Luftëra, kriza, ndryshime klimatike: gjithnjë e më shumë njerëz e kanë të vështirë të merren me atë që po ndodh në botë. Si mund të kapërcehet ajo që quhet “News Avoidance”, pra shmangia e lajmeve?
Në një moment, Jana nuk mund t’i duronte më lajmet e këqija nga bota. Një raketë që kishte goditur një ndërtesë banimi në Kiev, një marrëveshje paqeje që kishte dështuar, një parashikim i ri për ndryshimet klimatike. Dhe të gjitha këto jo për herë të parë. Duke parë pas, ajo nuk mund të thotë saktësisht se çfarë ia shkaktoi ndjenjën e ankthit. Ishte frika nga përballja e vazhdueshme me faktin se zhvillimet botërore tashmë përbëheshin nga shumë kriza dhe luftëra. Gjithçka kishte nisur afërsisht me luftën sulmuese të Rusisë kundër Ukrainës.
Lajmet e këqija vazhdonin si një cikël i pafund derisa Jana kuptoi se ato ishin kthyer në një ngarkesë psikologjike për të. Ajo, studentja e shkencave politike, që për shkak të studimeve duhej të merrej me zhvillimet botërore. Ajo, që më parë nuk kishte pasur kurrë problem me lajmet për krizat politike. Por papritur ato u shndërruan në barrë psikologjike.
Më në fund, e reja vendosi të ndërmerrte një hap radikal: thjesht u shkëput nga lajmet.
Ajo çinstaloi të gjitha rrjetet sociale, shmangte vitrinat dhe stendat e gazetave, nuk merrte më pjesë në seminaret universitare nga frika se aty mund të diskutoheshin tema aktuale. Dhe këtë e bëri për dy vjet.
Më vonë, asaj iu diagnostikua një çrregullim ankthi dhe stresi. Nuk mund të ndiqte lajme as për luftën, as për tema të tjera aktuale.
“Ishte si të hipje në një slitë të shpejtë”
“Ishte si të hipje në një slitë të shpejtë”, thotë ajo sot. Ishte ndier “e paaftë për të vepruar”, hante pak, flinte keq, mori një semestër pushim nga universiteti dhe e organizoi jetën e saj të përditshme rreth një qëllimi të vetëm: të mos shihte, dëgjonte apo perceptonte në asnjë mënyrë lajme.
Gjatë kësaj periudhe ajo mësoi strategji që edhe sot e ndihmojnë të përballet me lajmet e vështira.
“News Avoidance”, pra shmangia e vetëdijshme ose e pavetëdijshme e lajmeve, prej kohësh është kthyer në një fenomen global.
Sipas Reuters Digital News Report 2025, 40 për qind e njerëzve në mbarë botën preken nga ky fenomen. Në Gjermani, 37 për qind raportojnë se i shmangin lajmet “ndonjëherë” ose “shpesh”.
Por shkaku nuk gjendet vetëm në situatën aktuale botërore, e cila “as para 20 vjetësh nuk ishte aq e mirë”, por edhe në faktin se lajmet sot janë vazhdimisht të disponueshme, thotë studiuesi i komunikimit Jakob Ohme, drejtues i një grupi kërkimor në Institutin Weizenbaum në Berlin.
Sipas tij, ekzistojnë dallime të qarta për të përcaktuar se kur konsumi i lajmeve kthehet në një ngarkesë psikologjike. Dikush që thjesht konsumon pak lajme nuk vuan domosdoshmërisht nga “News Avoidance”. Duhet të bëhet fjalë për një shmangie të rreptë, si në rastin e Janës.
“Shmangia”, thotë Ohme, “është reagimi ndaj një problemi të perceptuar”.
Në kërkimet e tij, ai ka identifikuar mbi të gjitha tri arsye pse njerëzit i shmangin lajmet: të ashtuquajturën “News Overload”, pra thjesht një sasi tepër të madhe lajmesh; dezinformatat që qarkullojnë dhe e bëjnë situatën informative të paqartë; dhe, në mënyrë paradoksale, një nevojë jashtëzakonisht të madhe për të qenë vazhdimisht i informuar.
Strategji të dobishme për ta përballuar
Por si mund të dilet nga një fazë e tillë?
Si strategji të dobishme janë dëshmuar përzgjedhja e një numri të kufizuar burimesh të kuruara, pra mediave serioze, si dhe angazhimi personal kundër lajmeve të rreme.
Në të kundërt, “News Snacking”, pra konsumimi i një numri të madh copëzash të vogla informacioni, e shton më shumë prirjen për shmangien e lajmeve.
Jana bën pjesë në grupin e njerëzve që në fakt duan të jenë të informuar gjatë gjithë kohës. Për të, ideja që të mos ndiqte më lajmet ishte “e paimagjinueshme”.
Ajo i kujton ende saktësisht sulmet terroriste në Paris në vitin 2015:
“Atëherë e kontrolloja vërtet transmetimin e drejtpërdrejtë të lajmeve pothuajse çdo sekondë.”
Në maj të vitit 2022, ajo filloi terapi. Të mos konsumonte më fare lajme nuk ishte një alternativë.
Dalëngadalë filloi t’u afrohej përsëri lajmeve, fillimisht përmes formateve informative të përgatitura për fëmijë. Më vonë filloi të lexonte artikuj së bashku me terapisten e saj.
Sot ajo mund t’i ndjekë përsëri zhvillimet botërore pa probleme të mëdha, edhe pse lufta në Ukrainë nuk është “tema e saj e preferuar”.
Mbi të gjitha, gjatë kësaj periudhe ajo mësoi të konsumojë lajmet në mënyrë të qëllimshme:
“Dua të mbetem e informuar, por dua të vendos vetë, me vetëdije, kur dhe çfarë të lexoj.”
Në praktikë, për të kjo do të thotë të përdorë vetëm burime të përzgjedhura dhe të besueshme dhe të caktojë qëllimisht intervale të caktuara kohore për lajmet.
“Patjetër jo në mbrëmje, sepse për mua është shumë shqetësuese”, thotë Jana.
Në fillim ajo çaktivizoi edhe njoftimet “push” në telefon dhe bllokoi në rrjetet sociale disa etiketa, si “luftë” ose “Ukrainë”.
“Kjo nuk ishte injorancë”, thotë Jana sot, “por mbrojtje e mirëqenies personale”.
Lajmet e këqija shkaktojnë stres
Pikërisht këtë mbrojtje të mirëqenies personale studion Isabella Helmreich, drejtuese shkencore e sektorit “Transferimi i njohurive” në Institutin Leibniz për Kërkimin e Reziliencës në Mainz.
Si studiuese e reziliencës dhe psikoterapiste, ajo po merret gjithnjë e më shumë me fenomenin e shmangies së lajmeve.
Sipas saj, kush konsumon në mënyrë të vazhdueshme lajme shqetësuese, e vendos veten në një gjendje alarmi:
“Atëherë çlirohen hormonet e stresit, ne tensionohemi, nuk mund të mendojmë qartë dhe kujtesa nuk funksionon më mirë.”
Ky efekt përforcohet nga disponueshmëria e vazhdueshme e lajmeve:
“Mund të lexoj në çdo moment, në çdo sekondë, kudo në botë lajme të këqija.”
Prandaj mund të ndihmojë marrja e pushimeve të vetëdijshme dhe përdorimi i strategjive të caktuara, duke vazhduar megjithatë të mbetesh i informuar.
Por ka një kufizim:
“News Avoidance është një vazhdimësi”, thotë Helmreich.
Një qasje e vetëdijshme ndaj lajmeve mund të jetë e shëndetshme, ndërsa heqja dorë e plotë nga lajmet, si në rastin e Janës, mund të kthehet shpejt në një problem individual dhe shoqëror.
Edhe Ohme e konsideron shmangien e lajmeve si një “detyrë për të gjithë shoqërinë” dhe e sheh edhe gazetarinë si përgjegjëse.
Por gazetaria tashmë po reagon: gjithnjë e më shumë media po nxjerrin në pah edhe lajmet pozitive për të krijuar një kundërpeshë ndaj asaj që perceptohet si një vërshim lajmesh negative.
Ky “gazetari konstruktive” është e dobishme për shumë prej personave të prekur.
Megjithatë, në rrjetet digjitale nuk duhet nënvlerësuar përzgjedhja algoritmike. Algoritmet favorizojnë lajmet negative, thjesht sepse ato shkaktojnë më shumë reagime.
Prandaj, sipas Ohmes, lajmet duhet të kuptohen si një proces:
“Ekziston prodhimi, shpërndarja dhe përdorimi i lajmeve.”
Përgjegjësia dhe “mundësia më e madhe për ta kontrolluar situatën” qëndrojnë, mbi të gjitha, te vetë individi.
Një mënyrë e tillë reziliente e trajtimit të lajmeve mund të mësohet.
Gjëja më e rëndësishme në fillim është që njeriu të bëhet i vetëdijshëm për konsumin e tij mediatik, thotë studiuesja e reziliencës dhe psikologia Helmreich:
“Shumë njerëz nuk e dinë fare sa kohë kalojnë duke konsumuar lajme – dhe për shumë prej tyre është tronditëse kur e kuptojnë.”
Mund të jetë e dobishme që në një tabelë të shënohet se sa gjatë përdoret një medium i caktuar dhe si ndihet personi pas përdorimit të tij.
Lajmet në TikTok, për shembull, mund të shkaktojnë ndjenja të tjera nga ato që lexohen në portale serioze informative.
Burime serioze në vend të dezinformatave
Vetëm pas kësaj mund të përcaktohet se sa kohë dëshiron njeriu të kalojë çdo ditë me secilin lloj mediumi.
“Sa shpesh merrem me lajmet aktuale është diçka shumë individuale”, thotë Helmreich.
Megjithatë, ekziston një rregull i përgjithshëm: kurrë menjëherë pas zgjimit dhe as pak para se të shkosh për të fjetur.
Pikërisht kështu veproi edhe Jana.
Ohme këshillon gjithashtu që njeriu të kufizohet në disa gazeta serioze ditore ose burime të besueshme, edhe për t’iu shmangur dezinformatave.
Pamjet në lëvizje janë gjithashtu emocionalisht më rënduese sesa teksti i shkruar, thotë psikologia:
“Amigdala, e cila luan një rol të rëndësishëm në përpunimin e emocioneve tona në tru, vihet shumë shpejt në gjendje alarmi nga pamjet e ngarkuara emocionalisht në lëvizje.”
Leximi i lajmeve, në vend të shikimit të tyre, krijon një distancë më të madhe.
Gjithashtu ndihmon përqendrimi më i madh te lajmet lokale – për këtë bien dakord si studiuesja e reziliencës, ashtu edhe studiuesi i komunikimit.
Krizat globale dhe luftërat e reja shpesh shkaktojnë një ndjenjë pafuqie, sepse individi ka përshtypjen se gjithsesi nuk mund të ndryshojë faktet.
Në nivel lokal, përkundrazi, ekzistojnë mundësi reale për të vepruar dhe për të ndier se mund të ndikosh vetë:
“Atëherë mund të ketë, për shembull, një takim me qytetarët, një demonstratë të vogël ose një thirrje për donacione, ku mund të marrësh pjesë”, thotë Ohme.
Për temat që shkaktojnë ngarkesë veçanërisht të madhe, psikologia këshillon gjithashtu që të flitet për to me familjen ose miqtë.
Sidomos kur bëhet fjalë për fëmijët, këshillohet që lajmet të ndiqen së bashku dhe më pas të bisedohet për atë që është parë ose lexuar.
Në fund, Helmreich këshillon që krizat të shihen edhe si mundësi dhe të kërkohet me vetëdije një këndvështrim pozitiv mbi zhvillimet botërore:
“Kjo tani, natyrisht, tingëllon pak si klishe, por krizat kanë gjithmonë edhe potencialin që gjërat të ndryshojnë.”
Janës i ndihmoi gjithashtu rikthimi te jeta e përditshme.
Ajo e kujton mirë semestrin e saj jashtë vendit në Spanjë, në një kohë kur pothuajse e kishte kapërcyer çrregullimin e ankthit:
“Njerëz në rrugë që dalin për të bërë pazar. Jeta krejtësisht normale – kjo më ndihmoi të shihja se jeta thjesht vazhdon.”
Sot ajo është pranë përfundimit të studimeve master në shkencat politike dhe i ndjek përsëri me vëmendje zhvillimet botërore – vetëm se tani e bën këtë shumë më me vetëdije se më parë./FAZ
