Kërkimet e Diego Córdoba-s dhe Luis Martínez-Zoroa-s janë baza e njoftimit se Inteligjenca Artificiale ka zgjidhur një nga enigmat më të mëdha në histori. Të dy besojnë se kjo arritje do ta ndryshojë rrënjësisht disiplinën.
Patricia Fernández de Lis, Madrid – 10 shtator 2026
Matematikani Diego Córdoba ka dy ditë pa fjetur kur, të mërkurën në mëngjes, i përgjigjet telefonatës së EL PAÍS-it.
“Jam ende në shok, të them të drejtën”, thotë ai dhe pranon se nuk e di as vetë se si ndihet kur pyetet.
Të shtunën në mbrëmje mori një telefonatë nga një numër i Shteteve të Bashkuara, së cilës nuk iu përgjigj. Në orën tetë të mëngjesit të së dielës, i mbërritën rreth dhjetë email-e me të njëjtën temë:
“Diego, duhet të flasësh me filanin. Diego, qëndro në gatishmëri.”
Dikush duhej ta telefononte përpara se të zgjohej dhe të shihte “gjithë këtë”, tregon ky studiues i ICMAT-it.
“Gjithë kjo” ishte njoftimi i OpenAI se një nga modelet e saj ka zgjidhur problemin Navier-Stokes, një nga të ashtuquajturat Probleme të Mijëvjeçarit, shtatë sfida të ndërlikuara matematikore të përzgjedhura nga Instituti Clay i Matematikës, me një shpërblim prej një milion dollarësh për zgjidhjen e secilës prej tyre.
Dhe “gjithë kjo” ishte gjithashtu polemika që shpërtheu për shkak se metoda që kishte përdorur makina për ta arritur këtë ishte ajo që Córdoba kishte zhvilluar së bashku me studiuesin e CUNEF-it, Luis Martínez-Zoroa.
Të dy janë njohur nga komuniteti shkencor si studiuesit që gjetën një ide novatore, e cila hapi rrugën që më pas problemi të zgjidhej nga “forca brutale”, siç e quan Córdoba, e Inteligjencës Artificiale.
Martínez-Zoroa, i cili mori vesh për gjithçka të hënën në mëngjes, ende nuk ka mundur t’i lexojë me kujdes 166 faqet e studimit të OpenAI.
“I kam hedhur një vështrim të shpejtë. Ka gjëra që, duke i lexuar, më kujtojnë vërtet strategjitë që kemi zhvilluar ne, por është një notacion me të cilin nuk jam i familjarizuar. Derisa të ulemi dhe ta përvetësojmë mirë, është e vështirë të dimë nëse vërtet është mbështetur shumë fuqishëm në strategjinë tonë”, shpjegon ai.
E gjithë kjo rrëmujë filloi kur Tristan Buckmaster, matematikan në Universitetin e Nju Jorkut dhe gjithashtu ekspert i Navier-Stokes, publikoi në faqen e tij të internetit një letër në të cilën shpjegonte se OpenAI kishte kontaktuar me të.
Kompania kishte marrë dijeni gjatë javës së fundit për kërkimin e tij “privat dhe të pabotuar” dhe i kishte thënë se tashmë dispononte “një provë të zgjidhjes” përpara se ta kontaktonte. Më pas i kishte ofruar të zgjidhte mes një publikimi të përbashkët ose që ai vetë ta shkruante rezultatin duke ia atribuar atë një modeli të OpenAI.
Kompania gjithashtu kërkonte që të lihej jashtë bashkëpunëtori i tij Levent Alpöge, nga kompania rivale Anthropic.
Córdoba-n nuk e njoftoi askush. As OpenAI dhe as Buckmaster, me të cilin takohet “shumë herë” nëpër kongrese — madje, siç shpjegon, e kishte ftuar në Madrid një vit më parë.
Për të kuptuar çfarë ndodhi, duhet të kthehemi te kërkimi që Córdoba dhe Martínez-Zoroa po zhvillojnë që nga viti 2023.
Metoda e tyre bazohet në ndërtimin e një kaskade vorbullshmërie — domethënë, masës se sa rrotullohet ose vërtitet një fluid në një pikë të caktuar, në një moment të caktuar — të përbërë nga një varg strukturash të vendosura në shkallë gjithnjë e më të vogla.
Secila prej këtyre shtresave gjeneron një fushë shpejtësie që përforcon vorbullshmërinë e shtresës pasuese dhe kjo prodhon një mekanizëm kumulativ që përfundon duke shkaktuar një singularitet në kohë të fundme.
Forca e jashtme lejon që kjo kaskadë të mbahet dhe të koordinohet pa e krijuar vetë singularitetin.
Sfida e madhe qëndron në përshtatjen me saktësi të gjeometrisë, shkallëve dhe ndërveprimit mes shtresave të ndryshme.
Ajo që bënë Buckmaster dhe Alpöge ishte të merrnin pikërisht këtë metodë dhe të automatizonin pjesën e kërkimit, në vend që ta përshtatnin vetë skenarin në mënyrë të imët.
OpenAI, më pas, shkoi një hap më tej, me një angazhim burimesh marramendëse.
Córdoba e përmbledh me një të dhënë: tokenët — njësia minimale e informacionit për një model gjuhësor — që kompania konsumoi për demonstrimin e saj janë të barasvlershëm, sipas përllogaritjes së tij, me një investim prej rreth 15 milionë eurosh.
Sipas OpenAI, këtë e bëri me 10.000 agjentë në 88 orë.
“Është ajo që Luisi dhe unë kemi bërë për një vit me atë që na paguan ministria, dhe me gjithë qejf”, thotë ai duke qeshur.
Martínez-Zoroa pranon se nuk e di sa kohë do t’u ishte dashur për ta zgjidhur hamendësimin pa ndërhyrjen e Inteligjencës Artificiale, apo nëse do të kishin qenë në gjendje ta zgjidhnin fare:
“Mund të kishte ndodhur që të mos kishim arritur kurrë. Kemi disa vite që punojmë mbi këtë problem dhe përparimi ka ardhur pikë-pikë. Herë pas here vinte ndonjë epifani. Mund të kishte ndodhur pas një viti, pas dy vjetësh… ose mund të mos kishte ardhur kurrë. Siç janë gjërat tani, duket se nuk do ta marrim më vesh kurrë”, reflekton ai.
Medalja Fields?
Buckmaster e pranon shprehimisht se ekipi i tij “nuk ka kontribuar matematikisht në asgjë”: Ata thjesht morën metodën e Córdoba-s dhe Martínez-Zoroa-s, e implementuan në Inteligjencën Artificiale dhe e lanë sistemin të gjente skenarin.
Ai madje arrin të kërkojë publikisht që njohja — “çmimi më i rëndësishëm në matematikë” — t’i shkojë Martínez-Zoroa-s.
Për Córdoba-n është tepër vonë: Medalja Fields u jepet vetëm personave nën moshën 40-vjeçare.
“Unë tashmë e kam kaluar moshën”, thotë ai.
Martínez-Zoroa, emri i të cilit sot përmendet si kandidati i parë real spanjoll për atë medalje, e merr këtë ide me kujdes:
“Sinqerisht, më duket shumë e vështirë. Ka jashtëzakonisht shumë studiues të rinj me talent të madh. Unë vazhdoj të bëj më të mirën që mundem në projektet e mia. Nëse pas disa vitesh ma japin, do të ishte një surprizë shumë e këndshme, por nuk llogaris aspak në këtë.”
Córdoba prej vitesh përsërit me shaka një frazë:
“Unë nuk përdor IA: Kam Luisin.”
Ai është, thotë Córdoba, “një fenomen”.
Ajo që ka bërë Inteligjenca Artificiale, këmbëngul ai herë pas here gjatë bisedës, është “të kursejë kohë, jo të krijojë ide të reja”.
Martínez-Zoroa pajtohet me këtë interpretim themelor.
Dhe shton një paralajmërim: Nëse Inteligjenca Artificiale mund të marrë çfarëdo ideje të çfarëdo shkencëtari dhe, brenda pak orësh, të zgjidhë një problem të këtij kalibri, çfarë motivimi kanë studiuesit për t’i publikuar rezultatet e punës së tyre?
“Ky është qartazi një rrezik në kërkimin matematikor sot. Njoh raste njerëzish që i kanë shpjeguar një problem mbi të cilin po punonin një anëtari tjetër të komunitetit dhe ky studiues tjetër më pas e ka përfunduar projektin me ndihmën e Inteligjencës Artificiale pa dhënë asnjë lloj mirënjohjeje. Duhet të rimendojmë mënyrën se si japim merita që tani e tutje dhe, të them të drejtën, nuk kam asnjë ide se si mund të bëhet kjo”, thotë ai.
Córdoba është më optimist: Gjatë pothuajse 90 vjetëve përpjekje, askush nuk kishte gjetur një ide që funksiononte për të demonstruar se ekuacionet e Euler-it ose Navier-Stokes mund të pësonin një thyerje të tillë.
Këtë boshllëk nuk e mbushi një makinë.
Atë e mbushi, në vitin 2023, një metodë e re — metoda e tij, së bashku me Martínez-Zoroa-n:
“Nëse puna jonë nuk do të kishte ekzistuar, Inteligjenca Artificiale nuk do ta kishte zgjidhur problemin.”
Córdoba nuk e minimizon aspak atë që ka ndodhur. Përkundrazi: Ai flet për një “revolucion” kur pyetet se çfarë ndryshon ky lajm.
Ai pranon se, që tani e tutje, “duhet të punohet me IA”.
Arsyeja që jep është pothuajse taktike: Nëse ty të duhen pesë vjet për të zgjidhur një problem, ndërkohë një konkurrent mund të zgjidhë, me ndihmën e një makine, probleme të ngjashme brenda një muaji.
Sipas tij, Inteligjenca Artificiale nuk i ndryshon idetë që nevojiten për ta çuar disiplinën përpara, por ndryshon rrënjësisht afatet kohore dhe, bashkë me afatet, edhe konkurrencën — thelbësore në shkencë — për të publikuar i pari.
I pyetur nëse kjo nënkupton fundin e demonstrimeve të bëra me dorë, ai është kategorik: Jo.
Demonstrimi, thotë ai, do të vazhdojë të bëhet me dorë.
Ajo që sjell Inteligjenca Artificiale janë dy gjëra shumë konkrete: qasja e shpejtë në informacion — puna në bibliotekë që atij dikur i merrte javë të tëra, tani zgjidhet për sekonda — dhe shpejtësia e ekzekutimit, kur tashmë ekziston një metodë që mund të zbatohet.
Ajo që Inteligjenca Artificiale nuk ka bërë, dhe që ai nuk beson se do ta bëjë së shpejti, është të gjejë idenë që ende nuk ekziston.
I pyetur nëse një ditë një Inteligjencë Artificiale do të mund të ketë këtë lloj ideje origjinale, ai nuk guxon të japë përgjigje.
As Martínez-Zoroa nuk guxon të përgjigjet. Ai, ndërkohë, falënderon Buckmaster-in për punën që ka bërë për t’i dhënë dukshmëri punës së tyre:
“Ai nuk kishte asnjë detyrim të na mbronte publikisht për ta bërë të qartë se idetë vinin nga grupi ynë. Kjo e nderon shumë.”
Córdoba, nga ana e tij, thotë se është “i kënaqur”:
“Matematikanët po e njohin punën time dhe atë të Luisit. Kemi arsye për të qenë të lumtur.”/EL PAÍS
