Poetja, eseistja dhe përkthyesja kanadeze Anne Carson është shpallur fituese e Çmimit Nobel për Letërsi 2026. Vendimi u njoftua të enjten, më 8 tetor, nga Akademia Suedeze në Stokholm, e cila vlerësoi krijimtarinë e saj të veçantë dhe mënyrën se si ka ndërthurur letërsinë e lashtë greke dhe romake me format moderne të shprehjes letrare.
Carson, 76 vjeçe, u nderua “për veprën e saj të guximshme dhe krijuese, e cila, përmes një dialogu të gjallë me traditën klasike, ka krijuar forma të reja për letërsinë bashkëkohore”, sipas arsyetimit të Akademisë Suedeze.
E lindur në Toronto në vitin 1950, ajo konsiderohet një nga zërat më origjinalë të letërsisë bashkëkohore në gjuhën angleze. Krijimtaria e saj përfshin poezi, ese, prozë artistike, përkthime nga letërsia klasike dhe vepra eksperimentale që shpesh është e vështirë të klasifikohen brenda një zhanri të vetëm.
Me këtë vlerësim, Carson bëhet gruaja e 19-të ndër 123 laureatët e Çmimit Nobel për Letërsi që nga themelimi i tij në vitin 1901. Ajo është gjithashtu gruaja e dytë kanadeze që e merr këtë çmim, pas shkrimtares Alice Munro, e cila u nderua në vitin 2013.
Lajmi i Nobelit e gjeti në Islandë, duke “dëgjuar erën”
Sekretarja e përhershme e Akademisë Suedeze, Ingrid Carlberg, tregoi se Carson ndodhej në Islandë kur përfaqësuesit e Akademisë arritën ta kontaktonin për t’i komunikuar vendimin.
Sipas Carlberg, shkrimtarja po “dëgjonte erën” në momentin kur mori lajmin për çmimin më prestigjioz në letërsinë botërore.
“Ajo u befasua shumë”, deklaroi Carlberg gjatë njoftimit të fitueses.
Lidhja e Carsonit me Islandën shkon përtej qëndrimeve të përkohshme. Ajo ka jetuar në këtë vend dhe, së bashku me bashkëshortin e saj, Robert Currie, ka marrë shtetësinë islandeze në vitin 2022.
Në orët e para pas shpalljes së çmimit, agjencia amerikane Associated Press raportoi se përpjekjet për të kontaktuar drejtpërdrejt shkrimtaren dhe agjenten e saj letrare, Nicole Aragi, nuk kishin pasur sukses.
Një krijimtari që bashkon botën antike me jetën moderne
Veçantia e Anne Carsonit qëndron në mënyrën se si ajo i rikthen mitet, personazhet dhe temat e letërsisë klasike në kontekstin e jetës bashkëkohore.
E formuar në studimet klasike, ajo mbështetet vazhdimisht te autorët grekë dhe romakë, por nuk kufizohet në interpretimin tradicional të veprave të tyre. Përkundrazi, i përdor ato si pikënisje për të eksploruar dashurinë, dëshirën, humbjen, kujtesën, marrëdhëniet njerëzore dhe natyrën e gjuhës.
Anders Olsson, kryetar i Komitetit të Letërsisë pranë Akademisë Suedeze, e përshkroi krijimtarinë e saj si një ndërthurje të vazhdueshme mes studimit të gjuhës dhe kërkimit poetik.
“Pothuajse e gjithë krijimtaria e saj letrare është përqendruar në pikëtakimin mes pasionit të filologut për fjalët dhe dëshirës së poetit për kuptime të reja”, deklaroi Olsson.
Ai theksoi se Carson ndërthur ndikime nga autorët e Greqisë së lashtë deri te shkrimtarë si John Keats, Virginia Woolf dhe Emily Brontë.
Sipas tij, kjo ndërthurje krijon vepra të gjalla dhe ironike, që lëvizin jo vetëm mes poezisë klasike dhe asaj moderne, por edhe mes zhanreve letrare dhe formave të ndryshme artistike.
Në krijimtarinë e saj, kufijtë mes poezisë, romanit, esesë, dramës dhe përkthimit shpesh zhduken. Pikërisht ky eksperimentim me format letrare është një nga elementet kryesore që Akademia Suedeze ka vlerësuar në vendimin për t’i dhënë Nobelin.
Nga “Eros the Bittersweet” te “Autobiography of Red”
Karriera letrare e Carsonit nisi në vitet 1980.
Në vitin 1984 u botua libri i saj i parë poetik, Canicula di Anna. Dy vjet më vonë, me botimin e Eros the Bittersweet (1986), ajo fitoi një njohje më të gjerë në Kanada dhe jashtë saj.
Në këtë vepër, Carson shqyrton kënaqësinë dhe dhimbjen e dëshirës, duke u mbështetur në letërsinë e lashtë greke dhe në mënyrën se si autorët klasikë e kanë trajtuar dashurinë.
Një nga veprat e saj më të njohura është Autobiography of Red: A Novel in Verse (1998), ose “Autobiografia e së kuqes: Një roman në vargje”.
Libri është një roman poetik që rimerr mitin grek të Gerionit dhe e shndërron atë në një rrëfim modern për adoleshencën, identitetin, dashurinë dhe dëshirën.
Vepra konsiderohet një nga shembujt më përfaqësues të aftësisë së Carsonit për ta sjellë traditën klasike në letërsinë bashkëkohore.
Një tjetër krijim i rëndësishëm është The Glass Essay, pjesë e përmbledhjes Glass, Irony, and God (1995). Kjo poemë e gjatë dëshmon mënyrën se si autorja ndërthur rrëfimin personal, reflektimin letrar dhe poezinë, duke i bërë të paqartë kufijtë mes zhanreve.
Në vitin 2000, ajo botoi Men in the Off Hours, një përmbledhje poezish dhe prozash që fitoi Çmimin Griffin për Poezi në Kanada në vitin 2001.
Ndër veprat e saj të tjera të njohura përfshihet Norma Jeane Baker of Troy, ku Carson ndërthur historinë e Marilyn Monroes me figurën mitologjike të Helenës së Trojës, duke u mbështetur edhe te drama Helena e Euripidit.
“Nox”, libri i pazakontë kushtuar vëllait të saj
Një vend të veçantë në krijimtarinë e Anne Carsonit zë Nox, një vepër eksperimentale e botuar në vitin 2010, në kujtim të vëllait të saj Michael.
Sipas Akademisë Nobel, Michael ishte zhdukur në rrethana misterioze përpara se të vdiste në Danimarkë në vitin 2000.
Carson e ndërtoi librin si një përpjekje për të rikrijuar kujtimin e vëllait përmes fragmenteve të tekstit, përkthimit, materialeve personale dhe reflektimeve mbi humbjen.
Edhe forma fizike e veprës është e pazakontë. Në vend të një libri tradicional, Nox shpaloset si një fletë e vetme e gjatë dhe e pandërprerë, që arrin disa metra.
Vepra është njëkohësisht një krijim letrar, një objekt artistik dhe një reflektim mbi kujtesën dhe vdekjen.
Në vitin 2011, Carson foli për mënyrën se si e kishte përdorur elegjinë për të bashkuar fragmentet e historisë së vëllait të saj, gjatë një interviste me Eleanor Wachtel në emisionin Writers & Company të transmetuesit publik kanadez CBC.
Përkthimet nga greqishtja e lashtë, vepra më vete
Përveç krijimtarisë origjinale, Carson është e njohur për përkthimet e saj të letërsisë klasike greke.
Akademia Suedeze vlerëson se disa prej këtyre përkthimeve “mund të konsiderohen vepra të pavarura në vetvete”.
Ndër to përfshihet If Not, Winter, një vepër e bazuar në fragmentet poetike të Safos, si dhe përkthimet e tragjedive Elektra dhe Antigona të Sofokliut dhe Bakkhai të Euripidit.
Puna e saj si përkthyese karakterizohet nga përpjekja për të ruajtur fuqinë poetike të teksteve të lashta, duke u dhënë njëkohësisht forma të reja shprehjeje.
Carson ka punuar gjithashtu në vepra të lidhura me teatrin dhe operën, duke zgjeruar eksperimentimin e saj përtej letërsisë së shkruar.
Në një intervistë të mëparshme për CBC, ajo kishte shpjeguar se poezinë e perceptonte jo vetëm si tekst, por edhe si objekt artistik.
“Të krijosh një poezi do të thotë të krijosh një objekt”, kishte thënë ajo.
“Gjithmonë i kam menduar poezitë më shumë si vizatime sesa si tekste, por si vizatime në të cilat mund të hysh fizikisht përmes vetë gjuhës.”
Nga Çmimi Griffin te T. S. Eliot dhe PEN America
Përpara fitimit të Nobelit, Anne Carson kishte marrë një numër të madh çmimesh letrare ndërkombëtare.
Në vitin 2001, ajo fitoi Çmimin Griffin për Poezi për përmbledhjen Men in the Off Hours.
Një vit më vonë, në vitin 2002, u bë gruaja e parë që fitoi Çmimin britanik T. S. Eliot, për veprën The Beauty of the Husband: A Fictional Essay in 29 Tangos.
Në vitin 2020, Norma Jeane Baker of Troy u nderua me Çmimin e Guvernatorit të Përgjithshëm të Kanadasë në kategorinë e poezisë.
Në vitin 2021, organizata PEN America i dha një çmim për arritjet gjatë gjithë karrierës letrare.
Organizata e përshkroi Carsonin si një “shkrimtare vizionare, të një lloji krejtësisht të veçantë”.
Në një gjest të pazakontë, anëtarët e jurisë e shpallën vlerësimin e saj në formën e një poezie.
Përveç krijimtarisë letrare, Carson ka ushtruar edhe veprimtari akademike, duke dhënë mësim për studimet klasike në disa universitete të Amerikës së Veriut.
Sëmundja e Parkinsonit dhe krijimtaria letrare
Në vitin 2024, Carson zbuloi publikisht se ishte diagnostikuar me sëmundjen e Parkinsonit.
Ajo e bëri të ditur këtë në një ese të botuar në revistën letrare britanike London Review of Books.
Sipas raportimit të Associated Press, autorja kishte trajtuar edhe ndikimin që sëmundja kishte pasur mbi shkrimin e saj me dorë.
Megjithatë, kjo çështje personale nuk është pjesë e arsyetimit të Akademisë Suedeze për dhënien e Nobelit, i cili mbështetet në vlerësimin e krijimtarisë së saj letrare.
Gruaja e 19-të që fiton Nobelin për Letërsi
Fitimi i çmimit nga Anne Carson shënon një tjetër moment të rëndësishëm në historinë e Nobelit për Letërsi.
Që nga viti 1901, çmimi është karakterizuar nga një mbizotërim i madh i autorëve burra, kryesisht nga vendet perëndimore.
Me përfshirjen e Carsonit, numri i laureatëve arrin në 123, prej të cilëve vetëm 19 janë gra.
Gruaja e parë që fitoi Çmimin Nobel për Letërsi ishte shkrimtarja suedeze Selma Lagerlöf në vitin 1909.
Në vitet e fundit, Akademia Suedeze ka nderuar disa autore, përfshirë francezen Annie Ernaux në vitin 2022 dhe shkrimtaren koreanojugore Han Kang në vitin 2024.
Megjithatë, kritikat për përfaqësimin e pabarabartë të gjuhëve dhe traditave letrare vazhdojnë.
Vetëm një pjesë e vogël e laureatëve i kanë shkruar veprat e tyre në gjuhë aziatike ose të Lindjes së Mesme, ndërsa, sipas raportimit të Radio-Canada, asnjë gjuhë afrikane nuk është përfaqësuar mes gjuhëve në të cilat kanë shkruar fituesit.
Akademia Suedeze ishte përballur edhe me një krizë të rëndë institucionale në vitin 2018, pas një skandali që përfshinte abuzime seksuale. Pas kësaj krize u ndërmorën reforma në institucion dhe përbërjen e tij.
Carson, Alice Munro dhe lidhja kanadeze me Nobelin
Anne Carson është gruaja e dytë kanadeze që fiton Çmimin Nobel për Letërsi, pas Alice Munro, e cila u vlerësua në vitin 2013.
Por ajo nuk është personi i dytë i lindur në Kanada që e merr këtë çmim.
Shkrimtari Saul Bellow, fitues i Nobelit për Letërsi në vitin 1976, kishte lindur në Kanada, por ishte shpërngulur në Shtetet e Bashkuara që në fëmijëri dhe e kishte zhvilluar karrierën e tij letrare atje.
Prandaj, nëse përfshihen të gjithë laureatët e lindur në territorin kanadez, Carson është e treta, pas Bellow dhe Munro.
Ky dallim shpjegon edhe formulimet e ndryshme të përdorura në raportimet e mediave kanadeze.
Pas László Krasznahorkait, një tjetër autor i letërsisë eksperimentale
Në vitin 2025, Çmimi Nobel për Letërsi iu dha shkrimtarit hungarez László Krasznahorkai.
Akademia Suedeze e vlerësoi krijimtarinë e tij për fuqinë vizionare dhe për aftësinë për të riafirmuar rëndësinë e artit përballë terrorit apokaliptik.
Romanet e Krasznahorkait karakterizohen nga një botëkuptim i zymtë, elemente surreale dhe humor therës.
Me zgjedhjen e Carsonit në vitin 2026, Akademia nderon një tjetër autore që ka eksperimentuar gjerësisht me format letrare, ndonëse krijimtaria e saj mbështetet në një traditë dhe mënyrë shprehjeje të ndryshme nga ajo e shkrimtarit hungarez.
Çmimi prej 12 milionë koronash dhe ceremonia e 10 dhjetorit
Çmimi Nobel për Letërsi i këtij viti përfshin një diplomë, një medalje dhe një shpërblim financiar prej 12 milionë koronash suedeze.
Shuma është e barasvlershme me rreth 1,2 milionë dollarë amerikanë ose 1,7 milionë dollarë kanadezë, sipas vlerësimeve të raportuara nga mediat.
Ceremonia zyrtare e dorëzimit të Çmimit Nobel për Letërsi do të zhvillohet më 10 dhjetor 2026 në Stokholm, në përvjetorin e vdekjes së Alfred Nobelit.
Çmimet për mjekësi, fizikë, kimi dhe shkenca ekonomike do të dorëzohen gjithashtu në kryeqytetin suedez, ndërsa Çmimi Nobel për Paqe do të jepet në Oslo të Norvegjisë.
Nobeli për Letërsi ishte çmimi i katërt i shpallur gjatë javës së 5–9 tetorit, pas çmimeve për mjekësi, fizikë dhe kimi.
Fituesi i Çmimit Nobel për Paqe pritet të shpallet të premten, më 9 tetor, ndërsa fituesi i Çmimit për Shkencat Ekonomike do të bëhet i ditur të hënën, më 12 tetor.
Çmimet Nobel u krijuan sipas testamentit të kimistit dhe sipërmarrësit suedez Alfred Nobel, i cili kërkoi që pjesa më e madhe e pasurisë së tij të përdorej për të nderuar njerëzit që i kishin sjellë përfitimin më të madh njerëzimit.
Për Anne Carson, Çmimi Nobel për Letërsi 2026 përbën njohjen më të lartë ndërkombëtare për një karrierë disa dhjetëvjeçare, gjatë së cilës ka sfiduar kufijtë tradicionalë të letërsisë dhe ka krijuar një lidhje të veçantë mes botës antike dhe asaj bashkëkohore.
(Burimet: Akademia Suedeze, NobelPrize.org, CBC News, Radio-Canada, The Canadian Press, Associated Press, CTV News, CityNews, Reuters, The Guardian, PEN America, University of Toronto, 8 tetor 2026.)
