Ka zëra që i dëgjojmë për vite me radhë, gjeste që i njohim përmendësh, prani që shoqërojnë ditët tona. Pastaj vjen një largësi dhe diçka ndryshon…
Me “Në kërkim të kohës së humbur”, Marcel Proust përpiqet të arrijë diçka që vazhdimisht na shpëton: kohën e jetuar. Jo atë që matet me orë, por atë që mbetet brenda nesh, e fshehur në ndjesi, kujtime dhe te njerëzit që kanë kaluar nëpër jetën tonë.
Ndonjëherë mjafton një largësi, qoftë edhe e shkurtër, për të ndryshuar këndvështrimin tonë dhe për të na lejuar të zbulojmë diçka që afërsia e përditshme e kishte bërë pothuajse të padukshme.
Kjo është pikërisht ajo që ndodh kur rrëfimtari, larg shtëpisë, dëgjon në telefon zërin e gjyshes. Një zë që e njeh prej gjithmonë, por që, për herë të parë i ndarë nga fytyra, gjestet dhe prania qetësuese e gruas, duket se arrin tek ai në një mënyrë krejt tjetër.
Dhe pikërisht në një nga këto çaste autori shkruan:
“Sepse deri atëherë, sa herë që gjyshja më kishte folur, unë gjithmonë e kisha ndjekur atë që më thoshte mbi partiturën e hapur të fytyrës së saj […] por vetë zërin e saj, e dëgjoja për herë të parë. […] Zbulova se deri në ç’masë ishte i ëmbël.”
Prania e përditshme ka diçka qetësuese. Një telefonatë, dikush që na pyet nëse kemi ngrënë, një derë që hapet çdo ditë në të njëjtën orë, një fjali e përsëritur një mijë herë – të gjitha këto hyjnë pak nga pak në ritmin e ditëve tona.
Kështu funksionon zakoni: ajo që përsëritet krijon një pritshmëri.
Nëse ka ndodhur dje dhe një ditë më parë, na duket e natyrshme të mendojmë se do të ndodhë edhe nesër. Nuk kemi nevojë t’ia themi vetes. Presim që ai zë të rikthehet, që ajo derë të hapet përsëri, që të ketë një drekë tjetër, një të diel tjetër, një mundësi tjetër për të dëgjuar më me vëmendje.
Pastaj vjen një largësi.
Një udhëtim, një shpërngulje, një fëmijë që largohet nga shtëpia, një ndarje. Ndonjëherë mjaftojnë vetëm disa ditë larg. Dhe diçka që e kemi dëgjuar qindra herë na prek papritur në një mënyrë tjetër.
“Zbulova se deri në ç’masë ishte i ëmbël.”
Nuk ka ndryshuar domosdoshmërisht zëri.
Ka ndryshuar mënyra se si e dëgjojmë.
Ky është një nga lëvizjet më të thella të veprës “Në kërkim të kohës së humbur”: koha ndryshon vështrimin tonë dhe ajo që e kemi pasur gjithmonë para syve mund të na zbulohet vetëm më vonë.
Dhe atëherë fillojnë të na mungojnë edhe gjërat e vogla.
Një histori fundin e së cilës e dinim tashmë, një këshillë së cilës i përgjigjeshim pa shumë vëmendje, një gjest aq i zakonshëm sa ishte bërë i padukshëm.
Por me kalimin e kohës zbulojmë edhe diçka tjetër.
Njerëzit që duam kanë një pjesë të jetës së tyre që ne nuk e njohim.
Ata kanë pasur frikëra për të cilat nuk na kanë treguar, dëshira që kanë mbetur diku pas, sakrifica dhe heqje dorë që ne nuk i kemi vënë re. Jemi aq të mësuar me vendin që ata zënë në ekzistencën tonë, sa rrallëherë pyesim veten se kush janë përtej atij roli.
Proust shkruan:
“Ishte një zë i ëmbël, por shumë i trishtuar, madje […] aq i brishtë nga delikatesa, sa dukej sikur në çdo çast ishte gati të thyhej […] dhe pastaj, duke e pasur vetëm atë pranë meje, pa maskën e fytyrës, për herë të parë dalloja në të dhimbjet që e kishin çarë gjatë jetës.”
Mund ta shohim dikë çdo ditë dhe të mos e vërejmë lodhjen e tij.
Mund ta njohim gjatë gjithë jetës dhe të mos dimë se çfarë frike mban brenda, nga çfarë ka hequr dorë apo cilën ëndërr e ka lënë pas.
Kjo nuk do të thotë se mungon dashuria.
Është vetë prania ajo që na qetëson: ajo na bind se kemi ende kohë.
Kohë për të dëgjuar.
Kohë për të bërë atë pyetje që nuk e kemi bërë kurrë.
Kohë për të thënë atë që vazhdimisht e shtyjmë për më vonë.
Dhe disa fjalë mbeten kështu, të pathëna, sepse ishim të bindur se do të kishte një rast tjetër.
Proust, pra, na vendos përballë një paradoksi thellësisht njerëzor:
Afërsia nuk garanton njohjen e vërtetë të tjetrit.
Ndonjëherë është largësia ajo që na tregon atë që zakoni e kishte bërë të padukshme.
Ajo nuk na mëson domosdoshmërisht të duam më shumë, por na detyron të vëmë re: një zë, një gjest, një brishtësi dhe, mbi të gjitha, një njeri që e kemi pasur gjithmonë pranë, por që, në njëfarë mënyre, ende duhej të mësonim ta shihnim.
Nuk duhet të presim që dikush të jetë larg për ta dëgjuar vërtet.
Po ti, lexues, a të është dashur ndonjëherë distanca që të kuptoje vlerën e diçkaje apo të dikujt që e kishe gjithmonë pranë?
A ka një zë, një gjest apo një prani që sot e dëgjon dhe e përjeton ndryshe?
Përvoja jote mund t’i ndihmojë edhe të tjerët të shohin me më shumë vëmendje atë që çdo ditë rrezikojmë ta marrim si të mirëqenë./ascuolaoggi.com
