Masakra në Burgun e Dubravës nuk mund të kuptohet si një ngjarje e vetme e 22 majit 1999. Ajo është një zinxhir ngjarjesh që nis para bombardimeve të NATO-s, kalon nëpër dy sulmet ajrore të 19 dhe 21 majit, kulmon me vrasjet masive të 22–23 majit, vazhdon me transferimin dhe keqtrajtimin e të mbijetuarve, me zhdukjen dhe varrosjen e trupave, dhe përfundon — në kuptimin juridik — me më shumë se një çerek shekulli përpjekjesh të papërfunduara për përgjegjësi penale.
Problemi i parë është terminologjik. Kur flitet për “Masakrën e Dubravës”, zakonisht nënkuptohen vrasjet e të burgosurve shqiptarë nga forcat serbe më 22 dhe 23 maj. Kur flitet për “ngjarjet e Dubravës, 19–24 maj 1999”, duhet të përfshihen edhe viktimat e bombardimeve të NATO-s.
Përzierja e këtyre dy kategorive është një nga arsyet kryesore pse edhe sot në burime qarkullojnë shifra që ndryshojnë nga rreth 50 deri në 160 të vrarë.
Burgu para masakrës: një institucion që ishte mbushur me të burgosur shqiptarë
Burgu i Dubravës ndodhej pranë Istogut dhe në sistemin jugosllav quhej Institucioni Ndëshkues-Përmirësues i Istogut. Ishte kompleksi më i madh i këtij lloji në Kosovë dhe kishte kapacitet për më shumë se një mijë të burgosur.
Përveç tri pavijoneve, kishte qendër kulturore, sallë sportive, qendër shëndetësore dhe ambiente të tjera. Pikërisht këto ndërtesa, të menduara për funksionimin e një institucioni korrektues, do të shndërroheshin në maj 1999 në vende strehimi, trajtimi të të plagosurve dhe, në disa raste, në vende vrasjesh.
Dhuna nuk filloi më 22 maj. Para bombardimeve kishte raportime të besueshme për tortura dhe keqtrajtim. Të paktën katër të burgosur kishin vdekur nga pasojat e rrahjeve ndërmjet tetorit 1998 dhe marsit 1999. Avokatët ankoheshin për kufizimin e kontakteve me klientët, ndërsa Misioni Verifikues i Kosovës i OSBE-së nuk u lejua të hynte në burg.
Kur NATO filloi fushatën ajrore më 24 mars 1999, në Dubravë mbaheshin rreth 900–1.100 të burgosur. Një vlerësim tjetër jep shifrën 1.004, mbi 90 për qind e tyre shqiptarë. Para mesit të vitit 1998 burgu kishte pasur vetëm rreth 400 të burgosur. Pra, brenda më pak se një viti, popullsia e tij ishte më shumë se dyfishuar.
Kjo rritje lidhej me transferimet e të burgosurve shqiptarë nga institucione të tjera. Bajrush Xhemaili u soll nga Nishi më 29 prill 1999. Një grup i madh të arrestuarish nga Gjakova u transferua në Dubravë pas kalimit nëpër Pejë dhe Lipjan. Nait Hasani ka rrëfyer se 43 të burgosur u transferuan nga Mitrovica më 30 prill.
Autoritetet serbe pretendonin se mes të burgosurve kishte pjesëtarë të UÇK-së. Disa ish-të burgosur e kanë pranuar se kishin qenë pjesëtarë të saj. Por edhe në rastet kur një person kishte qenë më parë pjesëtar i UÇK-së, pasi ishte arrestuar dhe ndodhej nën kontroll të plotë të autoriteteve, ai ishte person i privuar nga liria dhe jo më luftëtar aktiv.
Ukshin Hoti: një zhdukje që paraprin masakrën
Brenda historisë së Dubravës ka edhe një histori që nuk është zgjidhur kurrë: ajo e Ukshin Hotit.
Hoti, profesor universitar, intelektual dhe veprimtar politik, ishte dënuar më 28 shtator 1994 me pesë vjet burg. Në maj 1999 ishte pranë përfundimit të dënimit.
Tre të burgosur kanë dëshmuar se e panë të largohej nga Dubrava më 16 maj, tri ditë para bombardimit të parë. Familja, megjithatë, nuk mori asnjë njoftim që do të provonte se ai kishte dalë realisht i lirë dhe kishte kaluar nën kontrollin e vet.
Një version tjetër thotë se ai mund të jetë transferuar drejt Nishit, por nuk ekziston dokument zyrtar që e provon përfundimisht njërin apo tjetrin version.
Fati i tij mbetet i panjohur.
Në të njëjtën periudhë, edhe Haki Dinaj u largua përkohësisht nga burgu dhe më pas u zhduk. Shkëlzen Pepshi dhe Rasim Plava u vranë më 17 maj pasi kishin dalë nga burgu. Pepshi kishte përfunduar dënimin, ndërsa Plava kishte leje treditore.
Kjo tregon se rreziku për disa të burgosur nuk mbaronte domosdoshmërisht me daljen nga porta e burgut.
19 maji: NATO godet për herë të parë burgun
Më 19 maj fillon faza që e bën Dubravën veçanërisht komplekse historikisht: bombardimi i NATO-s dhe vrasjet e mëvonshme nga forcat serbe janë dy ngjarje të ndryshme, por të lidhura kronologjikisht.
Një nga dëshmitarët e mbajtur në Pavijonin C ka treguar se katër bomba goditën kompleksin: dy Pavijonin C, një një pavijon fqinj dhe një ndërtesën e drejtorisë.
Sipas tij, gardianët u larguan pa hapur dyert dhe të burgosurve iu desh rreth një orë e gjysmë për t’i thyer ato. Në pavijonin e tij, sipas dëshmisë, u vranë tre persona dhe u plagosën 15.
Një tjetër dëshmitar foli për katër ose pesë të vdekur në pavijonet B dhe C dhe për të tjerë të plagosur nga copëzat.
Një detaj i përsëritur nga dy dëshmitarë të intervistuar veçmas është përpjekja për t’u sinjalizuar avionëve të NATO-s. Të burgosurit vendosën llamba fluoreshente në mënyrë që të formonin fjalën “HELP”.
Pas sulmit, të burgosurit kaluan dy net jashtë ndërtesave, por ende brenda mureve të burgut.
21 maji: bombardimi i dytë, para syve të gazetarëve
Më 21 maj NATO sulmoi përsëri.
Rreth 900 të burgosur ishin mbledhur në bar, sipas një dëshmitari. Gardianët u kishin thënë të mos kishin frikë sepse NATO nuk do të qëllonte. Rreth orës 10–11 nisi bombardimi dhe raketa e parë goditi kuzhinën.
Në këtë sulm pati sërish të vrarë dhe të plagosur.
Këtë herë, në zonë kishte gazetarë ndërkombëtarë. Jacky Rowland e BBC-së ishte sjellë nga autoritetet serbe për të parë dëmet e bombardimit të 19 majit. Ndërsa ndodhej aty filloi sulmi i ri.
Ajo pa trupa të mbuluar me batanije dhe një person të plagosur që ende lëvizte.
Paul Watson i Los Angeles Times pa të paktën nëntë trupa në bar dhe shkurre, të gjithë me kokat e rruara, një element që e bëri të qartë se ishin të burgosur.
Ai pa gjithashtu çarje të mëdha në murin e jashtëm të burgut.
Associated Press raportoi po ashtu trupa të mbuluar, ndërtesa të dëmtuara dhe gardianë të armatosur.
Shifrat e viktimave nga bombardimet ndryshojnë sipas burimit. Human Rights Watch më vonë vlerësoi rreth 19 të burgosur të vrarë nga dy ditët e bombardimeve. Dokumentimi më i ri i Fondit për të Drejtën Humanitare identifikon 25 të burgosur shqiptarë të vrarë në sulmet e 19 dhe 21 majit.
Kjo është një nga arsyet pse në një version serioz të historisë së Dubravës shifra duhet dhënë gjithmonë bashkë me burimin dhe metodologjinë.
Çfarë pretendonte NATO dhe çfarë panë gazetarët
NATO nuk e mohoi sulmin. Zyrtarët e saj e përshkruan kompleksin si objektiv ushtarak dhe thanë se aty kishte prani të strukturave ushtarake dhe policore serbe.
NATO shprehu keqardhje për viktimat civile.
Gazetarët që kontrolluan zonën më 21 maj nuk panë pajisje ushtarake në rrënojat që iu treguan. Por kjo nuk provonte se ato nuk kishin qenë aty më herët.
Disa ish-të burgosur kanë raportuar prani të mbrojtjes kundërajrore pranë kompleksit.
Asnjë gjykatë ndërkombëtare nuk ka dhënë një vendim për ligjshmërinë konkrete të bombardimeve të Dubravës.
Ky fakt është thelbësor për integritetin e rrëfimit. Bombardimi i NATO-s është real dhe shkaktoi viktima. Por po aq real është fakti se vdekjet masive që ndodhën më pas nuk mund të shpjegohen vetëm me ato bomba.
22 maji: kalimi nga bombardimi në ekzekutim
Mëngjesi i 22 majit është pika qendrore e gjithë ngjarjes.
Rreth orës 05:00, sipas dokumenteve dhe dëshmive të mëvonshme, në kompleks hyri një njësi speciale e Ministrisë së Punëve të Brendshme të Serbisë.
Personeli i zakonshëm i sigurimit u tërhoq drejt perimetrit të jashtëm.
Rreth orës 05:40, nga një kullë u dha njoftimi se të burgosurit duhej të merrnin sendet dhe të rreshtoheshin sepse do të transferoheshin në një burg tjetër.
Në disa dëshmi përmendej Nishi si destinacion.
Rreth orës 06:00 urdhri u përsërit.
Të burgosurve iu dhanë vetëm pak minuta për të formuar rreshtat.
Rreth 800 të burgosur u rreshtuan në fushën sportive.
Pastaj filloi zjarri.
Sipas dëshmive, granatat e para u hodhën pothuajse njëkohësisht me të shtënat. U përdorën pushkë automatike, mitraloza, snajperë, granata dore, raketahedhës dhe mortaja.
Të burgosurit u qëlluan nga kullat, nga muret dhe nga hapjet që bombardimet e NATO-s kishin krijuar në mur.
Disa dëshmitarë thanë se të shtënat zgjatën 20–30 minuta.
Një nga të burgosurit dëgjoi mbushjen e armëve dhe bërtiti që të tjerët të çoheshin dhe të vraponin.
Të mbijetuarit u shpërndanë nëpër ndërtesa, bodrume, kanalizime dhe prapa grumbujve të dheut.
Dokumentimi më i ri identifikon 59 të burgosur të vrarë në sulmin kryesor të 22 majit dhe të paktën 100 të plagosur.
Human Rights Watch kishte dhënë një vlerësim prej të paktën rreth 70 të vrarësh në fazën e parë.
Një dëshmitar ka thënë se pas sulmit të burgosurit numëruan rreth 97 trupa.
Këto tri shifra nuk matin të njëjtën gjë. “59” është rezultat i një inventari nominal më të ri; “70” është vlerësim i HRW-së; “97” është numërim i raportuar nga një dëshmitar.
Të burgosurit i mbuluan të vdekurit me batanije. Për ata që njihnin, vendosën copa letre me emra në rroba.
Të plagosurit u grumbulluan në bodrume dhe ambiente të tjera.
Në bodrumin e Pavijonit C u mblodhën rreth 120–150 të plagosur.
Për t’u mbrojtur nga një sulm tjetër, të burgosurit përdorën lopata, shkopinj, këmbë mobiliesh dhe objekte të tjera të improvizuara.
Masakra nuk përfundoi në fushën sportive
Në mbrëmjen e 22 majit forca të armatosura hynë përsëri.
Dëshmitarët i përshkruan si policë specialë ose paramilitarë.
Granata u hodhën në ndërtesën e shkollës dhe pati viktima të tjera.
Ka dëshmi se pusetat e kanalizimit u hapën dhe u qëllua brenda mbi njerëzit që fshiheshin.
Më 23 maj, rreth orës 05:00, rifilluan të shtënat dhe shpërthimet.
Në qendrën kulturore, ku ishin fshehur 22 persona, një dëshmitar tha se u vranë nëntë.
Një tjetër dëshmitar tregoi se ishte fshehur pas tubave të ngrohjes me 18 persona të tjerë, ndërsa një grup tjetër prej 28 vetash, sipas tij, u vra aty pranë.
Ka dëshmi se policia qëlloi drejt bodrumeve me raketahedhës dhe armë automatike.
Dokumentimi më i ri identifikon veçmas tetë persona të vrarë gjatë kërkimeve në vendstrehime më 23 maj dhe më shumë se dhjetë të plagosur.
Ndër viktimat e dokumentuara për këtë fazë janë Arsim Krasniqi, Fejzë Spahiu, Gani Lekaj, Januz Krasniqi, Lulzim Hajda, Lush Përlazi, Nikollë Kolaj dhe Zef Kqira.
Dalja nga Dubrava nuk solli menjëherë shpëtim
Më vonë më 23 maj, të burgosurve iu dha ultimatum të dilnin nga vendstrehimet dhe ata u mblodhën në sallën sportive.
Të plagosurit u nxorën me kamionë, ndërsa pjesa tjetër u transportua me autobusë drejt Lipjanit.
Por në Lipjan ndodhi një tjetër valë keqtrajtimi.
Dëshmitarët treguan se të ardhurit u detyruan të kalonin mes dy kordonëve policësh ose gardianësh që i godisnin me shkopinj dhe mjete të tjera.
Gani Morina u rrah rëndë dhe vdiq pas transferimit.
Më 10 qershor 1999, pas Marrëveshjes Ushtarako-Teknike, të burgosurit shqiptarë u transferuan nga Lipjani në burgje të Serbisë: Sremska Mitrovicë, Nish, Pozharevc/Zabelë dhe institucione të tjera.
Disa u lidhën në grupe, u mbajtën pa ushqim e ujë dhe u transportuan në kushte poshtëruese.
Disa të plagosur të Dubravës nuk mbijetuan as në burgjet e Serbisë.
Bujar Himaj, i plagosur më 19 maj dhe me të dy këmbët në allçi, u rrah rëndë pas transferimit në Zabelë dhe vdiq.
Ali Musa vdiq në Nish më 11 korrik 1999.
Ali Kajtazi, i plagosur më 22 maj, vdiq më 4 gusht në Sremska Mitrovicë.
Tefik Salihu vdiq në spitalin e burgut të Beogradit.
Kështu, kufiri kronologjik 19–24 maj nuk përfshin domosdoshmërisht çdo viktimë që vdiq më vonë si pasojë e plagëve dhe keqtrajtimit.
Versioni zyrtar jugosllav: të gjitha vdekjet ia atribuoheshin NATO-s
Pas ngjarjeve filloi edhe beteja për versionin publik.
Më 25 maj Tanjug raportoi rreth 100 të vdekur dhe rreth 200 të plagosur nga “bombardimi disaditor”.
Më 27 maj u raportuan 96 kufoma.
Më 30 maj Tanjug dha shifrën 93.
Në “Librin e Bardhë” të Ministrisë së Jashtme jugosllave u përfundua te 95 të vrarë dhe 196 të plagosur — të gjithë të atribuar bombardimeve të NATO-s.
Problemi ishte se ky version nuk linte vend për asnjë vdekje të shkaktuar nga forcat serbe pas bombardimit.
Më 24 maj autoritetet serbe sollën sërish gazetarët e huaj në Dubravë për t’u treguar pasojat e bombardimeve.
Por kjo vizitë prodhoi disa nga vëzhgimet më problematike për versionin zyrtar.
Jacky Rowland numëroi 44 trupa. Pastaj gazetarët u çuan te një dhomë ku kishte 25 kufoma të burrave shqiptarë.
Disa prej viktimave kishin pantallonat e ulura deri te gjunjët.
Gazetarët vunë re se dhoma ishte relativisht e paprekur, se trupat nuk ishin nën rrënoja dhe se mbi ta nuk kishte pluhurin e betonit që do të pritej nga një vdekje nën bombardim.
Këto vëzhgime nuk ishin autopsi, por e bënë të paqëndrueshme tezën se të gjitha viktimat ishin shkaktuar nga bombat.
Pas hyrjes së NATO-s: gjurmët fizike
Pas hyrjes së forcave ndërkombëtare, gazetarë të huaj u kthyen në kompleks.
Në klinikë u panë dyshekë dhe jastëkë me vrima plumbash dhe gjak të tharë.
Në pjesën e pasme të kompleksit kishte mure me vrima plumbash dhe pusetat ku ishin futur dyshekë dhe rroba.
Në bodrume u gjetën gjurmë gjaku, vrima plumbash dhe shenja shpërthimesh granatash.
Në qendrën kulturore kishin mbetur edhe mjetet e improvizuara që të burgosurit kishin përdorur për t’u mbrojtur: lopata, shufra metalike, shkopinj dhe tuba.
Këto gjurmë fizike përputheshin me elemente të dëshmive për të shtënat brenda ambienteve, granatat në bodrume dhe përpjekjen e të burgosurve për t’u mbrojtur.
Rakoshi dhe 97 varret
Më 13 gusht 1999 një ekip mjekësor-ligjor spanjoll nisi zhvarrimin e 97 varreve pranë Rakoshit.
Trupat dukej se ishin varrosur aty rreth 26–27 majit.
Varret kishin shenjën “KPD”, shkurtimi serbisht për institucionin ndëshkues.
Carla Del Ponte i përmendi 97 trupat në raportimin para Këshillit të Sigurimit të OKB-së.
Një hulumtim i mëvonshëm thotë se të paktën 50 nga trupat kishin plagë nga armët e zjarrit dhe se viktimat ishin meshkuj të moshës 18–60 vjeç.
Ekzistojnë edhe pretendime për transportimin e trupave drejt një zone tjetër pranë Mokra Gorës/Moknës, por këto pretendime nuk janë provuar përfundimisht dhe nuk mund të trajtohen në të njëjtin nivel me 97 varret e dokumentuara në Rakosh.
Pse numri i viktimave vazhdon të ndryshojë?
Dubrava është një shembull klasik se si mund të ekzistojnë shumë shifra të ndryshme që matin kategori të ndryshme.
Human Rights Watch arriti në më shumë se 90 të burgosur shqiptarë të vrarë nga forcat serbe, përveç rreth 19 të vrarëve nga bombardimet e NATO-s.
Aktakuza e Tribunalit të Hagës jepte rreth 50 të vrarë për episodin që përshkruante.
Zhvarrimi i Rakoshit dha 97 trupa.
Aktakuza e Prokurorisë Speciale të Kosovës ndaj Gavrilo Milosavljevićit përmendte 109 të vrarë dhe 108 të plagosur ndërmjet 22 dhe 24 majit.
Një listë e publikuar në mediat shqiptare kishte 120 emra.
Literatura e redaktuar nga Muhamet Pirraku jepte mbi 150 të ekzekutuar dhe mbi 200 të plagosur për periudhën 19–24 maj.
Publikime të tjera shqiptare kanë përdorur shifrën 160.
Raportimi nga hetimi serb për krime lufte përmend të paktën 93 të vrarë me armë zjarri dhe granata.
Këto shifra nuk duhet vendosur në një tabelë si të ishin matje të së njëjtës gjë.
Disa numërojnë vetëm të ekzekutuarit.
Disa përfshijnë edhe viktimat e bombardimeve.
Disa mbështeten te trupat e zhvarrosur.
Disa përfshijnë të vdekurit nga plagët.
Disa përfshijnë persona që vazhdojnë të figurojnë si të zhdukur.
Prandaj pyetja “sa u vranë në Dubravë?” duhet gjithmonë të pasohet nga një pyetje tjetër: “nga kush, në cilën ditë dhe çfarë kategorie po numërojmë?”
Kush ishte përgjegjës?
Dëshmitë përdorin nofka si “Miki”, “Ace”, “Grga”, “Mlađa” dhe “Gagi”.
Ky është një problem i madh juridik: të mbijetuarit mund të kenë njohur një gardian që shihnin çdo ditë, por jo domosdoshmërisht emrin e plotë dhe pozitën administrative.
Ministri serb i Drejtësisë i asaj kohe mohoi se njerëzit e ministrisë së tij kishin qenë në komandë dhe la të kuptohej se policia speciale ose paramilitarët mund të ishin përgjegjës.
Dëshmitarët kanë folur për drejtues të burgut të njohur me nofka dhe për persona që pretendohej se kishin dhënë urdhrin për zjarr.
Ekzistojnë gjithashtu pretendime se të burgosur serbë dhe malazezë të sjellë nga burgje të tjera ishin armatosur dhe përdorur në operacion.
Pretendime të veçanta lidhen me Siniša Petrićin, të njohur si “Zenica”, dhe një person me nofkën “Limun”.
Por këto pretendime nuk duhet kthyer në fakte juridike. Asnjëri nuk është dënuar për Masakrën e Dubravës.
Nait Hasani ka deklaruar se janë identifikuar deri në 190 persona të përfshirë. Edhe kjo mbetet deklaratë e një të mbijetuari dhe jo numër i përcaktuar nga një aktgjykim.
Haga: masakra hyri në aktakuzë, por nuk mori kurrë aktgjykim
Dubrava ishte pjesë e aktakuzës kundër Slobodan Miloševićit.
Aktakuza përshkruante urdhrin për rreshtim, hapjen e zjarrit dhe vrasjet pasuese në kanalizime dhe bodrume.
Pra, Prokuroria e Tribunalit të Hagës e përfshiu Dubravën në akuzën për krime në Kosovë.
Por një aktakuzë nuk është e njëjta gjë me një aktgjykim.
Milošević vdiq në Hagë në mars 2006 përpara përfundimit të gjykimit.
Për këtë arsye, akuzat ndaj tij, përfshirë ato që lidheshin me Dubravën, nuk prodhuan një aktgjykim përfundimtar.
Dubrava ishte përfshirë fillimisht edhe në çështjen kundër zyrtarëve të tjerë të lartë serbë dhe jugosllavë.
Në korrik 2006, përmes një vendimi procedural për kufizimin e shtrirjes së çështjes, Dubrava, Reçaku dhe Padalishta u hoqën nga ajo pjesë e procesit.
Kjo nuk do të thotë se Tribunali konstatoi se krimi nuk ndodhi.
E sakta është: Dubrava u akuzua, por nuk arriti deri te një vendim përfundimtar ndërkombëtar mbi atë episod specifik.
Serbia: kallëzime, emra dhe hetime
Në Serbi përpjekjet penale filluan shumë më vonë.
Në vitin 2008 u paraqit një kallëzim penal kundër personave të lidhur me Ministrinë e Drejtësisë dhe administratën e burgut.
Në vitin 2010 Qendra për të Drejtën Humanitare paraqiti kallëzim kundër 34 personave dhe pjesëtarëve të paidentifikuar të policisë, duke pretenduar vrasjen e mbi 90 të burgosurve shqiptarë, plagosjen e mbi 150 dhe fshehjen e provave.
Mes emrave të përmendur kishte zyrtarë të lartë të drejtësisë dhe policisë.
Në vitin 2013 Prokuroria serbe për Krime Lufte hapi hetim paraprak.
Por deri në fillim të vitit 2014 nuk ishte ngritur aktakuzë.
Për periudhën pas vitit 2014 mbetet një boshllëk i madh dokumentimi publik.
Kosova: hetimi i ringjallur pas dy dekadash
EULEX-i kishte intervistuar të mbijetuar të Dubravës që në vitet 2011–2013.
Rasti u pezullua për shkak të problemeve procedurale dhe mungesës së të pandehurve.
Ai u riaktivizua në vitin 2021.
Deri në maj 2022, sipas Prokurorisë Speciale, ishin intervistuar 60 viktima dhe 100 dëshmitarë dhe ishin identifikuar 44 të dyshuar.
Gavrilo Milosavljević u arrestua në dhjetor 2022 dhe në vitin 2023 u akuzua për krim lufte.
Prokuroria pretendoi se ai kishte marrë pjesë në vrasjen e 109 dhe plagosjen e 108 të burgosurve më 22–24 maj, si dhe në tortura dhe keqtrajtime.
Në qershor 2025 Gjykata Themelore e Prishtinës e liroi për mungesë provash të mjaftueshme ndaj tij personalisht.
Në vitin 2026 Gjykata e Apelit e anuloi vendimin lirues dhe e ktheu lëndën në rigjykim.
Kjo tregon një nga vështirësitë kryesore të çështjes: fakti që masakra dokumentohet gjerësisht nuk do të thotë automatikisht se fajësia individuale e çdo të akuzuari është provuar.
Deri në shtator 2026 nuk ka një dënim të formës së prerë për vrasjet brenda Burgut të Dubravës.
Viktima që u dënuan edhe pas vdekjes
Në historinë e viktimave gjenden edhe raste absurde dhe tronditëse.
Zahir Agushi dhe Agim Elshani, të vrarë në Dubravë, u dënuan nga një gjykatë serbe në vitin 2000.
Hysen Ademi, i vrarë më 22 maj 1999, u dënua pas vdekjes me 15 vjet burg.
Metë Osmanaj, gjithashtu i vrarë, u dënua me katër vjet.
Këto raste tregojnë sa larg realitetit fizik të viktimave vazhduan disa procedura gjyqësore serbe.
Kujtesa: nga dëshmia individuale te memoria kolektive
Masakra përkujtohet çdo vit më 22 maj në Qendrën Korrektuese të Dubravës.
Brenda kompleksit ndodhet një pllakë përkujtimore me emrat e viktimave.
Disa nga të mbijetuarit u bënë më vonë deputetë dhe figura publike, mes tyre Nait Hasani, Ukë Thaçi, Enver Dugolli dhe Hajredin Hyseni.
Në vitin 2004 u organizua një sesion shkencor kushtuar masakrës. Materialet u botuan më 2005 nën redaktimin e Muhamet Pirrakut dhe përfshinin kontribute të Enver Dugollit, Bajrush Xhemailit dhe Pajazit Nushit.
Në vitin 2025 u shfaq filmi dokumentar “Nën hijet e luftës”, me dëshmi të ish-të burgosurve.
Rrëfimet e Enver Dugollit kanë hyrë edhe në letërsi dokumentare dhe teatër, përmes librit “Qark i (pa)mbyllur burgjesh” dhe shfaqjes së ndërtuar mbi të.
Në këtë mënyrë, Dubrava ka kaluar nga dëshmia penale dhe historike edhe në hapësirën e kujtesës kulturore.
Çfarë mund të thuhet sot me siguri
Nga gjithë dokumentacioni dalin disa përfundime të qëndrueshme.
Së pari, NATO bombardoi Burgun e Dubravës më 19 dhe 21 maj dhe vrau të burgosur.
Së dyti, bombardimet nuk shpjegojnë vdekjet masive të 22 dhe 23 majit.
Së treti, të burgosurit u mblodhën me pretekstin e transferimit dhe u qëlluan në fushën sportive.
Së katërti, vrasjet vazhduan edhe më pas në bodrume, kanalizime dhe ndërtesa të kompleksit.
Së pesti, versioni zyrtar jugosllav që ia atribuonte pothuajse të gjitha vdekjet bombardimeve nuk përputhet me dëshmitë, gjurmët fizike dhe dokumentimin e mëvonshëm.
Së gjashti, numri përfundimtar i viktimave nuk mund të reduktohet me ndershmëri në një shifër të vetme pa treguar metodologjinë.
Së shtati, përgjegjësia penale individuale për pjesën më të madhe të vrasjeve mbetet e papërcaktuar me vendim të formës së prerë.
Dy përgjegjësi që nuk duhet të përdoren për të fshehur njëra-tjetrën
Debati për Dubravën shpesh reduktohet në një zgjedhje të rreme: ose NATO është përgjegjëse për viktimat, ose forcat serbe kryen masakrën.
Dokumentet tregojnë se të dyja ngjarjet janë reale, por të ndryshme.
Bombat e NATO-s vranë të burgosur më 19 dhe 21 maj.
Forcat serbe vranë të burgosur më 22 dhe 23 maj.
Pranimi i së parës nuk e zhbën të dytën.
Dokumentimi i së dytës nuk e zhduk përgjegjësinë për viktimat civile të bombardimit.
Pikërisht kjo është arsyeja pse një histori serioze e Dubravës duhet t’i mbajë të dyja në të njëjtën kronologji dhe t’i ndajë sipas shkakut të vdekjes.
Pse Dubrava mbetet ende një çështje e hapur
Njëzet e shtatë vjet pas ngjarjeve, tri pyetje të mëdha nuk kanë marrë përgjigje të plotë.
E para është numri përfundimtar dhe kategorizimi individual i viktimave: kush u vra nga bombardimi, kush më 22 maj, kush më 23 maj, kush vdiq më vonë nga plagët dhe kush mbetet i zhdukur.
E dyta është zinxhiri i plotë i komandës. Dëshmitë identifikojnë persona, nofka dhe struktura, ndërsa dokumentet tregojnë hyrjen e një njësie speciale, por përgjegjësia penale individuale e shumicës së personave të dyshuar nuk është vendosur nga gjykata.
E treta është fati i të zhdukurve, simbolizuar mbi të gjitha nga Ukshin Hoti.
Kjo është arsyeja pse historia e Dubravës nuk është vetëm historia e një masakre.
Është një histori e burgosjes politike, e bombardimit të një institucioni ku ndodheshin qindra njerëz të pambrojtur, e ekzekutimeve që pasuan, e përpjekjes për t’ia atribuar një pjese tjetër të konfliktit të gjitha viktimat, e zhvendosjes së të mbijetuarve në burgjet e Serbisë, e provave të mbetura në mure dhe bodrume, e varreve të Rakoshit, e familjeve që ende kërkojnë përgjigje dhe e një sistemi drejtësie që ka arritur të dokumentojë shumë më tepër sesa ka arritur të gjykojë.
Në këtë kuptim, edhe pas më shumë se një çerek shekulli, Dubrava mbetet juridikisht dhe historikisht vetëm pjesërisht e mbyllur.
Burimet: Human Rights Watch; Tribunali Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë; Humanitarian Law Center / Fondi për të Drejtën Humanitare; HLC Kosovo; OSBE; Heinrich Böll Stiftung; BBC; Los Angeles Times; The Washington Post; The New York Times; Associated Press; BIRN / Prishtina Insight; RTS; KOHA; Klan Kosova; ACDC Kosovo; dokumentet dhe raportimet e drejtësisë në Kosovë; Muhamet Pirraku (red.), “Masakra në Burgun e Dubravës 19–24 maj 1999”; si dhe dëshmitë publike të Enver Dugollit, Nait Hasanit, Bajrush Xhemailit dhe të mbijetuarve të tjerë./Tetova News
