Hubble zbulon një mister në galaktikat e afërta: Ku janë zhdukur sasitë e mëdha të oksigjenit?

Teleskopi hapësinor Hubble ka zbuluar një mister në galaktikat xhuxhe të afërta, ku shpërthimet e fuqishme yjore duket se kanë larguar pjesën më të madhe të oksigjenit.

Universi është i mbushur me mistere dhe, ndonjëherë, zbulimet më befasuese kanë të bëjnë me diçka që duhet të ishte e pranishme, por që mungon.

Teleskopi hapësinor Hubble i NASA-s ka zbuluar një mister të tillë në galaktikat xhuxhe të afërta.

Këto grumbullime relativisht të vogla yjesh duket se kanë humbur sasi jashtëzakonisht të mëdha oksigjeni, i cili duhej të ishte grumbulluar gjatë miliarda viteve.

Një studim i ri, që përfshin 37 galaktika xhuxhe, sugjeron se shpërthimet e fuqishme dhe erërat yjore e kanë larguar oksigjenin nga këto galaktika shumë më me efikasitet sesa kishin menduar më parë shkencëtarët.

Gjetjet ofrojnë një këndvështrim të ri mbi mënyrën se si evoluojnë galaktikat dhe si shpërndahen në hapësirë elementet kimike të universit.

Një galaktikë shumëngjyrëshe që fsheh një sekret

Imazhi spektakolar i realizuar nga Hubble tregon NGC 4449, një galaktikë xhuxhe të parregullt, që ndodhet afërsisht 12 milionë vite-dritë larg Tokës, në yjësinë e Qenve të Gjuetisë (Canes Venatici).

Ndryshe nga struktura elegante spirale e Rrugës së Qumështit, NGC 4449 ka një pamje kaotike.

Yje të shndritshme blu janë të shpërndara nëpër formën e saj të parregullt, ndërsa retë e ndritshme rozë tregojnë rajone ku po formohen aktivisht yje të reja.

Këto tipare shumëngjyrëshe zbulojnë një galaktikë të mbushur me yje të reja energjike dhe re gjigante gazi e pluhuri.

Por pas kësaj pamjeje mahnitëse fshihet një mister kimik befasues.

NGC 4449 ishte njëra nga 37 galaktikat e studiuara në kuadër të projektit GLOW (Galaxies Losing Oxygen via Winds – Galaktikat që humbasin oksigjen përmes erërave).

Studiuesit zbuluan se galaktikat xhuxhe ruajnë vetëm një pjesë të vogël të oksigjenit që pritet të prodhojnë yjet e tyre.

Ku ka shkuar oksigjeni?

Oksigjeni është një nga elementet më të bollshme në univers. Një pjesë e madhe e tij formohet brenda yjeve masive përmes reaksioneve bërthamore.

Kur këto yje arrijnë në fund të jetës së tyre, shumë prej tyre shpërthejnë si supernova, duke çliruar oksigjen dhe elemente të tjera në mjedisin përreth.

Me kalimin e kohës, këto materiale pasurojnë gazin nga i cili formohen brezat e ardhshëm të yjeve dhe planetëve.

Shkencëtarët prisnin të gjenin më shumë oksigjen të mbetur brenda galaktikave xhuxhe. Në vend të kësaj, vëzhgimet e reja sugjerojnë se pjesa më e madhe e tij është larguar.

„Oksigjeni prodhohet nga yjet, të cilat ndodhen brenda galaktikave“, shpjegoi Grace Telford, profesoreshë asistente e fizikës dhe astronomisë në Universitetin e Jutës.

Për shkak se galaktikat xhuxhe kanë fusha gravitacionale relativisht të dobëta, ato e kanë të vështirë të mbajnë gazin që shtyhet drejt hapësirës nga erërat e fuqishme yjore dhe shpërthimet e supernovave.

Studimi sugjeron se këto erëra janë edhe më të efektshme në largimin e oksigjenit sesa parashikojnë modelet ekzistuese kompjuterike.

Gjurmimi i elementeve që mungojnë

Ekipi kërkimor përdori vëzhgime arkivore të Hubble për të studiuar yje individuale dhe për të rindërtuar historinë e formimit të yjeve në këto galaktika.

Studiuesit i kombinuan këto vëzhgime me të dhëna nga teleskopi hapësinor Spitzer i NASA-s, tashmë jashtë funksionit, si dhe nga radioteleskopë tokësorë.

Duke analizuar oksigjenin e lidhur me yjet, gazin dhe pluhurin, studiuesit arritën të vlerësonin se sa oksigjen kishin prodhuar galaktikat dhe sa prej tij kishte mbetur.

Materiali që mungon mund të jetë duke lëvizur nëpër gazin e rrallë që rrethon galaktikat, ose mund të jetë larguar edhe më tej, në hapësirën ndërgalaktike.

Vendndodhja e saktë e pjesës më të madhe të tij mbetet ende e paqartë.

Gjetjet janë të rëndësishme sepse oksigjeni shërben si një tregues i dobishëm edhe për elementet e tjera të rënda që krijohen nga yjet.

Të kuptuarit se ku zhvendosen këto elemente i ndihmon astronomët të shpjegojnë mënyrën se si zhvillohen galaktikat dhe si e pasurojnë mjedisin përreth tyre.

Një panoramë më e gjerë e universit

Zbulimi ngre pyetje të reja mbi mënyrën se si galaktikat e vogla ndikojnë në universin më të gjerë.

Nëse galaktikat xhuxhe nxjerrin rregullisht jashtë tyre sasi të mëdha oksigjeni dhe elementesh të tjera, ato mund të ndihmojnë në shpërndarjen e materialeve në të gjithë universin.

Këto materiale mund të formojnë përfundimisht yje të reja dhe sisteme planetare.

Kristen Wingfield McQuinn është drejtuesja kryesore shkencore e projektit GLOW dhe profesoreshë e asociuar në Universitetin Rutgers.

„Kjo na ndihmon gjithashtu të mësojmë se ku dhe në çfarë mase galaktikat po e pasurojnë hapësirën ndërmjet tyre, e cila quhet mjedisi ndërgalaktik“, tha McQuinn.

Studiuesit shpresojnë të hetojnë galaktika edhe më të vogla duke përdorur teleskopin hapësinor Nancy Grace Roman të NASA-s, për t’i ndjekur më pas me vëzhgime të hollësishme nga Hubble dhe teleskopi hapësinor James Webb.

Për momentin, NGC 4449 na kujton në mënyrë mbresëlënëse se galaktikat nuk janë grumbullime të izoluara yjesh.

Ato shkëmbejnë vazhdimisht materie me hapësirën që i rrethon, duke formësuar historinë kimike të universit.

Studimi është botuar në revistën shkencore The Astrophysical Journal.

(Earth.com, The Astrophysical Journal, NASA)