Nga Herb Scribner
Dëmet nga përmbytjet përgjatë lumit Bhotekoshi në Nuwakot të Nepalit, më 28 gusht, ndërsa vazhdonin operacionet e kërkim-shpëtimit. Foto: Ambir Tolang/NurPhoto via Getty Images
Mijëra njerëz rezultojnë të zhdukur dhe qindra kanë humbur jetën pas një përmbytjeje të befasishme në Nepal, e cila goditi me shumë pak paralajmërim në fillim të kësaj jave.
Pse ka rëndësi: Përmbytja po nxjerr në pah boshllëqet e sistemeve të paralajmërimit, të projektuara kryesisht për të monitoruar reshjet ekstreme dhe lumenjtë, por jo shembjet e papritura në lartësitë e mëdha malore, që mund të ndodhin edhe gjatë motit të kthjellët.
Përmbytjet e shkaktuara nga akullnajat nën qiell të pastër – nganjëherë të quajtura “blue-sky floods”, ose “përmbytje nën qiell të kthjellët” – mund të ndodhin edhe në Shtetet e Bashkuara, veçanërisht në Alaskë dhe në veriperëndimin e Paqësorit, ku çlirimi i papritur i ujërave akullnajore mund të dërgojë masa të mëdha uji dhe mbetjesh me shpejtësi përgjatë luginave malore.
Një ngjarje e tillë ndodhi në malin Rainier, në shtetin e Uashingtonit, në vitin 2001, kur një rrjedhë mbetjesh e lidhur me një rrezik akullnajor i zuri njerëzit në befasi gjatë një moti të mirë.
Zhvillimet e fundit: Zyrtarët nepalezë thanë të shtunën se gati 3.000 njerëz rezultojnë të zhdukur në rajonin Nepal–Kinë të goditur nga përmbytjet, të cilat u formuan të mërkurën në malet e Himalajeve, sipas Associated Press.
Fatkeqësisë i atribuohen gjithashtu gati 700 viktima, raporton AP.
Autoritetet nepaleze paralajmëruan se së shpejti mund të vërshojnë sasi të tjera uji nëpër luginat përgjatë kufirit me Kinën, duke rrezikuar edhe operacionet për kërkimin e të mbijetuarve.
Çfarë po ndiqet: Ndërsa hetuesit përpiqen të përcaktojnë saktësisht se çfarë ndodhi, studiuesit po shqyrtojnë nëse përmbytje të tjera mund ta godasin këtë zonë dhe nëse ngjarje të tilla mund të bëhen më të shpeshta gjatë viteve të ardhshme – si dhe çfarë mund të nënkuptojë kjo për rajonet e tjera malore të botës.
Si u formua pa pothuajse asnjë paralajmërim përmbytja e rrallë “nën qiell të kthjellët”
Çfarë kanë zbuluar: Shërbimi Gjeologjik i Shteteve të Bashkuara (USGS) thotë se një pjesë e një akullnaje, së bashku me materiale shkëmbore malore, u shemb në anën veriore të Lāngtāng Lirung, duke çliruar energji të krahasueshme me atë të një tërmeti me magnitudë 5,2 – megjithëse ngjarja nuk u shkaktua nga ndonjë tërmet.
Hetuesit thonë se të dhënat satelitore tregojnë se orteku i akullit dhe shkëmbinjve mund ta ketë bllokuar përkohësisht lumin Lhende Khola, pranë kufirit Nepal–Kinë, duke krijuar një liqen të përkohshëm që më pas shpërtheu.
Masa e shembur e akullnajës ka të ngjarë të ketë marrë me vete gjatë rrugës sasi të tjera akulli, uji, shkëmbinjsh dhe sedimentesh, duke u shndërruar me shpejtësi në një masë shumë më të fuqishme që shkaktoi përmbytjet e mëdha, sipas USGS-së.
Gjatë përmbytjes, niveli i lumit Trishuli u ngrit me nëntë metra brenda vetëm 30 minutash, duke e rënduar më tej katastrofën, sipas një analize të Qendrës Ndërkombëtare për Zhvillimin e Integruar të Maleve (ICIMOD).
Shifra tronditëse: Masa e ujit dhe mbetjeve përshkoi rreth 100 kilometra, ose afro 62 milje.
Fatkeqësia goditi kryesisht qarkun Gyirong në rajonin e Tibetit dhe distriktin Rasuwa në veri të Nepalit, pranë kufirit me Tibetin.
Pamjet e publikuara në rrjetet sociale tregojnë përmbytje të mëdha dhe masa të fuqishme mbetjesh që godasin fshatra dhe banesa.
Një grafik tregon shembjen e akullnajës dhe përmbytjen e befasishme që goditi Nepalin. Foto: Elif Acar/Anadolu
Kontrolli i realitetit: Studiuesit thonë se nuk kishte asnjë nga shenjat tipike paralajmëruese që zakonisht i paraprijnë një përmbytjeje.
Nuk kishte stuhi.
Nuk kishte reshje shiu.
Nuk kishte ngritje paraprake të nivelit të lumit.
Nuk kishte tërmete.
Për këtë arsye, ngjarja konsiderohet një “blue-sky flood” – përmbytje nën qiell të kthjellët, kur çastet që i paraprijnë një përmbytjeje të rrezikshme mund të duken krejtësisht të qeta dhe madje piktoreske, sipas Universitetit të Otavës.
Çfarë thonë ekspertët: “Mësimi kryesor është se mungesa e shiut nuk do të thotë mungesë e rrezikut nga përmbytjet”, tha Hossein Bonakdari, profesor i asociuar në Departamentin e Inxhinierisë Civile të Universitetit të Otavës, duke komentuar fatkeqësinë.
Pse sistemet tradicionale të alarmit për përmbytjet nuk arritën ta kapnin rrezikun
Konteksti: Nepali ka një sistem paralajmërimi për përmbytjet që përqendrohet në monitorimin e reshjeve, niveleve të lumenjve dhe përmbytjeve në sistemet më të mëdha lumore.
Sipas ICIMOD-it, ky sistem zakonisht mbulon lumenjtë kryesorë, por jo rrjedhat më të vogla ujore, çka mund të bëjë që disa përmbytje të godasin pa paralajmërim.
Po, por: Ekspertët i thanë The New York Times se sistemi tradicional nuk ishte projektuar për të identifikuar përmbytje të menjëhershme të shkaktuara nga shembja masive e një mali ose e një akullnaje.
Meqenëse përmbytja nisi lart në male, nën një qiell të pastër, masa e ujit dhe e mbetjeve u vërsul me shpejtësi drejt zonave më të ulëta, pa aktivizuar mekanizmat e zakonshëm të alarmit.
“Kjo sugjeron një ndryshim të rëndësishëm në mënyrën se si duhet të mendojmë për sistemet e paralajmërimit në rajonet e larta malore: duhet të monitorojmë malin, jo vetëm motin dhe lumin”, tha Bonakdari nga Universiteti i Otavës.
Pse përmbytjet nga akullnajat mund të bëhen më të shpeshta
Mes rreshtave: Studiuesit ende nuk kanë përcaktuar përfundimisht se ngrohja globale apo ndryshimet klimatike e shkaktuan këtë përmbytje, por kjo mbetet një nga hipotezat kryesore.
Arsyeja është se rritja e temperaturave mund të destabilizojë akullnajat, ngricën e përhershme të tokës – permafrostin – dhe shpatet përreth tyre, duke rritur potencialisht rrezikun e shembjeve të papritura dhe të përmbytjeve.
Alton Byers, gjeograf në Universitetin e Kolorados në Boulder, i tha revistës Nature se shkëputja e akullnajës sugjeron se permafrosti në mal mund të ketë nisur të shkrijë si pasojë e rritjes së temperaturave.
Sipas tij, fenomene të tilla mund të bëhen më të zakonshme në mbarë botën. Dhe, ndërsa gjithnjë e më shumë njerëz udhëtojnë drejt rajoneve malore, duhet të ketë një ndërgjegjësim shumë më të madh për mënyrën se si mund të identifikohet rreziku nga përmbytjet e befasishme.
“Këto ngjarje nuk mund t’i parashikosh”, tha ai.
Çfarë pritet më tej: Ekspertët po u bëjnë thirrje autoriteteve të investojnë më shumë në sisteme të zbulimit të hershëm për zonat e ekspozuara ndaj përmbytjeve të menjëhershme dhe ekstreme.
Nëse dëshiron, mund ta përpunoj edhe në një version përfundimtar gazetaresk për Tetova News, me titull më të fortë, nëntitull dhe strukturë të përshtatur për publikim./Axios
