ta quante të besueshmen.
Në fund të fundit, siç ka vërejtur një studiues i shquar i poemave homerike, Piero Boitani, Uliksi është një nga të paktët heronj klasikë që nuk janë zhdukur kurrë nga imagjinata e kulturës perëndimore: ai ka përshkuar, duke e ndryshuar dhe përshtatur maskën e tij, lulëzimin e Athinës, Aleksandrisë dhe Romës, Mesjetën, Rilindjen, Romantizmin dhe Modernizmin (“Il grande racconto di Ulisse”, il Mulino, 2016).
Në figurën e tij ka vërtet diçka jashtëzakonisht magjepsëse: aventurat fantastike, maturia, dinakëria, mashtrimet, “nostos”-i – kthimi në atdhe – pas njëzet vjetësh; ose, siç e deshi Dante, udhëtimi i tij i fundit.
Pra, kemi të bëjmë me një personazh shumëplanësh, të portretizuar me tipare nga më të ndryshmet, shpesh në kundërshtim të fortë me njëra-tjetrën.
Kështu ndodh te Sofokliu, i cili në “Filokteti” (409 p.e.s.) paraqet një Uliks dinak dhe mashtrues mizor, ndërsa në “Ajaksin” (445 p.e.s.) e tregon plot mirëkuptim njerëzor.
Virgjili në “Eneida” (29–19 p.e.s.) dhe Ovidi në “Metamorfozat” (2–8 e.s.) e përshkruajnë si një mashtrues pa skrupuj. Përkundrazi, Ciceroni, Horaci, Seneka dhe Plotini e konsiderojnë shembull të pakrahasueshëm të virtytit dhe urtësisë.
Pothuajse asnjë mendimtar i Antikitetit të vonë dhe vetëm pak prej etërve të Kishës i shpëtojnë një interpretimi të figurës së Uliksit: emri i tij gjendet në gojën e filozofëve stoikë, cinikë, pitagorianë, neoplatonikë dhe gnostikë.
Perandorët romakë Tiberi, Neroni dhe Hadriani madhërojnë bëmat e tij. Kujtimi i Uliksit, pra, nuk shuhet kurrë, edhe atëherë kur poemat homerike nuk lexohen më për shkak të humbjes së njohjes së gjuhës greke.
Ka shumë të ngjarë që as Dante të mos i kishte lexuar ato. Megjithatë, pikërisht atij i detyrohemi për një kthesë vendimtare në ndërtimin e mitit të Uliksit, i kremtuar tashmë si lundërtari këmbëngulës dhe i patrembur i së panjohurës.
Edhe pse historia e tij nuk është pa tensione të forta dhe përfundon tragjikisht, sepse Zoti i krishterë – i përkufizuar vetëm me fjalën “altrui”, “dikush tjetër” – ndërhyn drejtpërdrejt duke orkestruar mbytjen e heroit pagan, përpara se ta dënojë në rrethin e tetë të Ferrit, ku ndëshkohen këshilltarët mashtrues.
Ndërsa Uliksi i Dantes dhe tradita që buron prej tij priren të shembin çdo kufi, qoftë ai i Shtyllave të Herkulit apo vetë vdekja – sepse, edhe në “këtë vigjilje kaq të shkurtër” që i ka mbetur, ai dëshiron ende të përjetojë “botën pa njerëz” –, Odiseu i Homerit e njeh mirë pragun përpara të cilit duhet të ndalet nëse dëshiron të mbijetojë.
Kur Tiresia e urdhëron të mos prekë tufat e shenjta të Diellit nëse dëshiron të kthehet në shtëpi, Odiseu kujdeset të mos e bëjë këtë; shokët e tij, përkundrazi, i therin kafshët për t’i ngrënë dhe nuk kthehen më të gjallë në Itakë.
Tri rregulla për një manual të maturisë në një epokë histerike. E para: të mos shpallim apokalipse estetike. E dyta: të pranojmë pasigurinë – nuk kemi të bëjmë me një fat të shkruar dhe as me diçka që “do të ndodhë me siguri”. E treta: të shmangim ndërhyrjet e rëndomta. Në pragun e asaj që Amodei e quan “IA e fuqishme”, jemi duke marrë një pushtet pothuajse të paimagjinueshëm dhe nuk është aspak e qartë nëse sistemet tona shoqërore, politike, kulturore dhe institucionale kanë pjekurinë e nevojshme për ta menaxhuar atë.
Megjithatë, një gjë është e sigurt: pas tercinave të “Komedisë Hyjnore”, miti i Uliksit nuk do të jetë më kurrë i njëjti; dhe origjinali homerik do të shoqërohet vazhdimisht – kur nuk përmbyset ose braktiset – nga modeli i Alighierit.
Edhe interpretuesit e parë të Dantes, që nga bijtë e tij e deri te Boccaccio, duken të trazuar nga Kënga XXVI e “Ferrit”, duke i dhënë jetë një debati që vazhdon edhe sot.
Kështu, Petrarka, ndonëse vesh petkun e Uliksit në “Familiares” (1351–1366), e dënon atë te “Triumfet” (1351–1374).
Ndërsa me fillimin e Rilindjes, në “Morgante” (1478), Luigi Pulci bën që Uliksi, “që shkoi për të parë botën tjetër”, të lavdërohet nga demoni Astaroth.
Nga fundi i shekullit XV e tutje, Uliksi dantesk lexohet nga interpretuesit dhe shkrimtarët si hija, si paralajmërimi poetik i lundërtarit dhe zbuluesit të botëve të reja: një lloj Kristofor Kolombi dhe Amerigo Vespuçi “ante litteram”.
Leximi rilindas i Uliksit do të lërë një gjurmë të qëndrueshme në kulturën perëndimore.
Atij do t’i referohen jo vetëm shkrimtarë italianë si Parini, Leopardi, Pascoli, D’Annunzio dhe Gozzano, por edhe, ndonjëherë në mënyrë të tërthortë, autorë të mëdhenj të huaj si Alfred Tennyson (“Ulysses”, 1842), Herman Melville (“Kapiteni Ahab”, 1851), Charles Baudelaire (“Le Voyage”, 1861), Jules Verne – kapiteni Nemo i “Njëzet mijë lega nën det” (1870) është një pasardhës i qartë i Uliksit –, Walt Whitman – “pioneeri” i kënduar te “Gjethe bari” (1855) –, si dhe Nikos Kazantzakis (“Odisea”, 1938).
Dhe imazhi i Uliksit si zbulues i botëve të reja do të rikthehet në fillim të shekullit XX, me kalimin nga Atlantiku në Paqësor të Roald Amundsenit dhe me ekspeditat antarktike të Robert Scottit dhe Ernest Shackletonit.
Në secilin prej këtyre një mijë versioneve, Uliksi homerik ose dantesk, natyrisht, përshtatet me shijet estetike dhe zgjedhjet gjuhësore e kulturore të autorëve.
Shkrimtarët anglezë të epokës viktoriane e paraqesin si paraardhësin fisnik të pushtuesit kolonial.
Për Joseph Conradin, në “The Mirror of the Sea” (1906), ai bëhet një lloj hijeje e vetvetes së autorit si njeri i detit dhe shkrimtar.
Ezra Pound i hap “Cantos”-et e tij (1915–1962) duke përkthyer udhëtimin e tij drejt Hadit.
Franz Kafka shkruan një parabolë të famshme, “Heshtja e sirenave” – botuar pas vdekjes më 1931 –, emblemë e fitores së teknikës së Uliksit mbi poezinë.
T. S. Eliot, në versionin e parë të “The Waste Land” (1922), i kushton një pjesë të tërë – të katërtën, “Vdekje nga uji” – aventurës së një marinari që, siç tregojnë citimet e drejtpërdrejta nga Tennyson, Conrad, Poe dhe Coleridge, është pasardhës i Uliksit.
Pikërisht në vitin 1922 “Odisea” rimishërohet në Uliksin modern par excellence, siç titullohet romani i famshëm i James Joyce-it.
Në pjesën e parafundit të tij, “Itaka”, Leopold Bloom, hebreu irlandez që përfaqëson heroin homerik, më në fund është kthyer në shtëpi pas endjeve të tij të gjata nëpër Dublin dhe përgatitet të ribashkohet me gruan, Molly, në shtratin martesor.
Bloom mendon me tmerr për pleqërinë që po afrohet dhe vendos, si alternativë, të largohet.
Ai nis kështu një udhëtim mendor që përshkon planetin, duke vizituar Jerusalemin, Ngushticën e Gjibraltarit – Shtyllat e Herkulit që kapërceu Uliksi dantesk –, Partenonin, Wall Street-in dhe vendet që ai i lidh me “finis vitae”, fundin e jetës: Tibetin, Napolin, Detin e Vdekur.
Pastaj shkon edhe më larg, deri “në skajin e skajshëm të hapësirës”.
Derisa zgjohet sërish në banesën e tij si një “hakmarrës i huajzuar, kryqtar i zymtë, me burime financiare më të mëdha se ato të Rothschildit”.
Uliksi është një nga të paktët heronj klasikë që nuk janë zhdukur kurrë nga imagjinata e kulturës perëndimore: ai ka përshkuar, duke ndryshuar dhe përshtatur maskën e vet, lulëzimin e Athinës, Aleksandrisë dhe Romës, Mesjetën, Rilindjen, Romantizmin dhe Modernizmin. Emri i tij gjendet në gojën e filozofëve.
Bloom, në të vërtetë, nuk niset fare: është natë, udhëtimi do të ishte i rrezikshëm dhe, mbi të gjitha, aty pranë ndodhet një “shtrat i zënë”. Por me pelegrinazhin e tij sugjestionues, Joyce ka krijuar një mit të ri.
Dhe Uliksi i Kubrickut, i sfiduar nga kompjuteri HAL, “njerëzor, tepër njerëzor”, a është tashmë mes nesh, i fshehur në platformat e inteligjencës artificiale?
Natyrisht, Bloom nuk niset fare: është natë, udhëtimi do të ishte i rrezikshëm dhe, mbi të gjitha, pranë tij ndodhet një “shtrat i zënë”.
Megjithatë, me pelegrinazhin e tij sugjestionues, Joyce ka krijuar tashmë një mit të ri.
Ai mbivendos mbi dëshirën për arratisje dhe dije të Uliksit të përjetësuar nga Dante “Baladën e marinarit të moçëm” të Samuel Taylor Coleridge-it (1798), me endjen e tij të përhershme “nga një tokë në tjetrën”.
Udhëtimi i Bloom-it është, në fakt, një përshkim i vendeve qendrore të qytetërimit tonë të së shkuarës dhe së tashmes – Athina, Jerusalemi, Wall Street-i –, një eksod biblik, një kalim mistik “mes njerëzve, brenda ngjarjeve”.
Në një faqe të vetme, Joyce risjell të gjitha hijet e Uliksit që letërsia ka projektuar gjatë tre mijëvjeçarëve.
Pothuajse gjysmë shekulli më vonë, Stanley Kubrick do t’i rimarrë ato në një kryevepër të kinematografisë fantastiko-shkencore: “2001: Odise në hapësirë” (1968).
Uliksi udhëton tashmë në hapësirën dhe kohën e pafundme.
Heroi i Kubrickut realizon ëndrrën e Bloom-it.
Shfaqja e monolitit të zi në fillim të filmit, ndërsa ushtojnë notat e “Kështu foli Zarathustra” të Strauss-it, shënon shndërrimin e majmunit në njeri.
Guri – emblemë e heshtur e fatit njerëzor – rishfaqet në Hënë për ta shtyrë astronautin drejt kufijve të sistemit diellor: “pas diellit, në botën pa njerëz”.
Por në vitin 2001 vorbulla nuk e ndal pasardhësin e Uliksit dantesk.
Përkundrazi, e hedh atë në një fluturim të çmendur përtej Jupiterit, në misteret e universit.
Në fund të udhëtimit, protagonisti kthehet në shtëpi, si Odiseu: një fëmijë plak dhe njëkohësisht një njeri i ri, një tjetër shkallë e evolucionit; ndoshta mbinjeriu i paralajmëruar nga muzika niçeane në fillim.
A do të jetë kjo ringjallja që na pret në një të ardhme jo shumë të largët?
Apo Uliksi i vitit 2001, i sfiduar nga kompjuteri HAL, “njerëzor, tepër njerëzor”, ndodhet tashmë mes nesh, i fshehur në platformat e inteligjencës artificiale?
Dhe më tej: çfarë mutacionesh ose manipulimesh gjenetike paralajmëron fetusi, ai fëmijë-plak që shfaqet në fund të “2001”?
Kush do të jetojë, do ta shohë.
Por ne e dimë se çfarë ndodhi në shoqëritë dhe në vetë mishin e Evropës gjatë shekullit të kaluar.
Pikërisht këtu, si në një inskenim të ri të Bloom-it, “Athina takohet, ose përplaset, me Jerusalemin” – siç shkruan Boitani.
Shumë nga mendimtarët dhe shkrimtarët më të rëndësishëm që janë marrë me Uliksin në gjysmën e parë të shekullit XX – nga Max Horkheimer dhe Theodor Adorno deri te Kafka dhe Elias Canetti – vijnë nga diaspora hebraike e Evropës Qendrore dhe Lindore.
Madje filozofi hebre francez Emmanuel Lévinas arrin të pohojë se i gjithë itinerari i mendimit perëndimor “mbetet ai i Uliksit, aventura e të cilit në botë nuk ishte gjë tjetër veçse një kthim në ishullin e tij të lindjes”.
Por mitit të kthimit të Uliksit ai i kundërvë historinë e Abrahamit:
“Uliksi niset. Abrahami niset. Një udhëtim dhe një mërgim. Njëri me shpresën e kthimit, tjetri drejt një toke tjetër, një toke të huaj që do të bëhet e tija. Njëri kthehet, tjetri nuk pushon së ecuri. Njëri drejt shtëpisë së vet, tjetri drejt një vendi tjetër. Njëri drejt mjedisit familjar të ishullit të lindjes, tjetri drejt të panjohurës së një vendi prej nga nuk e ka origjinën. Të dy, sigurisht, të transformuar nga rruga, pluhuri, sprovat dhe takimet. Por a mund të jetë i njëjtë udhëtimi i tyre? I pari përjeton kthimin tek të njëjtat gjëra, ndërsa i dyti përjeton një tjetërsim të pafund që, në fund, nuk është aq ai i destinacionit sa ai i Zotit.”
(“Me ose pa biletë kthimi”, në “Humanizmi i njeriut tjetër”, Il Nuovo Melangolo, 2005)
Në të vërtetë, megjithëse përdorin imazhe të kundërta, Dante dhe Lévinas arrijnë në përfundime mjaft të ngjashme.
I pari, duke dënuar në Ferr të gjithë qytetërimin e kohës së vet, një qytetërim që nuk mund të konceptohet pa shtysën e Uliksit drejt zbulimit të së panjohurës.
I dyti, duke djegur, bashkë me “nostos”-in homerik, një pjesë të madhe të barbarisë evropiane të shekullit XX.
Vetëm një vit e gjysmë pas emërimit të Hitlerit kancelar, hebrenjtë gjermanë i trembeshin humbjes, në mos të vetë jetës, të pronave dhe punës së tyre.
Ndër ta ishte Victor Klemperer, profesor i Filologjisë në Universitetin e Dresdenit.
Shumë prej kolegëve të tij hebrenj tashmë ishin detyruar të dilnin në pension të parakohshëm ose të jepnin dorëheqjen.
Më 8 tetor 1934, ai shkruan në ditarin e vet:
“Ndjehem si Odiseu në shpellën e Polifemit.”
(“Testimoniare fino all’ultimo”, Mondadori, 2000)
Për të, krahasimi midis gjendjes së tij personale dhe Uliksit në shpellën e Ciklopit bëhet një obsesion i vërtetë.
Ai e përsërit këtë krahasim disa herë.
Hera e fundit është më 13 shkurt 1945, kur thirret nga komanda e SS-së për deportim.
Natën pasuese, bombat e Aleatëve shkatërruan Dresdenin dhe Uliks-Klempereri, duke hedhur tej yllin e verdhë, arriti t’i shpëtonte birit monstruoz të Poseidonit.
Kështu hija e Uliksit hynte edhe një herë në histori.
Siç dihet, takimi ishte tragjik dhe e shndërroi flakën danteske në furrën e krematoriumit.
Por në kampin nazist të Buna-Monowitz-it, pranë Auschwitz-it, në vitin 1944, u zhvillua një mësim i jashtëzakonshëm i gjuhës italiane, që përdori si mjet mësimor “Këngën e Uliksit”.
Primo Levi, i burgosuri – “Häftling” – emri i të cilit ishte kthyer në një numër, dëshmitar dhe pjesëmarrës i pavullnetshëm në një vepër madhështore të asgjësimit moral dhe fizik të atij që dikur ishte njeri, përpiqet t’ia mësojë gjuhën e vet një të deportuari francez.
Dhe si tekst zgjedh kujtimet e fragmentuara nga shkolla të pasazhit të Dantes.
E rijetuar në kamp, historia e Uliksit fiton kuptime të reja.
Ndalimi dhe dëshira e marrë për ta kapërcyer atë bëhen përvoja tragjikisht konkrete; “deti i hapur” dhe “mali, i errët nga largësia” zgjojnë kujtime të largëta.
Por tercina mbi dinjitetin e njeriut tingëllon “si një kushtrim trumbete, si zëri i Zotit. Për një çast, harrova kush jam dhe ku ndodhem”.
Dhe mbi të gjitha, mësuesi-Häftling ndalet i tronditur te fjalët “com’altrui piacque” – “siç deshi dikush tjetër” –, duke u përpjekur dëshpërimisht, “para se të jetë tepër vonë, nesër ai ose unë mund të jemi të vdekur, ose të mos shihemi më kurrë”, t’i shpjegojë tjetrit “diçka gjigante që edhe unë vetë vetëm tani e kam parë, në intuitën e një çasti, ndoshta arsyen e fatit tonë, të qenies sonë sot këtu […]”.
Dinjiteti i njeriut dhe misteri i Zotit e i vullnetit të tij depërtojnë kështu, përmes një rruge të pazakontë – përmes Uliksit pagan, Dantes së krishterë dhe Levit hebre – ndër ingranazhet e një makinerie absurde dhe çnjerëzore.
Ndoshta është e vërtetë se letërsia, kinemaja dhe arti na ndihmojnë të mbijetojmë./Il Foglio
