The New York Times – Opinion / Letra
7 shtator 2026
Letër redaksisë
Eseja e Adam Grantit e 30 gushtit, “Për të ndalur kopjimin në shkollë, trajtoni shkakun rrënjësor”, argumenton se e vetmja mënyrë për të ndalur kopjimin në epokën e inteligjencës artificiale është që te nxënësit dhe studentët të rrënjosen vlera morale, në mënyrë që ata të mos duan të kopjojnë.
Por ekziston edhe një mënyrë tjetër për ta trajtuar kopjimin me ndihmën e IA-së: të pranojmë se inteligjenca artificiale është një mjet dhe t’u lejojmë studentëve ta përdorin atë për kryerjen e provimeve dhe detyrave.
Para inteligjencës artificiale, disa provime që zhvilloheshin në shtëpi ishin me libra të hapur, duke u lejuar studentëve të përdornin materialet referuese sipas nevojës. Studentët që e kuptonin lëndën dhe dinin t’i përdornin burimet në mënyrë efektive zakonisht arrinin rezultate më të mira se studentët më pak të aftë.
Në mënyrë të ngjashme, studentët që e kuptojnë materialin kanë më shumë gjasa t’i bëjnë inteligjencës artificiale pyetjet e duhura dhe të dallojnë e korrigjojnë gabimet në përgjigjet e saj.
Gjatë shkollimit tim të mesëm në vitet 1970, kalkulatorët elektronikë shiheshin pak a shumë ashtu siç shihet sot inteligjenca artificiale. Ekzistonte frika se nxënësit do të mund të shtypnin thjesht disa butona dhe të merrnin përgjigjen e saktë pa kuptuar fare se çfarë po bënin. Duke parë pas, këto frikëra rezultuan të ekzagjeruara.
Merrni shembullin e Dr. Grantit për një kirurg që kishte kaluar shkollën e mjekësisë duke kopjuar me ndihmën e IA-së. Unë do ta mirëprisja një kirurg që di ta përdorë inteligjencën artificiale për të mësuar teknikat më të fundit dhe që e kishte përdorur atë si mjet gjatë shkollës së mjekësisë.
Megjithatë, nuk do të përpiqesha ta operoja vetveten, pavarësisht se sa shumë inteligjencë artificiale do të më lejohej të përdorja.
Robert R. Moore
Dallas
Letër redaksisë
Adam Grant propozon që të përqendrohemi te “identiteti moral” si mënyrë për t’u përballur me epideminë e kopjimit në shkolla, të nxitur nga inteligjenca artificiale.
E përshëndes këtë argument. Megjithatë, si mësues dhe studiues gjatë gjithë jetës sime, kam frikë se kjo zgjidhje ka pothuajse zero gjasa të funksionojë.
Sjellja morale varet në masë të madhe nga sjellja e njerëzve të tjerë në të njëjtin mjedis.
Gjatë shkollës së mesme dhe universitetit kam parë raste të izoluara kopjimi mes bashkëmoshatarëve të mi dhe nuk jam ndier kurrë i tunduar t’i ndiqja, pikërisht sepse ato raste ishin të izoluara. Unë e konsideroja veten njeri të mirë.
Por çfarë do të bëja nëse do ta dija se 10 për qind e shokëve të klasës po kopjonin?
Po sikur të ishin 50 për qind?
Apo edhe më shumë?
A do të më bindte shpërblimi që vjen nga një imazh pozitiv për vetveten që të mos hyja në këtë garë armatimi?
Shpresoj që po, por shumë të rinj me bindje morale duket se sot kanë arritur në një përfundim tjetër.
Identiteti moral nuk është binar; ai ekziston në një spektër. Po ashtu është i varur nga rrethanat.
Njerëzit që janë “kryesisht moralë” ndonjëherë marrin vendime që duken imorale kur ndihen të kërcënuar, të vendosur në disavantazh ose të dëmtuar në ndonjë mënyrë tjetër nga bashkëmoshatarët e tyre.
Teoria e lojërave sugjeron se “çarmatimi” nga përdorimi i inteligjencës artificiale, i mbështetur vetëm mbi parimin e moralitetit akademik, do të jetë jashtëzakonisht i vështirë për t’u realizuar.
Andrew Williamson
Hong Kong
Letër redaksisë
Pasi kam kaluar jetën duke dhënë mësim në kolegje dhe universitete shumë selektive, e kuptoj thirrjen e Adam Grantit që të bëjmë diçka për tundimin për të kopjuar — një tundim që kohët e fundit është përforcuar ndjeshëm nga inteligjenca artificiale.
Dhe pajtohem me të se zhvillimi i identitetit moral te njerëzit mund të ndihmojë.
Por nuk pajtohem me sugjerimin e tij se mungesa e identitetit moral është shkaku rrënjësor i problemit.
Kur shkollat elitare krenohen me faktin se refuzojnë 95 për qind të aplikantëve dhe vlerësohen pikërisht për këtë, presioni për të kopjuar bëhet dërrmues.
Kur kompanitë krenohen se marrin 500 aplikime për çdo vend pune, presioni për të kopjuar bëhet dërrmues.
Kur punonjësit e rinj shohin se kolegët që mashtrojnë shpërblehen me ngritje në detyrë dhe bonuse, presioni për të mashtruar bëhet dërrmues.
Ajo që shpërblehet është kthimi nga investimi, jo nderi dhe integriteti.
Prandaj, patjetër që duhet të punojmë për të kultivuar identitete morale, por në të njëjtën kohë duhet të punojmë edhe për ta zvogëluar presionin mbi të rinjtë.
Unë kam propozuar që për pranimet në universitete dhe për vendet e punës të përdoret një sistem lotarie mes kandidatëve që i plotësojnë kriteret.
Në një sistem të tillë, duhet të jesh mjaftueshëm i mirë — dhe të kesh fat.
Në fakt, kështu funksionon tashmë sistemi, por njerëzit bëjnë sikur nuk është kështu.
Do të jetë shumë më e lehtë t’i inkurajojmë njerëzit të bëjnë gjënë e duhur kur çmimi që duhet të paguajnë për ruajtjen e një identiteti të fortë moral të jetë shumë më i ulët.
Barry Schwartz
Oakland, Kaliforni
Autori është bashkautor i librit “Practical Wisdom: The Right Way to Do the Right Thing”.
