Ballina Aktualitet ANALIZA DHE INTERVISTA/Fatos Tarifa: Rama është i trembur, ka një lëvizje edhe...

ANALIZA DHE INTERVISTA/Fatos Tarifa: Rama është i trembur, ka një lëvizje edhe brenda socialistëve

Fatos Tarifa: legjitimiteti, protesta, brezi i ri dhe kriza e partive të vjetra

Intervista e Mustafa Nanos me profesor Fatos Tarifën është një bisedë shumë më e gjerë se një koment për protestën e ditës. Ajo është një analizë politike, sociologjike dhe morale e krizës së sistemit shqiptar: krizë e Partisë Socialiste, krizë e Partisë Demokratike, krizë e përfaqësimit, krizë e meritokracisë, krizë e brezave dhe krizë e vetë idesë së legjitimitetit politik.

Në qendër të bisedës qëndron një tezë themelore: një qeveri nuk mjafton të ketë fituar zgjedhjet; ajo duhet ta ruajë çdo ditë legjitimitetin përmes mënyrës si qeveris. Pikërisht këtu Tarifa e vendos goditjen kryesore ndaj Edi Ramës: jo te fakti formal se ka marrë vota, por te fakti politik dhe moral se, sipas tij, qeverisja e ka konsumuar, dëmtuar dhe humbur pjesërisht legjitimitetin përmes arrogancës, korrupsionit, nënshtrimit të partisë dhe verbërisë ndaj realitetit të ri shoqëror. Vetë titulli i materialit të përgatitur nga Tetova News e përmbledh thelbin: “Legjitimiteti nuk jepet njëherë e përgjithmonë”

1. Intervista nis nga letra për socialistët, por shkon përtej saj

Shkasi i bisedës është letra e hapur e Fatos Tarifës drejtuar socialistëve. Nano e formulon thelbin e saj si thirrje që socialistët të marrin distancë nga lideri i tyre, t’i vendosin një kufi dhe, në fund, ta zëvendësojnë. Tarifa e pranon këtë kuptim, por e saktëson: socialistët duhet “të lëvizin”, të mos mbeten në gjendjen e nënshtrimit brenda partisë, brenda parlamentit dhe brenda grupit parlamentar.

Kjo është pikë kyçe, sepse Tarifa nuk e sheh autoritarizmin e Ramës si fenomen të lindur papritur në qeveri. Sipas tij, arroganca shtetërore e sotme ka lindur më parë si arrogancë partiake. Pra, shteti i komanduar nga një njeri është pasojë e një partie të komanduar nga një njeri. Ai thotë qartë se autoritarizmi dhe arroganca kanë rrënjë në parti dhe më pas janë shndërruar në arrogancë shtetërore shumë të rrezikshme

Kjo e zhvendos debatin nga pyetja e thjeshtë “a duhet të largohet Rama?” te pyetja më e thellë: çfarë mekanizmash prodhoi një parti që nuk arrin më të korrigjojë, kontrollojë ose kufizojë kryetarin e vet?

Në këtë pikë, Tarifa e sheh PS-në jo si organizëm demokratik, por si strukturë të disiplinuar, të heshtur dhe të nënshtruar. Ai e quan jetën e sotme partiake “jetë kazerme”, jo jetë partie. Ky formulim është shumë domethënës: kazerma prodhon bindje, jo debat; komandë, jo ide; rreshtim, jo përgjegjësi.

2. Dy partitë e mëdha si parti të një njeriu të vetëm

Një nga boshtet më të rëndësishme të intervistës është barazimi strukturor që Tarifa dhe Nano bëjnë mes PS-së dhe PD-së. Ata nuk i trajtojnë më si dy kampe ideologjike normale, por si dy organizata të deformuara nga personalizimi ekstrem i pushtetit.

Tarifa thotë se të dyja partitë e mëdha janë shpartalluar; ato nuk janë më partitë që ishin kur u themeluan, sepse lidershipet e hershme janë larguar, përjashtuar, eliminuar politikisht ose neutralizuar. Sot, sipas tij, të dyja janë bërë parti të një njeriu të vetëm, me struktura gati ushtarake, ku mjafton që kryetari të thotë “kështu” dhe të gjithë shkojnë pas tij pa menduar

Kjo është një diagnozë shumë e rëndë, sepse në fakt nuk flitet vetëm për Ramën apo Berishën si individë. Flitet për një kulturë politike shqiptare ku partia nuk është forum, por pronë; ku grupi parlamentar nuk është trupë përfaqësimi, por repart votimi; ku kryesia nuk është organ mendimi, por rreth besnikësh; ku disidenca shihet si tradhti.

Nano fut në debat një dallim interesant: në të majtën, herë pas here dalin figura që kritikojnë kampin e tyre, ndërsa në të djathtën, sipas tij, ka një kompaktësi më të kalcifikuar rreth liderit. Tarifa, megjithëse nuk e kishte formuluar vetë kështu fillimisht, e pranon vëzhgimin dhe e zgjeron atë: të dyja partitë janë të kalbura në mekanizmin e brendshëm.

Këtu intervista nxjerr në pah një paradoks shqiptar: partitë quhen demokratike, por funksionojnë vertikalisht; kanë statute, por në praktikë vendos kryetari; kanë organe, por organet janë shpesh dekor institucional; kanë deputetë, por deputetët janë të zgjedhur, filtruar dhe vendosur nga kryetari.

3. Protesta si simptomë e kalbjes së partive

Tarifa e sheh protestën jo thjesht si reagim ndaj një ngjarjeje konkrete, por si shpërthim të një pakënaqësie të akumuluar. Ai e quan protestën “të bukur” dhe “interesante”, por nuk është i sigurt nëse ajo do të jetë efikase. Ky dallim është i rëndësishëm: një protestë mund të ketë bukuri morale, energji qytetare dhe peshë simbolike, por kjo nuk garanton menjëherë rezultat politik.

Sipas Tarifës, protestuesit duhet ta drejtojnë vëmendjen te selitë e PS-së dhe PD-së, sepse problemi nuk është vetëm qeveria, por sistemi partiak që e ka prodhuar këtë gjendje. Ai thotë se partitë janë të prishura dhe të kalbura, ndërsa protesta duhet të ruajë pavarësinë prej tyre, sepse çdo parti që do të bëhej pjesë e saj do ta “infektonte” lëvizjen

Këtu ka një ide shumë të fortë politike: protesta nuk është vetëm antiqeveritare; ajo është anti-establishment. Prandaj nuk mund të kapet thjesht nga PD-ja, as të interpretohet vetëm si aksion opozitar klasik. Nëse do të ishte vetëm opozitare, ajo do të hynte menjëherë në skemën e vjetër PS-PD. Tarifa sheh diçka tjetër: një revoltë ndaj vetë ndarjes së mbyllur mes dy partive të mëdha.

Kjo është arsyeja pse ai këmbëngul që protestuesit janë larg politikës tradicionale. Ata nuk duan më një vend ku dy parti ndajnë skenën dhe të tjerët mbeten pa hapësirë për të marrë pjesë në politikë ose për t’u votuar. Protesta, në këtë kuptim, është protestë kundër monopolit të përfaqësimit.

4. Brezi i ri si subjekt i ri politik

Një nga pjesët më të rëndësishme të intervistës është analiza e brezit të ri. Tarifa e sheh rininë si masën kryesore të protestës. Ai sjell shembullin e studentëve të vet, njëzetvjeçarë, shumë prej të cilëve kishin dalë në protestë, edhe kur nuk e kishin të qartë plotësisht pse. Disa kishin informacione të gabuara, disa ishin të pakënaqur në mënyrë të përgjithshme, por pothuajse të gjithë ishin të shkëputur nga politika tradicionale.

Kjo është pikë shumë interesante: Tarifa nuk e idealizon rininë. Ai nuk thotë se ata janë automatikisht më të mençur, më të mirë, më të pastër ose më të aftë se brezat e mëparshëm. Ai thotë diçka më të saktë: ata janë të ndryshëm. Dhe janë të ndryshëm sepse kanë mënyrë tjetër informimi, tjetër marrëdhënie me botën, tjetër përvojë udhëtimi, tjetër horizont pritshmërish, tjetër ndjeshmëri ndaj padrejtësisë dhe meritokracisë.

Sipas tij, kryeministri është “i verbër” ndaj këtij realiteti. Ai mendon se rinia e sotme janë ende ndjekësit fanatikë të PS-së ose PD-së, ndërkohë që bëhet fjalë për një shoqëri krejt tjetër, shumë të ndryshme nga shoqëria e prindërve të tyre

Ky është një nga momentet më të forta sociologjike të intervistës. Tarifa nuk e trajton Gen Z si etiketë mode, por si ndryshim real të strukturës mendore dhe sociale. Ai thotë se studentët kanë lindur me një “tru ndryshe”, të strukturuar ndryshe për shkak të mënyrës si marrin informacionin sot. Kjo nuk është thjesht frazë biologjike; është metaforë sociale. Brezi i ri nuk ndërtohet më nga televizioni shtetëror, nga mitingu, nga gazeta partiake, nga kryetari i lagjes ose nga memoria e tranzicionit. Ai ndërtohet nga interneti, rrjetet sociale, udhëtimi, krahasimi me jashtë, ekspozimi ndaj modeleve të tjera.

Për këtë arsye, ky brez nuk kënaqet me premtimin minimal: “do të të japim një vend pune”. Ai kërkon dinjitet, perspektivë, konkurrencë të drejtë, mundësi reale, hapësirë pjesëmarrjeje dhe standarde më të larta jetese.

5. Largimi i trurit dhe meritokracia si plagë strukturore

Nga protesta, biseda kalon natyrshëm te meritokracia dhe largimi i trurit. Nano shtron një problem thelbësor: në Shqipëri mund të mbarosh Oxford, Yale ose Cambridge, por nëse nuk ke network lokal, një derë ku të trokasësh, nuk pyet njeri për ty.

Tarifa e konfirmon këtë dhe e përmbledh bukur: në një shoqëri meritokratike njeriu vlerësohet për atë që di, jo për atë që njeh. Në Shqipëri, sipas tij, kjo nuk funksionon. Ai sjell përvojën personale të kthimit në vitin 2008, duke thënë se u kthye sepse kishte një garanci pune si profesor. Nëse shumë profesionistë shqiptarë jashtë do të kishin garanci reale për punë, kushte dhe vlerësim, një pjesë e tyre do të ktheheshin

Ky diskutim e zgjeron intervistën nga politika ditore te themelet e zhvillimit kombëtar. Largimi i trurit nuk është vetëm çështje patriotizmi, as vetëm çështje pagash. Është çështje institucioni. Njerëzit largohen sepse nuk besojnë se sistemi i vlerëson. Nuk kthehen sepse nuk dinë çfarë i pret. Nuk rrezikojnë karrierat e tyre në vende të zhvilluara për një sistem ku mund të fitosh diplomën më të mirë, por të humbësh ndaj dikujt që ka lidhjen më të mirë.

Tarifa jep edhe krahasimin me Kinën dhe Indinë, të cilat i afruan njerëzit e tyre të shkolluar jashtë duke i vlerësuar më mirë kur u kthyen. Ky krahasim nënkupton se Shqipëria nuk ka ndërtuar politikë serioze për rikthimin e kapitalit njerëzor.

Kjo pjesë lidhet drejtpërdrejt me protestën: shumë të rinj protestojnë jo vetëm kundër korrupsionit abstrakt, por kundër një sistemi që u thotë: “nëse nuk je i lidhur, nuk ke të ardhme”. Prandaj protesta është edhe krizë e meritokracisë.

6. Protesta: energji e madhe, por pa arkitekturë politike

Tarifa e vlerëson faktin që njerëzit “vranë frikën” dhe u ngritën. Ai thotë se diçka ishte bërë gati dhe priste vetëm një shkëndijë për t’u galvanizuar. Kjo e përkufizon protestën si shpërthim të një energjie të grumbulluar, jo si veprim të krijuar nga hiçi.

Por ai është i kujdesshëm: energjia nuk mjafton. Protesta, sipas tij, ka nevojë për organizim, orientim dhe artikulim. Ai pranon se mungesa e një “koke” mund të jetë pozitive në fillim, sepse shmang kapjen nga interesa të huaja ose partiake. Por në fazën e dytë, kjo mungesë bëhet problem. Pa shtab organizativ, pa përfaqësi, pa hierarki minimale përgjegjësie, lëvizja mbetet masë amorfe.

Ai vëren se parullat dhe kërkesat janë shumë të diversifikuara: fe, barazi gjinore, Shqipëri e bashkuar, kërkesa kombëtare, kërkesa sociale, kërkesa antiqeveritare. Për Tarifën, këto nuk mund të futen të gjitha në një kauzë të vetme. Kauza që i bashkon është korrupsioni dhe keqqeverisja

Kjo është diagnozë shumë e saktë e një lëvizjeje heterogjene. Protestat e mëdha shpesh lindin nga pakënaqësi të ndryshme që bashkohen kundër një qendre pushteti. Por nëse nuk arrijnë të prodhojnë gjuhë të përbashkët, rrezikojnë të shpërndahen.

Pra, sipas Tarifës, protesta ka tri faza të mundshme:

Faza e parë: shpërthimi moral.
Njerëzit dalin sepse nuk durojnë më.

Faza e dytë: artikulimi politik.
Lëvizja duhet të përcaktojë çfarë kërkon konkretisht.

Faza e tretë: institucionalizimi.
Nëse do të ndikojë zgjedhjet dhe pushtetin, duhet të prodhojë përfaqësi, organizatë ose parti.

Pa fazën e dytë dhe të tretë, protesta mund të mbetet episod i madh emocional, por jo transformim politik.

7. Lider apo përfaqësi?

Nano e pyet nëse mund të ketë një lider potencial të kësaj lëvizjeje. Tarifa përgjigjet qartë: jo, nuk mund të ketë një lider të vetëm që ta përfaqësojë të gjithë lëvizjen.

Ai propozon një “përfaqësi përfaqësuese”: një grup njerëzish nga segmente të ndryshme — studentë, të rinj, pensionistë, të papunë, intelektualë. Sipas tij, kjo është më e përshtatshme se modeli i liderit të vetëm, sepse lëvizja është shumë e gjerë dhe shumë heterogjene. Por ai paralajmëron edhe rrezikun: nëse kjo përfaqësi nuk ndërtohet mirë, lëvizja mund të dështojë ose të çahet nga kontradiktat e brendshme

Kjo është një nga pikat më të rëndësishme strategjike. Shqipëria ka vuajtur nga modeli i liderit të fortë. Nëse një lëvizje anti-establishment prodhon menjëherë një lider të vetëm, ajo rrezikon të përsërisë modelin që po kundërshton. Por nëse nuk prodhon asnjë formë përfaqësimi, ajo rrezikon të mbetet e papërkthyeshme politikisht.

Prandaj Tarifa sugjeron diçka mes dy ekstremeve: jo lider karizmatik, por përfaqësi kolektive; jo masë pa kokë, por strukturë e kontrolluar; jo kapje nga partitë, por veting i njerëzve që duan ta përfaqësojnë.

Ai shkon edhe më tej: një grup intelektualësh publikë të njohur mund të bëjë një lloj “vetingu” për ata që duan ta përfaqësojnë lëvizjen politikisht. Kjo ide është interesante, por edhe problematike. E fortë, sepse synon të shmangë aventurierët politikë. Problematike, sepse ngre pyetjen: kush i zgjedh këta intelektualë? Me çfarë autoriteti? Në emër të kujt bëjnë veting? Megjithatë, si ide fillestare, ajo tregon shqetësimin e Tarifës: lëvizja nuk duhet t’u dorëzohet zërave më të zhurmshëm, por njerëzve më të besueshëm.

8. A do të bëhet protesta parti?

Tarifa mendon se lëvizja, nëse vazhdon, do të prodhojë diçka politike. Ai thotë se nuk ka ku të shkojë ndryshe: “atje do ta çojë uji”. Sipas tij, është shprehur hapur kërkesa për krijimin e një organizate politike, ndoshta partie, që të kontestojë Partinë Socialiste dhe të konkurrojë me PD-në në zgjedhjet e ardhshme

Këtu del një nga dilemat më të mëdha të protestës: nëse mbetet vetëm lëvizje qytetare, ruan pastërtinë, por mund të mos fitojë fuqi institucionale. Nëse bëhet parti, fiton mundësi politike, por rrezikon të infektohet nga logjika e partive që kundërshton.

Tarifa nuk e zgjidh plotësisht këtë dilemë, por e pranon si drejtim të pashmangshëm. Sipas tij, protesta duhet të përkthehet në ofertë politike, përndryshe energjia e saj do të mbetet pa kanal.

Kjo pikë është veçanërisht e rëndësishme për Shqipërinë, sepse shumë lëvizje qytetare në të kaluarën kanë dështuar pikërisht në momentin e kalimit nga rruga në institucion. Rruga prodhon presion, por zgjedhjet prodhojnë pushtet. Presioni pa përfaqësim mund të shuhet. Përfaqësimi pa parime mund të korruptohet.

9. Rreziku i shpërbërjes së protestës

Tarifa e konsideron frikën nga shpërbërja të ligjshme. Ai thotë se protesta mund të shkërmoqet nga infiltrimi, nga rënia e energjisë, nga lodhja, nga mungesa e orientimit ose nga kontradiktat e brendshme. Kjo është mundësi reale që duhet pranuar.

Ai e sheh protestën si ngjarje unike në 36 vitet e postkomunizmit shqiptar: mijëra njerëz të paorganizuar janë bërë bashkë, duke frymëzuar edhe diasporën. Por ai nuk jep receta të gatshme, sepse rasti është unik dhe nuk mund të zgjidhet mekanikisht me modele të importuara

Kjo pjesë tregon maturinë e analizës së tij. Ai nuk është propagandist i protestës. Nuk thotë “do të fitojë patjetër”. Nuk thotë “do ta rrëzojë menjëherë qeverinë”. Ai e mbështet moralisht lëvizjen, por e sheh me sy realist rrezikun e shuarjes.

Në analizë politike, ky është dallimi mes entuziazmit dhe strategjisë. Entuziazmi mbush sheshet; strategjia ndërton rezultate.

10. Alibia e 800 mijë votave

Pika më e fortë teorike e intervistës është debati mbi legjitimitetin. Rama, sipas Tarifës, përdor si alibi faktin se është votuar nga 800 mijë shqiptarë. Tarifa e rrëzon këtë argument në dy nivele.

Së pari, ai thotë se qytetarët kanë votuar Partinë Socialiste, jo domosdoshmërisht Edi Ramën personalisht. Nëse PS do të kishte një kryetar tjetër, shumë prej tyre do ta votonin sërish partinë.

Së dyti, edhe nëse votat e kanë dhënë mandatin fillestar, legjitimiteti nuk është i përhershëm. Ai duhet ruajtur me qeverisje, politika, sjellje dhe përgjegjësi. Nëse mënyra e qeverisjes nuk përputhet me aspiratat e qytetarëve, atëherë qeveria e humb legjitimitetin politik dhe moral, edhe para fundit formal të mandatit.

Në transkript, Tarifa formulon qartë idenë se nëse ata që të kanë votuar, madje edhe administrata jote, kthehen kundër teje, atëherë ti e ke humbur legjitimitetin; nuk mjafton të thuash “i kisha votat”, sepse pyetja është “a i ke sot?”

Kjo është zemra konceptuale e intervistës.

Në demokraci ka dy lloje legjitimiteti:

Legjitimiteti elektoral: del nga zgjedhjet.
Legjitimiteti performativ: del nga mënyra si qeveris.

Tarifa thotë se Rama mund ta ketë pasur të parin, por ka dëmtuar të dytin. Dhe nëse humbet legjitimiteti performativ, atëherë vota e dikurshme nuk mjafton më si mburojë morale.

Kjo nuk do të thotë automatikisht se qeveria bie jashtë procedurave. Tarifa nuk mbron largim me dhunë. Përkundrazi, ai pranon se mbështetja ndërkombëtare për largimin e një qeverie me forcë do të mungonte. Por ai thotë se presioni qytetar dhe humbja e legjitimitetit mund të prodhojnë krizë politike reale.

11. A mund ta largojnë socialistët Ramën?

Tarifa është skeptik se Rama mund të largohet nga protesta me forcë ose me vendosmëri të jashtme. Ai mendon se problemi duhet të zgjidhet brenda socialistëve, ashtu si problemi Berisha duhet të zgjidhet brenda demokratëve.

Këtu ai është shumë realist. Nuk thotë se protestuesit mund ta heqin Ramën direkt. Thotë se socialistët duhet të ngjallen, të thonë “ik tani”. Ai përmend një socialist të vjetër që kishte marrë ftesë për 35-vjetorin e PS-së, por nuk shkoi, sepse “ajo nuk është më partia ime”. Kjo tregon se brenda masës socialiste ka pakënaqësi, zhgënjim dhe distancim.

Tarifa bën edhe një llogari politike: nga 800 mijë votues të PS-së, ndoshta 100-200 mijë nuk janë më me Ramën. Këto vota mund t’i mungojnë PS-së në zgjedhjet e ardhshme. Kjo nuk është shifër e verifikuar sondazhi; është vlerësim politik i Tarifës. Por logjika është e qartë: pushteti nuk rrezikohet vetëm kur kundërshtarët shtohen, por kur baza jote fillon të mpaket.

Ai e sheh mundësinë reale të ndryshimit brenda grupit parlamentar, jo në organet drejtuese të PS-së. Nëse deputetët socialistë nuk votojnë çdo ligj sipas dëshirës së kryeministrit, atëherë hapet një krizë e vërtetë. Por ai është pesimist, sepse deputetët janë zgjedhur me dorë, si “gurë shahu” nga maestroja.

Kjo është kritikë e rëndë ndaj sistemit të listave dhe kontrollit të partisë mbi deputetët. Deputeti nuk shihet si përfaqësues i qytetarëve, por si produkt i kryetarit.

12. Rama, Berisha dhe modeli i liderit të pazëvendësueshëm

Intervista bën një paralelizëm të vazhdueshëm Rama-Berisha. Jo për t’i barazuar në çdo aspekt, por për të treguar se të dy përfaqësojnë modelin e liderit që e ka lidhur partinë me veten.

Berisha është problem i demokratëve; Rama është problem i socialistëve. Të dy, sipas logjikës së bisedës, nuk mund të zgjidhen nga jashtë nëse vetë partitë nuk prodhojnë mekanizëm korrigjimi.

Kjo e bën intervistën anti-personaliste, por edhe anti-sistemike. Nuk mjafton të ndryshosh emrat, nëse ruhet modeli. Nëse pas Ramës vjen një tjetër lider që e trajton PS-në si pronë personale, kriza përsëritet. Nëse pas Berishës vjen një tjetër figurë që kërkon bindje absolute, problemi mbetet.

Prandaj intervista godet idenë e kryetarokracisë: demokracia shqiptare nuk është vetëm e korruptuar nga paratë, por edhe nga personalizimi i pushtetit.

13. Trumpi si precedent i rrezikshëm

Një pjesë interesante e bisedës është krahasimi me Donald Trumpin dhe Partinë Republikane në SHBA. Nano thotë se fenomeni Trump e ka bërë më pak shokues shkretimin e lidershipit në partitë shqiptare, sepse edhe në Amerikë shihet se si kongresmenë dhe senatorë i përkulen liderit, edhe kur mund të kenë ndërgjegje tjetër politike.

Tarifa e pranon pjesërisht, por e kufizon: “nuk bëhet gjithandej”, sidomos jo në Evropë. Kjo tregon një debat të rëndësishëm mbi modelin që Shqipëria ndjek. Nëse Shqipëria e sheh Amerikën trumpiste si justifikim për arrogancë liderësh, atëherë largohet nga standardi evropian i demokracisë institucionale.

Pjesa më e rëndësishme këtu është ideja se liderët autoritarë lokalë mund të përdorin shembuj ndërkombëtarë për të normalizuar sjelljen e tyre. “Kështu bëhet gjithandej” bëhet alibi për të mos ndryshuar.

Tarifa e sheh Trumpin si rrezik për shoqërinë amerikane dhe globale, mendim që thotë se e ka pasur që në vitin 2016. Ai e lidh afrimin e Ramës me Trumpin me dëshirën për vizitë në Zyrën Ovale dhe me simbolikën e madhe që një vizitë e tillë ka për një kryeministër shqiptar.

Kjo pjesë e intervistës është më shumë gjeopolitike dhe simbolike: ajo tregon se si politika e brendshme shqiptare kërkon legjitimitet përmes fotografive ndërkombëtare, sidomos amerikane.

14. Vizita në Shtëpinë e Bardhë si obsesion politik

Tarifa, duke u mbështetur në përvojën e tij në Uashington, thotë se e di sa e çmuar është për një kryeministër shqiptar një vizitë në Zyrën Ovale. Por ai paralajmëron se interesat e vendit janë tjetër gjë. Sipas tij, shqiptarët nuk kanë më të njëjtën simpati të verbër për amerikanët si para 20 vjetësh dhe një vizitë shtetërore shqiptare në Amerikë nuk do të kishte më impaktin e dikurshëm.

Kjo pjesë flet për ndryshimin e psikologjisë politike shqiptare. Në vitet e para të tranzicionit, mbështetja amerikane ishte pothuajse e shenjtë. Sot, Tarifa mendon se qytetarët janë më të ftohtë, më racionalë, më pak të mahnitur nga simbolika diplomatike. Një foto në Uashington nuk i zgjidh problemet e korrupsionit, meritokracisë, largimit të trurit dhe krizës së përfaqësimit.

Kjo është kritikë ndaj diplomacisë si spektakël. Për Tarifën, politika e jashtme nuk mund të përdoret si dekor për të mbuluar krizën e brendshme.

15. “E bukura” si fasadë dhe “e bukura” si shoqëri

Një nga pjesët më filozofike të intervistës është dallimi që Tarifa bën mes së bukurës estetike dhe së bukurës sociale. Ai i referohet deklarimeve të Ramës për të bukurën, për vendin e bukur, për fasadat, ndërtesat, turizmin. Tarifa thotë se edhe ai e do të bukurën, por e bukura nuk është vetëm fasada e pallateve apo ndërtesat që pëlqen kryeministri.

Për të, e bukura është marrëdhënia me mjedisin dhe me njeriun. E bukur është një shoqëri pa vrasës, pa krim, pa korrupsion. Pra, Rama e sheh të bukurën si kategori estetike; Tarifa e sheh si kategori sociale.

Ky është një dallim shumë i rëndësishëm për të kuptuar kritikën ndaj modelit të qeverisjes së Ramës. Kritika nuk është thjesht ndaj korrupsionit, por ndaj një filozofie qeverisëse që e redukton progresin në pamje, në fasadë, në imazh, në turizëm, në fotografi, në ngjyrë, në skenografi urbane.

Tarifa thotë: një vend nuk është i bukur kur lyhen fasadat, por kur qytetari jeton pa frikë, pa poshtërim, pa korrupsion, pa padrejtësi. Kjo është kritikë e thellë ndaj “estetizimit” të politikës.

16. Intervista si kritikë morale e establishmentit

Në të gjithë bisedën, Tarifa nuk bën vetëm analizë teknike. Ai bën kritikë morale. Fjalët që përdor janë të forta: nënshtrim, arrogancë, kalbje, jetë kazerme, sjellje klouni, indinjatë, shkretim, mungesë fibre morale.

Kjo tregon se për të kriza nuk është vetëm problem qeverisjeje të keqe. Është problem degradimi moral të klasës politike.

Në PS, ai sheh mungesë guximi për të folur. Në PD, sheh të njëjtin mekanizëm besnikërie ndaj liderit. Te kryesitë e partive, sheh njerëz pa botëkuptim, me interesa. Te deputetët, sheh heshtje. Te liderët, sheh arrogancë. Te shoqëria, sheh zemërim të akumuluar. Te rinia, sheh kërkesë për ndryshim.

Pra intervista është një hartë morale e krizës shqiptare.

17. Roli i Mustafa Nanos në intervistë

Mustafa Nano nuk është thjesht moderator neutral. Ai e shtyn bisedën drejt pikave të forta: raporti majtas-djathtas, protesta, Gen Z, meritokracia, mundësia e fryteve politike, lideri i mundshëm, roli i socialistëve, Trumpi, devijimi i liderëve nga shoqëria.

Nano shpesh nuk kundërshton Tarifën, por e provokon për të saktësuar. Ai herë pas here fut vëzhgime personale, si dallimi mes kritikëve të majtë dhe kompaktësisë së së djathtës, ose bindja se Rama mund të jetë i trembur dhe se largimi nga drejtimi i qeverisë mund të mos jetë i largët.

Roli i Nanos është i rëndësishëm sepse ai nuk e lë bisedën të mbetet monolog. Ai e shtyn Tarifën nga teoria te strategjia: çfarë duhet të bëjë protesta? A duhet lider? A duhet parti? A mund të lëvizë PS? A ka shpresë?

Kështu intervista bëhet debat i strukturuar, jo vetëm rrëfim politik.

18. Pikat më të forta të argumentit të Tarifës

Argumenti i Tarifës ka disa pika të forta.

Së pari, ai nuk e sheh protestën si ngjarje të izoluar. Ai e lidh me kalbjen e partive, me mungesën e meritokracisë, me largimin e të rinjve, me krizën e përfaqësimit dhe me humbjen e legjitimitetit.

Së dyti, ai nuk bie në romantizëm. E mbështet protestën, por paralajmëron rreziqet: mungesën e organizimit, diversifikimin e tepërt të kërkesave, rrezikun e infiltrimit, mundësinë e shuarjes.

Së treti, ai e zhvendos debatin nga “Rama ka vota” te “Rama duhet ta ruajë legjitimitetin”. Kjo është pikë teorikisht e fortë.

Së katërti, ai kupton rolin e brezit të ri jo si masë elektorale tradicionale, por si subjekt i ri social.

Së pesti, ai e lidh krizën politike me krizën e meritokracisë. Kjo e bën analizën më të thellë se një koment i zakonshëm televiziv.

19. Pikat e dobëta ose të diskutueshme të argumentit

Megjithatë, analiza e Tarifës ka edhe disa pika që mund të diskutohen.

E para: ideja e “vetingut” nga intelektualët publikë është interesante, por e paqartë praktikisht. Kush i zgjedh këta intelektualë? Si shmanget që edhe ata të bëhen filtër elitist? Si sigurohet legjitimiteti i tyre?

E dyta: Tarifa thotë se lëvizja mund të shkojë drejt partie, por nuk shpjegon plotësisht si mund të shmangë kjo parti deformimet e partive ekzistuese. Pa rregulla të qarta, rreziku i personalizimit mund të përsëritet.

E treta: ai është skeptik për mundësinë që PS të prodhojë rezistencë, por njëkohësisht e sheh socialistët si aktorë kyç për largimin e Ramës. Kjo krijon një tension: ndryshimi duhet të vijë nga brenda PS-së, por brenda PS-së ai sheh shkretim.

E katërta: ai flet për humbje legjitimiteti, por nuk jep mekanizëm konkret institucional për matjen e tij përveç protestës, administratës dhe mundësisë së votës së ardhshme.

E pesta: në disa pjesë, analiza është shumë e varur nga impresioni politik — për shembull vlerësimi se 100-200 mijë votues socialistë mund të mos jenë më me Ramën. Kjo është tezë e mundshme, por kërkon sondazhe ose prova më të forta.

20. Faktet dhe tezat kryesore që dalin nga intervista

Shkasi i intervistës është letra e hapur e Fatos Tarifës drejtuar socialistëve.
Letra kërkon që socialistët të mos vazhdojnë në nënshtrim ndaj liderit.
Tarifa mendon se autoritarizmi i Ramës ka lindur fillimisht brenda PS-së.
Arroganca partiake është shndërruar në arrogancë shtetërore.
Nano vëren se në të majtën dalin më shpesh figura kritike ndaj kampit të tyre.
Në të djathtën, sipas Nanos, ka kompaktësi më të fortë rreth Berishës.
Tarifa pranon se të dyja partitë e mëdha janë deformuar.
PS dhe PD shihen si parti të një njeriu të vetëm.
Strukturat partiake përshkruhen si “ushtarake”.
Partitë nuk funksionojnë më si forume debati.
Protesta shihet si lëvizje më shumë sesa si protestë e thjeshtë.
Tarifa dëshiron që lëvizja të mbetet jashtë partive.
Ai mendon se partitë do ta infektonin protestën.
Rinia është masa kryesore e protestës.
Shumë të rinj protestojnë edhe pa pasur një artikulim të plotë politik.
Kjo tregon pakënaqësi të thellë, jo domosdoshmërisht program të qartë.
Brezi i ri është larg politikës tradicionale PS-PD.
Të rinjtë nuk duan ndarjen e vjetër dypartiake.
Ata kërkojnë hapësirë pjesëmarrjeje dhe votimi.
Tarifa e sheh kryeministrin si të verbër ndaj këtij realiteti.
Gen Z nuk është vazhdimësi e militantizmit të vjetër.
Brezi i ri ka aspirata të tjera jetese.
Udhëtimi dhe krahasimi me botën i kanë ndryshuar pritshmëritë.
Largimi i trurit lidhet me mungesën e perspektivës.
Meritokracia është problem qendror në Shqipëri.
Njerëzit vlerësohen më shumë për lidhjet sesa për dijen.
Diploma nga universitete prestigjioze nuk garanton vlerësim në vend.
Kthimi i profesionistëve kërkon garanci pune dhe dinjiteti.
Mjekët dhe ekspertët nuk kthehen nëse kushtet janë të dobëta.
Shqipëria nuk i afron sa duhet njerëzit e kualifikuar.
Protesta mbështetet edhe nga diaspora.
Diaspora sheh te protesta arsyet pse vetë është larguar.
Njerëzit kanë “vrarë frikën”.
Protesta u ndez nga një shkëndijë mbi pakënaqësi të akumuluar.
Pakënaqësitë janë në të gjitha shtresat.
Mungesa e një koke është pozitive në fillim.
Por për sukses afatgjatë duhet organizim.
Pa shtab organizativ, lëvizja mbetet amorfe.
Kërkesat e protestës janë shumë të diversifikuara.
Kërkesa të ndryshme nuk krijojnë automatikisht kauzë të përbashkët.
Kauza e madhe është korrupsioni.
Kauza tjetër kryesore është keqqeverisja.
Tarifa nuk sheh mundësi për një lider të vetëm.
Ai propozon përfaqësi kolektive.
Përfaqësia duhet të përfshijë studentë, të rinj, pensionistë, të papunë dhe intelektualë.
Lëvizja rrezikon të dështojë nëse nuk organizohet.
Ajo rrezikon të çahet nga kontradiktat e brendshme.
Intelektualët publikë mund të luajnë rol filtrues.
Lëvizja mund të prodhojë parti politike.
Pa përkthim politik, energjia e protestës mund të humbasë.
Stina dhe faktorë të tjerë mund ta ulin intensitetin.
Protesta mund të rifillojë në vjeshtë nëse ruan energjinë.
Tarifa përmend precedentët serbë të protestave studentore.
Ai nuk beson në largim qeverie me dhunë.
Mbështetja ndërkombëtare për largim me forcë do të mungonte.
Protesta shqiptare paraqitet si vendosmëri, jo forcë.
Tarifa kritikon praninë e Ramës me Belinda Ballukun në Apoloni.
Ai e quan sjelljen e Ramës indinjuese dhe prej klouni.
Nano mendon se Rama mund të jetë i trembur.
Largimi i Ramës mund të vijë nga socialistët.
Berisha është problem i demokratëve.
Rama është problem i socialistëve.
Secila parti duhet të zgjidhë problemin e liderit të vet.
Tarifa beson se brenda socialistëve ka pakënaqësi.
Disa socialistë të vjetër nuk e njohin më PS-në si partinë e tyre.
Nga 800 mijë vota të PS-së, një pjesë mund të ketë humbur.
Kjo mund t’i kushtojë PS-së në zgjedhjet e ardhshme.
Alibia e 800 mijë votave nuk mjafton.
Zgjedhjet japin legjitimitet fillestar.
Qeverisja duhet ta ruajë legjitimitetin.
Politikat dhe qeverisja e dështuar e konsumojnë legjitimitetin.
Ndryshimi mund të ndodhë në grupin parlamentar.
Nëse deputetët nuk votojnë çdo gjë, krijohet krizë.
Por deputetët janë zgjedhur me dorë nga kryetari.
Prandaj Tarifa është pesimist.
Nano fut krahasimin me Trumpin.
Trumpizimi i partive shihet si precedent i rrezikshëm.
Tarifa thotë se kjo nuk është normë evropiane.
Politikanët shqiptarë mund ta përdorin Trumpin si alibi.
Rama kërkon legjitimitet përmes afërsisë me Trumpin.
Vizita në Zyrën Ovale ka peshë simbolike për kryeministrat shqiptarë.
Por interesat e vendit janë më të rëndësishme se fotografia në Uashington.
Simpatia e shqiptarëve për Amerikën nuk është më si dikur.
Protesta është ngjarje unike e postkomunizmit shqiptar.
Frika nga shkërmoqja e saj është reale.
Infiltrimi është një rrezik.
Rënia e energjisë është një rrezik tjetër.
Protestuesit duhet të gjejnë mënyrë për ta mbajtur gjallë frymën.
Udhëheqësit politikë mund të përfaqësojnë dhe devijojnë shoqërinë njëkohësisht.
Votuesit e PS-së nuk janë domosdoshmërisht votues personalë të Ramës.
Legjitimiteti nuk është dhënë njëherë e përgjithmonë.
Qeveria duhet të vihet herë pas here në provë.
Nuk është e domosdoshme të priten gjithmonë katër vite kur protesta është masive.
Rama ka dashur “të hyjë në histori”.
Tarifa ironizon mënyrën si mund të hyhet në historinë shqiptare.
Problemi nuk janë vetëm kryetarët, por edhe kryesitë e partive.
Njerëzit pranë liderëve kanë më shumë interesa sesa botëkuptim.
Politika shqiptare është politikë e ditës, pa vizion.
E bukura nuk është fasadë, por cilësi sociale.
Shoqëri e bukur është ajo pa krim, pa korrupsion dhe pa frikë.

21. Përfundimi i madh i intervistës

Intervista Mustafa Nano – Fatos Tarifa është një ndërhyrje e fortë në debatin shqiptar për protestën dhe krizën politike. Ajo nuk e trajton protestën si episod rruge, por si shenjë të një krize shumë më të thellë: krizë të partive, krizë të liderëve, krizë të meritokracisë, krizë të brezave, krizë të përfaqësimit dhe krizë të legjitimitetit.

Tarifa nuk thotë thjesht “Rama duhet të ikë”. Ai thotë diçka më strukturore: një parti që nuk kontrollon dot liderin e vet prodhon arrogancë; një qeveri që nuk ruan legjitimitetin e vet prodhon revoltë; një shoqëri që nuk vlerëson meritën prodhon emigrim; një sistem që mbyll hapësirat për brezin e ri prodhon shpërthim; një protestë që nuk organizohet rrezikon të shuhet; një lëvizje që nuk përkthehet politikisht rrezikon të mbetet kujtim.

Mesazhi për socialistët është i drejtpërdrejtë: problemi Rama nuk mund të zgjidhet vetëm nga kundërshtarët e Ramës. Duhet të zgjidhet edhe nga ata që e kanë mbajtur, votuar, heshtur dhe toleruar.

Mesazhi për protestuesit është po aq i drejtpërdrejtë: energjia qytetare është e madhe, por pa përfaqësi, pa organizim, pa kauzë të qartë dhe pa strategji, ajo mund të shpërbëhet.

Mesazhi për shoqërinë është më i gjerë: Shqipëria nuk mund të vazhdojë të jetojë me fasadë politike, me parti kazerme, me kryetarë të pazëvendësueshëm, me meritokraci të bllokuar dhe me të rinj që e shohin të ardhmen jashtë vendit.

Në fund, fjalia më e rëndësishme mbetet kjo: legjitimiteti nuk është pronë e përhershme e fituesit të zgjedhjeve. Ai është kontratë e përditshme me qytetarët. Kur kjo kontratë shkelet, votat e djeshme nuk mjaftojnë për të heshtur zemërimin e sotëm.

INTERVISTA E PLOTË

Fatos Tarifa: Legjitimiteti nuk jepet njëherë e përgjithmonë

Biseda e plotë e Mustafa Nanos me profesor Fatos Tarifën

Protesta, brezi i ri, largimi i trurit dhe e ardhmja e partive

Pas javësh debati publik, sociologu dhe ish-diplomati Fatos Tarifa ulet në studio me gazetarin Mustafa Nano. Shkas u bë letra e hapur e Tarifës drejtuar socialistëve; biseda shkon më tej — te protesta që ka tronditur skenën politike shqiptare, te brezi i ri që po e ndryshon lojën, te largimi i trurit, meritokracia dhe pyetja që e përshkon gjithë intervistën: a mund ta humbasë një qeveri legjitimitetin para se të mbarojë mandati?

MIRËSEARDHJA

MUSTAFA NANO: Ka ardhur në studio, mbas shumë kohësh, profesor Fatos Tarifa. Shumë faleminderit që jeni këtu.

FATOS TARIFA: Kënaqësi, gjithmonë.

LETRA PËR SOCIALISTËT: E MAJTA DHE E DJATHTA

MUSTAFA NANO: Tarifa ka bërë pak bujë para disa ditësh me një shkrim — me një letër të hapur dërguar socialistëve, thelbi i së cilës ishte një thirrje që ata të marrin distancë nga lideri i tyre, t’i vënë një kufi, ta zëvendësojnë. Ky ishte thelbi, apo jo?

FATOS TARIFA: Të lëviznin; të mos vazhdonin me këtë gjendje nënshtrimi në të cilën prej kohësh e shohin veten — qoftë brenda partisë, qoftë në parlament, në grupin parlamentar. Sepse ajo që po ndodh ka rrënjë edhe në parti. Autoritarizmi për të cilin flas, arroganca e tij, ka lindur fillimisht në parti dhe tani është bërë një arrogancë shtetërore, shumë e rrezikshme.

MUSTAFA NANO: Kur lexova letrën tuaj, supozoj që ju keni votuar për të majtën. Më thotë mendja vazhdimisht, që nga ’91-shi, se në të majtën ndodh një dukuri që nuk ndodh në të djathtë: dalin “Fatos Tarifat” dhe e kritikojnë lidershipin, kritikojnë fenomene të ndryshme që shfaqen brenda atij kampi për të cilin kanë votuar. Në kampin tjetër është një lloj tribuje kompakte, e kalcifikuar rreth liderit. Edhe tani që ai është në nevojë — sepse në protestë kanë dalë zëra edhe kundër tij, protesta është kundër establishmentit — shoh që shumë nga “Fatos Tarifat” e së djathtës janë grumbulluar grusht rreth Berishës. Këtë diferencë e keni vënë re ju?

FATOS TARIFA: E vërej tani që ma thua ti. Por ti je nga ata të paktët që ke dalë nga e djathta dhe, pa u bërë i majtë, ke mbajtur një qëndrim që të tjerët sot nuk e bëjnë. Të dyja partitë e mëdha janë shpartalluar. Në fakt, nuk janë më partitë që ishin kur u themeluan, sepse një pjesë e lidershipit të atyre kohëve nuk është më — nga të dyja palët janë hequr qafe në mënyra të ndryshme. Dhe të dyja partitë sot janë bërë, më shumë se kurrë më parë, parti të një njeriu të vetëm. Kanë struktura ushtarake. Mjafton që kryetari të thotë “kështu”, dhe gjithkush, pa e vënë në punë mendjen e vet — cila ishte motoja e madhe e iluminizmit? — shkon pas kryetarit edhe në lumë.

MUSTAFA NANO: Këtë e vërej.

“BISEDË ME VOLTERIN”

MUSTAFA NANO: Meqë Tarifa përmendi iluminizmin: kam këtu edhe një libër të shkruar prej tij — “Bisedë me Volterin”. Sapo ka dalë?

FATOS TARIFA: Ka nja një javë, një javë e gjysmë, dhjetë ditë. Është një libër i vogël, me format xhepi — kohë plazhi. Mund të merret e të lexohet në plazh, për qejf.

MUSTAFA NANO: Suksese, urime!

FATOS TARIFA: Faleminderit.

PROTESTA DHE BREZI I RI

FATOS TARIFA: Unë mendoj, Mustafa — sigurisht që më kuptoni — se protesta më është dukur e bukur, interesante. Nuk e di nëse do të jetë eficiente, por do të doja shumë që në itinerarin e tyre protestuesit të fokusoheshin te selia e PS-së dhe te selia e PD-së, më shumë se te çdo gjë tjetër. Sepse jam dakord me ju: janë parti të prishura, parti të kalbura. Bisedoja këto ditë me një njeri timin, që më thoshte: “Ti nuk e njeh kompaktësinë që ka PS-ja, sepse nuk bën jetë partie.” Unë s’kam qenë kurrë pjesë e PS-së, por nëse jeta e partisë është ajo që bëjnë socialistët sot — ajo është jetë kazerme, jo jetë partie. Kurse ajo që është galvanizuar e ka dalë në shesh duket se është — dhe uroj të mbetet kështu — një lëvizje, jo thjesht një protestë. Një lëvizje jashtë partive, dhe uroj të mbetet e pavarur prej tyre, sepse cilado parti që do të bëhej pjesë e saj do ta infektonte. Ajo që vihet re, në masë, është rinia. Disa ditë më parë pata orën e fundit të leksionit me studentët e mi — dhe ata e dinë që unë politikë nuk bëj në auditor, nuk e bëj kurrë. Por i pyeta se ç’mendojnë. Janë njëzetvjeçarë. Pothuajse të gjithë kishin dalë në protestë, shumë pa e ditur pse: dikush me ndonjë ide të gabuar — që kryeministri paska shitur Sazanin te Izraeli, siç më tha vetë — të tjerë thjesht se janë të pakënaqur. Por këta janë larg asaj politike tradicionale dhe partive tradicionale që ti dhe unë kemi njohur deri më sot; nuk e duan këtë ndarje shoqërore mes dy partive, ku të tjerët s’kanë hapësirë as të marrin pjesë në politikë, as të votohen. Për më tepër, ballafaqohen me një realitet tjetër: jashtë është një gjeneratë tjetër.

MUSTAFA NANO: Ne themi vazhdimisht “Gen Z”. Por nuk e di — kryeministri a duhet ta ketë moshën tuaj?

FATOS TARIFA: Është pak më i vogël. Unë jam një dekadë më i madh se ju; jam mes jush. Sa i madh është hendeku që ndan brezin tim, brezin tuaj dhe atë të njëzetvjeçarëve sot! E vëre në auditor. Bile i pyes studentët: “A më kuptoni kur flas? Çfarë po them?” Sepse ata kanë lindur me një tru ndryshe nga truri ynë, i strukturuar ndryshe, për shkak të mënyrës si e marrin informacionin sot.

MUSTAFA NANO: Po e jep si lajm të gëzueshëm, apo me hidhërim?

FATOS TARIFA: Jo, është një fakt real që duhet ta mbajmë parasysh. Ajo që unë shoh te ky kryeministër sot është se është i verbër ndaj këtij realiteti. Mendon se rinia e sotme janë ndjekësit fanatikë të PS-së apo të PD-së, kurse është një shoqëri krejt tjetër, shumë e ndryshme nga shoqëria jonë, nga shoqëria e prindërve të tyre. Po rriten në një kohë kur, natyrisht, kanë aspirata të tjera në jetë — jo thjesht një vend pune që mezi do ta gjejnë. Shohin ç’bëhet në botë, lëvizin, udhëtojnë, dalin jashtë. Asnjë student në auditorin tim — nja dyzet a pesëdhjetë veta — nuk ka munguar të dalë një, dy, tri herë jashtë; e ka parë botën me sy dhe sheh një dallim të madh.

MUSTAFA NANO: Vetëm se po thoni që janë “të ndryshëm”. Por përcaktori “të ndryshëm” është pak neutral, a kupton? Nuk po flisni as me simpati, as me antipati — thjesht janë të ndryshëm.

FATOS TARIFA: Janë të ndryshëm sepse kërkojnë një ndryshim nga ajo që po shohin. Pra, është e ndryshme nga ne. Nuk mund të them më e mirë a më e keqe — nuk është ky përcaktimi që do të jepja — por kërkesat e tyre janë kaq të ndryshme nga ç’janë politikat e sotme, saqë duan politika të reja. Në këtë kuptim, shohin perspektivën e tyre. Çfarë perspektive ka një student sot të qëndrojë në vendin e vet? Unë vetë kam qenë ai që ka thënë se në këtë botë globale njeriu i lirë lëviz kudo — është e drejta e tij. Por kjo e drejtë për të lëvizur, për të parë botën, nuk shoqërohet me mundësi reale për të përmbushur aspiratat e tua si individ. Kjo është arsyeja pse largohen shumë njerëz; dhe arsyeja pse kjo protestë mbështetet nga shumë të tjerë jashtë — kanë qenë disa dhjetëra mijëra, me sa kam parë — sepse shohin një reminishencë të arsyeve pse u larguan, dhe duan që kjo të ndryshojë.

MERITOKRACIA DHE LARGIMI I TRURIT

MUSTAFA NANO: Shoh, profesor, që në Shqipëri një nga problemet e mëdha është mungesa e meritokracisë. Me fjalë të tjera: mund ta mbarosh në Oxford, në Yale, në Cambridge, por po të mos kesh një “network” lokal këtu, apo një derë ku të trokasësh, për ty nuk pyet njeri fare.

FATOS TARIFA: Shumë e vërtetë. Ajo që e dallon një shoqëri meritokratike është që njeriu vlerësohet për atë që di, jo për atë që njeh. Kjo nuk funksionon këtu. Fatmirësisht, në universitetin ku unë punoj — Nju Jork — janë dy duzina profesorësh që e kanë fituar formimin e tyre jashtë, në Amerikë apo gjetkë, dhe kanë gjetur një shtëpi ku t’i ushtrojnë profesionet e tyre dhe arsimin e fituar me shumë mundim e sakrifica. Por shumë të tjerë nuk kthehen, sepse nuk dinë çfarë i pret këtu. Unë isha para kësaj dileme kur vendosa të kthehesha, në 2008-ën. Përpara se të vija, u interesova: “A do të gjej një vend pune si profesor?” Dhe një vend i tillë, që m’u afrua, më bëri të kthehem. Nëse shumë prej atyre — dhe shumë janë mjekë, ekspertë, inxhinierë në çdo fushë — e kanë këtë garanci, do të kthehen. Po të mos ekzistonte ai universitet, Fatos Tarifa do të ishte në një universitet tjetër, ku nisa punë fillimisht. Mirë që më afruan me një pagë të mirë, sepse njeriu i shikon kushtet e jetës së tij — çdokush ka nevoja që duhet t’i përmbushë në mënyrë dinjitoze. Janë dy-tri universitete shumë të mira ku dikush mund të nisë punë, dhe kjo i ka shtyrë shumë nga kolegët e mi të kthehen. Por një mjek i sistemuar në një spital të mirë, në një klinikë të mirë në Gjermani, Angli a Amerikë — pse do të kthehet të punojë në spitalet tona, kur kushtet i dimë cilat janë? Ka shumë që kthehen, por prapë pjesa më e madhe mbeten atje, sepse nuk i afron kjo shoqëri. Kina i afroi, India i afroi ata njerëz të rinj që i dërgoi të studionin në Amerikë — të mësonin zanat, të fitonin ekspertizë — sepse i vlerësoi më mirë kur u kthyen.

A DO TË JAPË FRYTE PROTESTA?

MUSTAFA NANO: Te protesta — ju jeni optimist që do të japë fryte? Dhe çfarë frytesh mendoni?

FATOS TARIFA: Kjo pyetje bëhet sot kudo. Para se të mendoj për frytet e saj, do të thosha që gjëja më e mirë është që njerëzit më në fund e vranë frikën dhe u ngritën. Pas një episodi të rastit që pamë — të dhimbshëm për çdo shqiptar — në një protestë kaq masive, diçka ishte bërë gati: priste vetëm një shkëndijë për t’u galvanizuar, kërkonte të ndizte një zjarr. Dhe ky është një zjarr i madh. Mund të themi ç’të duam për ata protestues, por pjesa më e madhe është rini. Dikush argumenton: “Po ka edhe të moshuar.” Ka, sepse pakënaqësitë janë në të gjitha shtresat e shoqërisë. Se çfarë do të ndodhë, nuk e di. Shumë njerëz e quajnë pozitive që kjo lëvizje nuk ka një kokë — ndoshta në stadet e para — për të shmangur influencat e huaja; por që të ketë sukses më tej, duhet të krijojë një shtab organizativ që ta orientojë, sepse duhet të orientohet. Është një masë amorfe. Po të shohësh parullat që mbahen dhe kërkesat që shfaqen, janë kaq të diversifikuara sa nuk shkojnë të gjitha në një hulli. Unë shoh kërkesa që kanë të bëjnë me fenë, me barazinë gjinore, kërkesa për një Shqipëri unike, të bashkuar, të madhe — nuk përfshihen të gjitha këto kauza në një kauzë të vetme. Kauza e madhe është tjetër gjë: është korrupsioni, është keqqeverisja. Kjo është kryefjala e saj.

NJË LIDER, APO NJË PËRFAQËSI?

MUSTAFA NANO: A mendon një lider potencial të kësaj lëvizjeje, që ta përfaqësojë të tërën?

FATOS TARIFA: S’mund ta gjesh; nuk do të jetë e mundur. Duhet një përfaqësi përfaqësuese — pra një grup njerëzish që vijnë të përfaqësojnë segmente të ndryshme të lëvizjes: studentët, rininë, pensionistët (nuk do t’i përjashtoja), të papunët dhe intelektualët, në masë të madhe. Është një moment i rrezikshëm për lëvizjen. Në fakt, nëse nuk arrijnë të organizohen mirë, lëvizja mund të dështojë; ose, brenda grupit që do të formojë lidershipin e saj, mund të lindin kontradikta që ta përçajnë. Një analogji nuk qëndron, por e mira do të ishte që një grup intelektualësh publikë të njohur — që këtij vendi nuk i mungojnë — t’u bënin një farë “vetingu” atyre që do të donin ta përfaqësonin lëvizjen politikisht, për të krijuar një organizatë, çfarëdo qoftë ajo, një parti të mundshme. Pra jo kushdo, siç ka ndodhur deri më sot: “kush flet më shumë në miting, futu në parti.”

MUSTAFA NANO: Me këtë, e shoh që ti e mendon si një parti të nesërme.

FATOS TARIFA: Po, s’ka ku të shkojë ndryshe; atje do ta çojë uji. Se ç’lloj partie do të jetë, nuk dihet, por kjo lëvizje do të prodhojë diçka. Sot për sot nuk e dimë cili do të jetë produkti final i saj, por është shprehur hapur kërkesa për të krijuar një organizatë politike — pra një parti — që të mund të kontestojë në zgjedhjet e ardhshme, ndoshta Partinë Socialiste, dhe të konkurrojë me PD-në, sado të arrijë, për arsye kohe, kohëzgjatjeje, rezistence. Kjo mbetet për t’u parë. Nëse vazhdon me këtë intensitet — që edhe mundet, edhe s’mundet, për shkak të stinës që vjen dhe të kampionatit; janë faktorë realë — atëherë nuk e di ku do të shkojë. Por një ndërprerje e kësaj proteste mund të rifillonte prapë në vjeshtë, po të kishte po këtë potencial dhe po këtë energji. Ekziston një precedent serb: studentët serbë janë përfshirë shumë, kanë gati dy vjet që protestojnë herë pas here — jo ditë për ditë, por bëjnë organizime të mëdha. Mirëpo nuk kanë arritur sukses; kanë kërkuar dorëheqjen e Vuçiçit — analoge me kërkesën për dorëheqjen e Ramës — por s’kanë arritur gjë. Sepse edhe Rama edhe Vuçiçi kapen pas një dege që u bën të mendojnë: “Jemi zgjedhur nga një masë njerëzish më e madhe se e juaja.”

MUSTAFA NANO: Nuk po them se janë në të njëjtën pemë.

FATOS TARIFA: Jo, nuk janë në të njëjtën pemë — Vuçiçi dhe Rama, dakord. Por edhe mbështetjet ndërkombëtare për largimin e një qeverie me dhunë, me forcë, do të mungonin.

MUSTAFA NANO: Po te ne nuk shohim forcë; shohim vendosmëri.

FATOS TARIFA: E thashë: nuk është e njësuar kjo protestë, sepse kërkesat që dëgjojmë, pankartat që mbajnë, parullat që hedhin ndryshojnë kaq shumë, sa njeriu i thjeshtë thotë: “More, çfarë kërkojnë në të vërtetë?” Dhe e vetmja gjë që i bashkon të gjithë është protesta kundër qeverisjes, kundër kryeministrit dhe korrupsionit që ai e ka lejuar në qeverinë e tij. Ishte indinjuese dje — kryeministri në Apoloni, me Belinda Ballukun në krah. Nuk është thjesht sfidë; është një indinjatë dhe sjellje klouni. Atje, në Elbasan, të përmendi edhe ty, paturpësisht.

MUSTAFA NANO: Ia bëj pyetjen vetes: ky është kryeministri ynë? Ky e drejton qeverinë e shtetit tim? Ai ende e quan këtë një lojë mbi të cilën mund të fitojë; por kam përshtypjen se është i trembur dhe ka arritur të kuptojë se largimi nga drejtimi i qeverisë jo vetëm është i mundur, por edhe mund të mos jetë i largët. Këtë mund ta bëjnë socialistët — prandaj e përmend edhe letrën tuaj. Do të isha dakord ta kisha bërë me ju atë shkrim; do të hidhja vetëm firmën.

LEGJITIMITETI DHE ALIBIA E 800.000 VOTAVE

FATOS TARIFA: Është një problem i socialistëve, siç është edhe i demokratëve: Berisha është problemi i tyre — duhet ta zgjidhin ata, nuk mund ta zgjidhin të tjerët. Berishën nuk e heqin dot, dhe Ramën nuk e heqin dot me vendosmëri, me forcë — unë nuk besoj se mund ta heqin. Problemi është që te socialistët duhet të ngjallet diçka, t’i thonë: “Ik tani.” Besoj se ka një lëvizje brenda tyre. Në manifestimin e PS-së për 35-vjetorin e saj, një socialist i vjetër më thotë: “Kam marrë ftesë të marr pjesë.” Ai nuk është më as deputet, as në organet drejtuese. I thashë: “Do shkosh?” “Jo,” tha, “pse të shkoj? Ajo nuk është më partia ime.” Si ai ka edhe të tjerë. Besoj se brenda masës së gjerë të socialistëve ka njerëz në këtë lëvizje — njerëz që ose janë socialistë, ose kanë votuar për socialistët. Dhe them: nga ata 800.000 qytetarë që kanë votuar PS-në, ndoshta 100-200 mijë nuk janë më me të. Edhe ato vota mund t’i mungojnë në zgjedhjet e ardhshme Partisë Socialiste. Alibia që kryeministri ka ngritur — “Do të qëndroj deri në fund në krye të qeverisë, sepse më kanë zgjedhur 800.000 shqiptarë” — nuk qëndron, rrëzohet. Sepse zgjedhjet japin legjitimitet për t’u zgjedhur, por ai legjitimitet i fituar duhet të ruhet me politikat e tij, me qeverisjen e tij — të cilat kanë dështuar.

MUSTAFA NANO: Në këto një vit e gjysmë, edhe më parë.

BRENDA PS-SË — DHE PRECEDENTI TRUMP

FATOS TARIFA: Unë jam pak më pesimist se ju, kur vjen puna te mundësia që brenda PS-së të lindë diçka, sepse shoh që është shkretuar aty brenda. Njerëzit që kanë pasur një lloj fibre morale — Shkëlqim Çani, ish-ministri i Financave; Ditmir Bushati, ish-ministri i Jashtëm; edhe të tjerë të kësaj kategorie — nuk ekzistojnë më aty. Mirë që hapin ndonjëherë ndonjë shkrim timin; ua dërgoj atyre pak njerëzve në radhët e deputetëve socialistë që i njoh, me të cilët kam një miqësi të vjetër. Me përjashtim të një a dy prej tyre, askush nuk reagon. Mund të bien dakord me atë që lexojnë, mund edhe jo, por asnjë nuk piskat. Ndryshimi mund të bëhet brenda grupit parlamentar, jo në organet drejtuese të PS-së. Nëse brenda grupit parlamentar krijohet një farë rezistence ndaj kryeministrit — kryetarit të partisë dhe të qeverisë — për të mos votuar çdo gjë siç do ai, çdo ligj, atëherë po, mund të ketë një shpresë. Po të mos bëhen 70 vota kur kërkohen 71, kjo është çështja e tyre. Por duke marrë parasysh se si janë zgjedhur me dorë, si gurë shahu të vënë nga maestroja në atë fushë, është e vështirë ta mendosh.

MUSTAFA NANO: Por ju jeni më optimist, apo pesimist?

FATOS TARIFA: Unë jam më pesimist.

MUSTAFA NANO: Më pesimist. Dhe unë më optimist — kjo tregon se ka vend edhe për optimizëm, edhe për pesimizëm. Unë, deri para ca vjetësh — derisa doli Trumpi dhe fenomeni Trump në Amerikë — do të isha shokuar më shumë nga shkretimi që është bërë në lidershipin e partive. Por kur shoh sjelljen e shumë kongresmenëve amerikanë që i përkulen Donald Trumpit, dhe e gjithë partia është “trumpizuar” — edhe kush nuk është me Trumpin nuk mund të kandidojë — edhe ky është një precedent. Njerëz si Rama, Berisha e shohin si një degë ku kapen: “kështu bëhet gjithandej.”

FATOS TARIFA: Nuk bëhet gjithandej — kuptohet, në Evropë.

MUSTAFA NANO: Jo, jo. Por ndoshta ne kemi ndërruar busullën tonë: s’duam të jemi më si gjithë Evropa, duam të jemi si Amerika. Kështu po ndodh.

FATOS TARIFA: Atë arrogancë që shohim te presidenti amerikan — dhe te ata senatorë e kongresmenë për të cilët flisni ju, që votojnë kundër ndërgjegjes së tyre — mund të mos votonin ashtu, por janë shumë të lidhur; i mban frika e zgjedhjeve të ardhshme në nëntor. Çdo dy vjet zgjidhen anëtarët e Dhomës së Përfaqësuesve, dhe humbja e mbështetjes së Trumpit mund t’i bëjë ta humbasin vendin — kjo ndodh shpesh. Duan një vit të përgatiten për fushatën dhe mendojnë kush do t’i mbështesë. Por kur jam ballafaquar me reagimin e kongresmenëve republikanë dhe senatorëve ndaj asaj që ndodhi më 6 janar 2021 — që ishte qartazi një gjë e inspiruar; u rrethua Capitol Hill, e përjetuan vetë, u rrezikuan — me gjithë atë lojalitet ndaj Trumpit, nuk e mohuan dot që ishte një model shumë i keq.

VIZITA NË SHTËPINË E BARDHË

FATOS TARIFA: Ne nuk e dimë se në çfarë raporti ka qenë mënyra e qeverisjes sonë me mënyrën e qeverisjes së Uashingtonit. Por Trumpi — unë që në ’16-ën, pa u zgjedhur ende, e kam thënë — do të ishte një rrezik për shoqërinë amerikane dhe një rrezik i madh për shoqërinë globale; dhe kështu rezultoi. Këtë mendim kishte në atë kohë edhe kryeministri ynë. Natyrisht, si kryeministër është i lirë ta ndryshojë mendimin sipas radhës. Unë mendoj të njëjtën gjë; dhe besoj se, në thelb, ajo që ky kryeministër ka bërë me afrimin e tij ndaj Trumpit është dëshira e madhe për një vizitë në Amerikë. Duke jetuar në Uashington, e di sa e çmuar është për një kryeministër shqiptar një vizitë në Zyrën Ovale. Por interesat e vendit janë diçka tjetër. Nuk besoj se shqiptarët kanë më atë simpatinë e madhe për amerikanët që kishin para njëzet vjetësh; sot një vizitë shtetërore shqiptare në Amerikë nuk e ka impaktin që ka pasur — të paktën jo në Shtëpinë e Bardhë. Sepse deri më sot, ironikisht, përveç Sali Berishës që ka qenë dy herë në Shtëpinë e Bardhë — dhe një herë Fatos Nano, në 2004, bashkë me të tjerë, kur u zgjerua NATO-ja — asnjë kryeministër apo president shqiptar nuk ka qenë ftuar ndonjëherë në Shtëpinë e Bardhë në një vizitë zyrtare. Kështu që, që nga viti 2005 me Berishën, dhe me Nanon — më fal — ’95 e 2004, më shumë se njëzet vjet, asnjë kryeministër, asnjë president i Shqipërisë nuk është ftuar zyrtarisht.

KTHIM TE PROTESTA: NJË ZEMËRIM I AKUMULUAR

FATOS TARIFA: [psherëtin] Për t’u kthyer pak te protestat — sepse është një ngjarje unike në historinë e 36 viteve të fundit të periudhës postkomuniste shqiptare. Njerëz me mijëra, të paorganizuar, janë bërë bashkë. Kjo ka inspiruar shumë njerëz, edhe pjesë të diasporës. Mirëpo, te të gjithë vërej një lloj frike: se protesta mund të shkërmoqet, lëvizja mund të shkërmoqet, dhe të shkojë e gjitha dëm. Edhe mua do të më vinte keq, por nuk kam receta për të dhënë, sepse është rast unik — dhe si rast unik, nuk mund të japësh receta të bazuara mbi raste të tjera. Por dy gjëra. E para: çfarë i mblodhi kaq shumë njerëz bashkë? Kjo është pyetja që duhet bërë. Për mua, është një zemërim i akumuluar — pra kishte një motiv, një arsye të fortë. E dyta: kjo frikë është legjitime, se lëvizja mund të shpërbëhet — qoftë përmes infiltrimeve, qoftë nga rënia e fuqisë dhe e energjisë së protestës — dhe vërtet të bjerë në intensitet, e ndoshta të shuhet. Është një mundësi reale, duhet pranuar. Kjo u takon protestuesve të mendojnë si ta mbajnë gjallë frymën e saj. Por fakti kryesor mbetet që diçka e madhe ka ndodhur në këtë vend, që i detyroi kaq shumë njerëz — nga kaq shumë shtigje të jetës, të të gjitha moshave e shtresave — të protestojnë. Dhe ajo që duan është një qeverisje më e mirë: pa korrupsion, dhe pa këtë kryeministër.

PËRFAQËSIM APO DEVIJIM — DHE ËNDRRA PËR “TË HYRË NË HISTORI”

MUSTAFA NANO: Këta udhëheqësit politikë, Tarifa — ky është një diskutim që bëhet gjithandej — janë njerëz që e përfaqësojnë këtë masë të madhe, në përgjithësi shoqërinë shqiptare, apo devijojnë nga ajo?

FATOS TARIFA: Të dyja janë. Nëse i besojmë alibisë së kryeministrit se “800.000 shqiptarë më kanë votuar, prandaj unë jam ai që ata duan” — gjë që unë nuk e besoj, sepse ata kanë votuar Partinë Socialiste, jo atë kryeministër, dhe do ta votonin atë parti kushdo që të ishte në krye të saj, pa asnjë diskutim — atëherë do të thotë se ti je zgjedhur të krijosh një qeveri dhe të drejtosh; por nëse mënyra se si drejton nuk përputhet me atë që masat kanë aspiruar, ti automatikisht e humb legjitimitetin. Kjo është e njohur kudo. Nuk është një legjitimim i dhënë njëherë e përgjithmonë. Unë e kam studiuar këtë fenomen, dhe them: kur ata që të kanë votuar — madje edhe administrata jote, siç po ndodh realisht — kthehen kundër teje, votojnë kundër teje, atëherë ti e ke humbur legjitimitetin. Ky është një fakt. Mund të vazhdosh të thuash “unë i kisha votat”, por a i ke sot? Prandaj, herë pas here duhet vënë në provë çdo qeveri, dhe jo doemos të priten katër vjet — nëse protesta kundër saj është kaq e madhe. Mbaj mend që ky zotëria ka dhënë një intervistë për një gazetë apo radio franceze para disa vitesh, dhe, në mënyrë të sinqertë, naive, të padjallëzuar, pyetjes “cila është ëndrra jote, aspirata jote e madhe?” iu përgjigj: “Dua të hyj në histori.” Nuk u shpjegua se çfarë kupton me “të hyrë në histori”. Se në historinë e Shqipërisë mund të hysh kollaj — tani kanë hyrë lloj-lloj legjendash. Edhe burra të mirë kanë hyrë, edhe të tjerë. E thashë herën e kaluar: ka hyrë në histori, siç ka hyrë edhe Berisha — të dy kanë hyrë. Por edhe të tjerë, jo vetëm këta të dy që kanë bërë shiun e baltën. Balluku, për shembull, nuk ka hyrë në histori. [të qeshura] Jo, nuk ka hyrë.

KRYESITË E PARTIVE DHE DY IDETË PËR “TË BUKURËN”

FATOS TARIFA: Por problemi me këto parti nuk janë vetëm kryetarët, por edhe kryesitë e tyre. Njerëzit që i kanë më afër, në të dy krahët — shikoji si tipologji — janë të njëjtët njerëz. Nuk e di nëse kanë botëkuptim apo jo; ata kanë vetëm interesa. Madje edhe më gjerë, në radhët e socialistëve — sidomos nëse presupozojmë një botëkuptim socialist, një ideal, një ideologji socialiste — po kështu edhe te demokratët; shumë herë e majta dhe e djathta ngatërrohen. Është një subjekt që nuk e kemi vënë në këtë studio, por ia vlen të thuhet: është një politikë e ditës, një politikë pa vizion. U thoshte gazetarëve të huaj disa ditë më parë: “Unë e dua të bukurën, e dua vendin tim të bukur.” Dhe unë e kundërshtoja, duke thënë se edhe unë e dua të bukurën — por e bukura nuk është vetëm fasada e pallateve, vetëm ndërtesat, shumë prej të cilave juve ju pëlqejnë. E bukura janë marrëdhëniet që krijoj me mjedisin, me njeriun. E bukura është kur një shoqëri s’ka vrasës, s’ka krim, s’ka korrupsion — ajo është shoqëri e bukur. Jo thjesht fasada e jashtme dhe turistët që vijnë. Pra, ai është për të bukurën si kategori estetike; unë jam për të bukurën si kategori sociale. Është një dallim i madh.

MUSTAFA NANO: Po nëse marrim rastin e Spiropalit — ajo është bërë disi vokale kohët e fundit. Do të kisha dashur që ajo, dhe të tjerë në atë parti, të ishin vokalë kur ishin brenda saj, jo jashtë saj.

FATOS TARIFA: Edhe në PD, po kështu. Këta që dëgjojmë sot të flasin janë ata që janë përjashtuar nga PD-ja, ose janë ndarë prej saj. Por ai grupi i ngushtë, ndjekësit besnikë që pa liderin s’kanë jetë — ata do të qëndrojnë; janë të detyruar të qëndrojnë pas tij deri në fund, dhe të largohen bashkë me të.

MBYLLJA

MUSTAFA NANO: Ju falënderoj shumë që ishit këtu në studio, që i shkëmbyem bashkë këto mendime. Do të shihemi pak më shpesh në studio, tani që jeni kthyer.

FATOS TARIFA: Me dëshirën tuaj, patjetër.

MUSTAFA NANO: Jo, dëshira është e plotë. Mirë, faleminderit — njëherë që ishit këtu, ishte kënaqësi.

MUSTAFA NANO: Kjo ishte biseda që pata me profesor Fatos Tarifën. Menjëherë pas reklamave do të jem këtu me Nebi Bardhoshin; tema do të jetë e njëjtë — do të flasim për protestën, për këtë lëvizje që ka tërhequr vëmendjen e gjithkujt, dhe ndoshta do ta shohim nga një këndvështrim tjetër. Menjëherë pas reklamave.

ANALIZË E THELLUAR E LETRËS SË FATOS TARIFËS DREJTUAR SOCIALISTËVE SHQIPTARË

“Zgjohuni para se të jetë vonë”: letra si akt politik, moral dhe paralajmërim për PS-në

Letra e Fatos Tarifës drejtuar socialistëve shqiptarë është një dokument politik shumë i rëndësishëm, sepse nuk është thjesht kritikë ndaj Edi Ramës si kryeministër. Ajo është thirrje për ndërgjegjësim brenda Partisë Socialiste, paralajmërim për rrezikun e “berishizimit” të PS-së, kritikë ndaj kultit të individit dhe një analizë e humbjes së mundshme të legjitimitetit moral e elektoral të partisë nëse ajo vazhdon të identifikohet plotësisht me liderin e saj.

Në raport me intervistën Mustafa Nano – Fatos Tarifa, letra është pika e nisjes. Intervista është shpjegimi i zgjeruar i saj. Në intervistë, Tarifa sqaron se autoritarizmi dhe arroganca që ai i atribuon Ramës kanë lindur fillimisht brenda partisë dhe më pas janë shndërruar në arrogancë shtetërore . Pra letra nuk është shpërthim emocional, por pjesë e një diagnoze më të gjerë për krizën e sistemit politik shqiptar.

1. Letra nuk i drejtohet opozitës, por socialistëve

Elementi i parë dhe më i rëndësishëm është adresa politike e letrës.

Tarifa nuk u drejtohet demokratëve.
Nuk u drejtohet protestuesve si masë e përgjithshme.
Nuk u drejtohet ndërkombëtarëve.
Nuk u drejtohet mediave.

Ai u drejtohet:

Socialistëve shqiptarë.
Anëtarëve të Partisë Socialiste.
Deputetëve socialistë.
Mbështetësve të kësaj partie.

Ky adresim është thelbësor, sepse Tarifa e vendos problemin jo vetëm te Rama, por te përgjegjësia e atyre që e mbajnë Ramën në pushtet. Ai u thotë socialistëve: nuk jeni thjesht spektatorë të krizës; jeni bashkëpërgjegjës nëse heshtni.

Fjala kyçe është: “Zgjohuni!”

Kjo fjalë ka peshë morale, jo vetëm politike. Nuk thotë “reagoni”, “diskutoni”, “analizoni”. Thotë “zgjohuni”, pra nënkupton se socialistët janë në një gjendje gjumi politik, nënshtrimi, pasiviteti ose vetëgënjimi.

2. Qendra e akuzës: partia është nën komandë, jo në debat

Në letrën e Tarifës, akuza e parë nuk lidhet me ekonominë, as me diplomacinë, as me zgjedhjet. Lidhet me mënyrën se si Rama e drejton PS-në.

Ai thotë se në krye të partisë ndodhet një njeri që:

komandon;
kërkon bindje pa kushte;
fyen me gjuhë dhe sjellje;
nëpërkëmb dinjitetin;
nuk konsultohet;
nuk udhëheq, por sundon.

Kjo është akuzë për deformim të jetës së brendshme partiake. Në logjikën e Tarifës, PS-ja nuk funksionon më si parti politike moderne, ku ka diskutim, debat, konkurrencë, ide dhe përgjegjësi kolektive. Ajo është kthyer në strukturë vertikale, ku kryetari komandon dhe të tjerët binden.

Në intervistë, kjo ide shprehet edhe më ashpër kur Tarifa flet për “jetë kazerme”, jo jetë partie. Ai thotë se nëse jeta e partisë është ajo që bëjnë socialistët sot, atëherë ajo nuk është jetë partie, por jetë kazerme .

Ky është një nga konstatimet më të forta: PS-ja, sipas Tarifës, nuk po rrezikohet nga jashtë, por nga brenda; jo nga opozita, por nga modeli i bindjes së pakushtëzuar ndaj kryetarit.

3. Tarifa ndan PS-në nga Rama

Një nga lëvizjet më të rëndësishme retorike të letrës është ndarja që Tarifa bën mes Partisë Socialiste dhe Edi Ramës.

Ai thotë: nuk është Partia Socialiste ajo që populli refuzon, por kryetari i saj dhe kryeministri i vendit.

Kjo fjali është kyçe. Tarifa nuk po kërkon shkatërrimin e PS-së. Përkundrazi, ai po thotë se PS-ja mund të shpëtojë vetëm nëse ndahet nga Rama.

Pra ai nuk flet si kundërshtar klasik i PS-së. Ai flet si dikush që i drejtohet bazës socialiste me idenë se partia ka ende vlerë, traditë, mision dhe elektorat, por këto rrezikohen nga identifikimi total me një njeri.

Kjo e bën letrën më të rrezikshme politikisht për Ramën sesa një sulm opozitar. Sepse një sulm opozitar mund të hidhet poshtë si propagandë kundërshtare. Por një thirrje nga një intelektual i majtë ose i afërt me elektoratin socialist depërton brenda territorit moral të PS-së.

Në intervistë, Nano e nënvizon pikërisht këtë: në të majtën dalin figura që kritikojnë lidershipin e kampit të tyre, ndërsa e djathta është më e kalcifikuar rreth Berishës. Tarifa e pranon këtë vëzhgim dhe e lidh me shpartallimin e të dyja partive të mëdha .

4. Protesta si provë se Rama nuk ka më mbështetje të pakushtëzuar

Letra e Tarifës del në kontekstin e revoltës në Tiranë dhe protestave masive për dorëheqjen e Ramës. Ai i përdor protestat si provë politike se një pjesë e madhe e popullit nuk e mbështet dhe nuk e do më kryeministrin.

Por më e rëndësishme është se ai refuzon narrativën e Ramës për “luftë hibride”.

Sipas Tarifës, protestat nuk janë produkt i armiqve të jashtëm, as i ndonjë skenari të huaj. Ato janë pasojë e:

dëshpërimit;
zemërimit të akumuluar;
korrupsionit sistemik;
arbitraritetit në vendimmarrje;
keqqeverisjes.

Ky është një kundërshtim frontal ndaj diskursit qeveritar. Kur pushteti e quan protestën “luftë hibride”, ai përpiqet ta delegjitimojë atë, duke e paraqitur si të manipuluar, të nxitur nga jashtë ose të rrezikshme për vendin. Tarifa bën të kundërtën: e rilegjitimon protestën si shprehje të një zemërimi real qytetar.

Në intervistë ai e thotë në mënyrë shumë të qartë: njerëzit më në fund “vranë frikën” dhe u ngritën; kishte një zemërim të akumuluar dhe një shkëndijë e ndezi zjarrin .

5. Akuza ndaj Ramës: pushteti si pronë personale

Një tjetër bosht i letrës është akuza se Rama e ka trajtuar pushtetin si pronë personale.

Tarifa thotë se për 13 vite në Shqipëri është bërë çfarë ka dashur dhe si ka dashur Edi Rama. Kjo, sipas tij, nuk është mënyrë funksionimi e një demokracie parlamentare, madje as e një monarkie kushtetuese. Ai e quan këtë model autokraci dhe sulltanat.

Këtu gjuha është shumë e fortë dhe e qëllimshme. “Autokraci” i referohet sundimit të një njeriu. “Sulltanat” i jep akuzës një ngarkesë orientale, personale, patrimoniale: shteti shihet si oborr, pushteti si pronë, vartësit si shërbëtorë.

Ky është një sulm ndaj mënyrës së qeverisjes, jo vetëm ndaj vendimeve konkrete. Tarifa nuk po thotë se Rama ka bërë një gabim. Ai po thotë se Rama ka ndërtuar një model pushteti.

Në intervistë, kjo lidhet me idenë se autoritarizmi fillimisht ka lindur në parti dhe pastaj është bërë arrogancë shtetërore . Pra sipas Tarifës, Rama nuk sundon vetëm qeverinë; ai sundon edhe partinë që duhet ta kontrollonte.

6. Alibia e 800 mijë votave

Një nga pjesët më të rëndësishme të letrës është rrëzimi i argumentit të Ramës se ai qëndron në pushtet sepse e kanë votuar 800 mijë socialistë.

Tarifa e quan këtë “alibi” dhe “mashtrim të madh”.

Argumenti i tij ka dy shtresa.

Së pari, ai thotë se 800 mijë votat janë dhënë për Partinë Socialiste, jo për Edi Ramën personalisht.

Së dyti, ai thotë se këto vota do t’i jepeshin PS-së edhe nëse në krye të saj do të ishte një tjetër socialist i mençur dhe i ndershëm.

Kjo është një goditje direkte ndaj mitit të pazëvendësueshmërisë. Rama, sipas Tarifës, e paraqet veten si burim të votës socialiste. Tarifa thotë të kundërtën: është PS-ja ajo që ka bazën elektorale; Rama e ka përdorur këtë bazë për të marrë dhe mbajtur pushtetin.

Në intervistë, kjo tezë zhvillohet si teori e legjitimitetit: zgjedhjet japin legjitimitet për t’u zgjedhur, por ky legjitimitet duhet ruajtur me qeverisje. Nuk është një legjitimitet i dhënë njëherë e përgjithmonë .

Këtu del formula kryesore e Tarifës:

Vota të jep mandatin. Qeverisja ta ruan ose ta humb legjitimitetin.

7. Tarifa nuk mohon arritjet, por kundërshton mitin e Ramës

Një element i rëndësishëm i letrës është se Tarifa nuk flet si nihilist. Ai thotë se nuk i mohon zhvillimet pozitive dhe arritjet e viteve të fundit.

Kjo është strategjikisht e rëndësishme, sepse e bën kritikën më të besueshme. Ai nuk thotë “çdo gjë ka qenë keq”. Ai thotë: ka pasur arritje, por këto nuk e justifikojnë kultin e individit, as idenë se vetëm Rama mund ta zhvillojë Shqipërinë ose ta fusë në Bashkimin Europian.

Këtu ai sulmon mitin e liderit të pazëvendësueshëm.

Sipas tij, ashtu si Berisha nuk ishte personalisht ai që e futi Shqipërinë në NATO ose mundësoi lëvizjen pa viza, as Rama nuk është personalisht njeriu që do ta fusë Shqipërinë në BE. Proceset historike, institucionale dhe gjeopolitike nuk mund të privatizohen nga një lider.

Kjo është kritikë ndaj propagandës së personalizimit të arritjeve kombëtare. Liderët shpesh përpiqen t’i paraqesin proceset shtetërore si dhuratë të tyre personale. Tarifa thotë: jo, shteti nuk është biografi e kryetarit.

8. Paralajmërimi elektoral: PS mund të humbasë vota

Letra ka edhe një dimension të ftohtë elektoral. Tarifa paralajmëron se protestat krijojnë dyshim të arsyeshëm se PS-ja nuk i ka më të garantuara votat që ka marrë deri më sot.

Arsyeja, sipas tij, është se PS është identifikuar plotësisht me Ramën. Nëse një pjesë e madhe e qytetarëve kërkon largimin e Ramës, atëherë partia rrezikon të paguajë çmimin e identifikimit me të.

Kjo është logjikë politike shumë e thjeshtë, por e fortë: kur partia bëhet një me kryetarin, rënia e kryetarit bëhet rënie e partisë. Nëse PS do të ruante distancë, pluralizëm dhe mekanizma të brendshëm korrektues, mund ta mbronte veten. Por nëse e gjithë partia shfaqet si instrument i një njeriu, atëherë zemërimi ndaj tij transferohet mbi të.

Në intervistë, Tarifa thotë se nga 800 mijë votuesit e PS-së, ndoshta 100-200 mijë nuk janë më me Ramën, dhe këto vota mund t’i mungojnë PS-së në zgjedhjet e ardhshme . Kjo nuk është sondazh, por paralajmërim politik: elektorati socialist nuk duhet marrë si pronë e kryetarit.

9. Gjenerata Z dhe gjenerata Alpha: rreziku i humbjes së brezit të ri

Tarifa e lidh fatin e PS-së me brezin e ri. Ai thotë se partia rrezikon të humbasë vokacionin, misionin dhe një pjesë të elektoratit, veçanërisht të rinjtë e gjeneratës Z dhe shumë shpejt ata të gjeneratës Alpha.

Kjo është një nga pikat më moderne të letrës. Tarifa e kupton se PS-ja nuk po përballet vetëm me kundërshtimin e opozitës tradicionale. Ajo po përballet me një ndryshim brezash.

Në intervistë, ai e zgjeron këtë ide duke thënë se të rinjtë janë të ndryshëm, kanë aspirata të tjera, kanë parë botën, udhëtojnë, informohen ndryshe dhe nuk e duan ndarjen tradicionale mes dy partive .

Pra, mesazhi për PS-në është ky: nëse vazhdoni të mendoni me logjikën e militantit tradicional, do të humbni brezin që nuk funksionon më me atë logjikë.

Gjenerata Z nuk bindet me mitin e kryetarit.
Gjenerata Alpha do të jetë edhe më pak e lidhur me trashëgiminë partiake.
Këta breza kërkojnë meritokraci, hapësirë, dinjitet, transparencë, konkurrencë dhe të ardhme.

Nëse PS-ja mbetet parti e komandës, jo e debatit, ajo rrezikon të bëhet e huaj për brezat e rinj.

10. Metafora e “kalit të betejës”

Një nga figurat më të forta të letrës është kjo: Rama e ka përdorur PS-në si kalë beteje për të marrë dhe mbajtur pushtetin, por jo për të udhëhequr në emër të saj.

Kjo metaforë është shumë domethënëse.

Kali i betejës nuk vendos drejtimin.
Ai përdoret nga kalorësi.
Ai mban peshën e betejës.
Ai lodhet, plagoset, harxhohet.
Lavdinë e merr kalorësi.

Tarifa po thotë se PS-ja ka qenë mjeti elektoral dhe politik i Ramës, jo subjekti kolektiv në emër të të cilit ai qeveris. Prandaj ai u thotë socialistëve: “Ka ardhur koha ta zbrisni nga ai kalë.”

Kjo është thirrje për rikthimin e sovranitetit të partisë mbi kryetarin.

Në demokraci, partia duhet ta prodhojë, ta kontrollojë dhe ta zëvendësojë liderin. Në modelin që kritikon Tarifa, lideri e ka nënshtruar partinë dhe e përdor si mjet.

11. Frika dhe kulti i individit

Tarifa thotë se socialistët i kanë të gjitha mundësitë të ndahen nga Rama, nëse mposhtin frikën dhe thyejnë kultin e individit dhe mitin e pazëvendësueshmërisë.

Këtu ai përmend dy mekanizma psikopolitikë që e mbajnë Ramën në krye:

frika;
miti.

Frika i pengon njerëzit të flasin.
Miti i bind se nuk ka alternativë.

Kjo është shumë e rëndësishme. Një lider autoritar nuk mbahet vetëm nga dhuna, ligji ose kontrolli institucional. Mbahet edhe nga psikologjia e vartësve: frika se do të përjashtohen, frika se do të humbin postin, frika se do të sulmohen, frika se do të izolohen.

Nga ana tjetër, miti i pazëvendësueshmërisë i bën njerëzit të besojnë se edhe nëse lideri është problem, pa të do të bëhet më keq.

Tarifa u thotë socialistëve: këto janë iluzione që duhet t’i thyeni.

12. Rreziku i “berishizimit” të PS-së

Pjesa më e fortë politike e letrës është paralajmërimi se PS mund të pësojë fatin e PD-së: të “berishizohet”.

Kjo fjalë ka ngarkesë shumë të madhe në politikën shqiptare. “Berishizim” nuk do të thotë thjesht mbështetje për Berishën. Do të thotë kapje e partisë nga lideri, kthim i saj në pronë personale, zhdukje e debatit të brendshëm, largim i figurave me peshë, zëvendësim i mendimit politik me besnikëri personale.

Tarifa paralajmëron që PS mund të bëhet “kashtë e koqe”, ndërsa figurat e saj kryesore mund të shndërrohen në “Vokshët dhe Nokat e PS-së”: besnikë deri në fund ndaj kryetarit, por të verbër ndaj partisë.

Kjo është një goditje shumë e ashpër. Ai nuk thotë thjesht se PS do të humbasë zgjedhje. Ai thotë se mund të humbasë dinjitetin politik, karakterin, misionin dhe aftësinë për të qenë forcë moderne.

Në intervistë, kjo ide lidhet me pohimin se të dyja partitë janë bërë parti të një njeriu të vetëm dhe se njerëzit pranë liderëve në të dyja krahët kanë më shumë interesa sesa botëkuptim .

13. Letra si përpjekje për të shpëtuar PS-në, jo për ta shkatërruar

Në thelb, letra është më shumë pro-PS sesa anti-PS. Tarifa e kritikon PS-në, por sepse mendon se ajo ka rëndësi për demokracinë shqiptare.

Ai thotë se në duart e Ramës, kjo parti mund të mos ketë fat më të mirë se PD-ja e Berishës. Dhe kjo, sipas tij, do të ishte humbje e madhe për demokracinë në Shqipëri.

Kjo fjali është shumë e rëndësishme. Tarifa nuk e sheh PS-në vetëm si instrument pushteti. Ai e sheh si një nga kolonat e sistemit politik. Nëse PS degradon si PD-ja, atëherë Shqipëria nuk humb vetëm një parti; humb një pjesë të ekuilibrit demokratik.

Pra letra është thirrje për vetëshpëtim politik.

14. Letra si dokument i krizës së legjitimitetit

Në qendër të gjithë tekstit është pyetja: a e ka ende Rama legjitimitetin për të qeverisur?

Tarifa nuk e mohon legjitimitetin elektoral fillestar. Ai e pranon se PS ka marrë vota. Por thotë se ato vota nuk janë pronë personale e Ramës dhe se qeverisja mund ta konsumojë legjitimitetin.

Në intervistë, ai e shpreh këtë në mënyrë teorike: legjitimiteti nuk jepet njëherë e përgjithmonë; kur ata që të kanë votuar kthehen kundër teje, pyetja nuk është më “a i kishe votat?”, por “a i ke sot?” .

Kjo e bën letrën një tekst mbi krizën e legjitimitetit, jo vetëm mbi krizën e popullaritetit.

Popullariteti bie e ngrihet.
Legjitimiteti është më i thellë.
Ai lidhet me të drejtën morale për të qeverisur.

Tarifa po thotë se Rama mund të jetë ende kryeministër formalisht, por e drejta e tij morale për të qeverisur është vënë rëndë në pikëpyetje.

15. Letra dhe artikulli përmbledhës që sollët

Teksti i dytë që sollët — artikulli “Fatos Tarifa u dërgon letër socialistëve shqiptarë” — e përmbledh letrën në mënyrë më të zbutur, më informative dhe më neutrale. Ai e vendos theksin te:

adresimi ndaj socialistëve;
kërkesa për reflektim;
kritika ndaj komandimit të partisë;
mungesa e konsultimit;
marrëdhënia mes popullit, partisë dhe udhëheqësit;
teza se populli nuk refuzon PS-në, por Edi Ramën.

Megjithatë, krahasuar me letrën origjinale, artikulli përmbledhës humb disa nga pjesët më të forta:

nuk e thekson sa duhet akuzën për autokraci dhe sulltanat;
nuk e nxjerr me forcë alibinë e 800 mijë votave;
nuk e zhvillon rrezikun e berishizimit të PS-së;
nuk e thekson sa duhet brezin Z dhe Alpha;
nuk e jep fuqinë e metaforës së “kalit të betejës”;
nuk e nxjerr qartë paralajmërimin elektoral;
nuk e bën të dukshme idenë se PS mund të humbasë jo vetëm vota, por edhe misionin historik.

Pra, artikulli është korrekt si përmbledhje, por jo mjaftueshëm i fuqishëm si analizë. Letra e Tarifës është shumë më e ashpër, më politike dhe më dramatike sesa e paraqet përmbledhja.

16. Ku qëndron forca kryesore e letrës?

Forca kryesore e letrës është se ajo e zhvendos betejën nga opozita kundër qeverisë te socialistët kundër nënshtrimit të vet.

Tarifa nuk i thotë Ramës “largohu”.
Ai u thotë socialistëve “zgjoni veten dhe largojeni politikisht nga partia”.

Kjo është shumë më e rëndësishme.

Sepse një lider i fortë nuk dobësohet vetëm kur e sulmon opozita. Ai dobësohet kur baza e vet fillon ta shohë si barrë. Nëse socialistët fillojnë të besojnë se Rama është rrezik për PS-në, jo garanci për të, atëherë ndryshon dinamika politike.

Letra synon pikërisht këtë: ta ndryshojë perceptimin e Ramës brenda PS-së nga “aset elektoral” në “rrezik ekzistencial”.

17. Ku qëndron rreziku për Ramën?

Rreziku për Ramën nga kjo letër nuk është se një intelektual e kritikoi. Rama është kritikuar shumë herë.

Rreziku është se letra godet tri themele të pushtetit të tij:

E para: miti se vetëm Rama fiton.
Tarifa thotë se votat janë të PS-së, jo të Ramës.

E dyta: miti se protesta është e manipuluar.
Tarifa thotë se protesta është produkt i zemërimit real.

E treta: miti se PS pa Ramën bie.
Tarifa thotë se PS me Ramën mund të pësojë fatin e PD-së me Berishën.

Pra letra synon të çmontojë psikologjinë e varësisë së socialistëve nga Rama.

18. Ku qëndron rreziku për PS-në?

Sipas Tarifës, rreziku për PS-në është i shumëfishtë.

Ajo mund të humbasë vota.
Mund të humbasë rininë.
Mund të humbasë misionin.
Mund të humbasë figurat me integritet.
Mund të mbetet me besnikë pa peshë morale.
Mund të identifikohet përfundimisht me arrogancën e liderit.
Mund të pësojë fatin e PD-së: parti e madhe historike, por e kapur nga hija e kryetarit.

Ky është paralajmërimi më i madh: PS-ja mund të mos shkatërrohet nga kundërshtarët, por nga paaftësia për t’u ndarë nga njeriu që e ka përdorur si instrument pushteti.

19. Përmbledhje e tezave kryesore të letrës

Socialistët duhet të zgjohen dhe të mos heshtin më.
Rama kërkon bindje pa kushte brenda PS-së.
Ai nuk respekton dinjitetin e njerëzve të partisë.
PS-ja është kthyer në strukturë komandimi, jo debati.
Protestat nuk janë luftë hibride, por zemërim qytetar.
Populli nuk refuzon PS-në si parti, por Ramën si kryetar dhe kryeministër.
Rama ka sunduar për 13 vite me arrogancë.
Pushteti është trajtuar si pronë personale.
Kjo nuk është demokraci parlamentare.
Modeli i përshkruar nga Tarifa është autokraci dhe sulltanat.
Alibia e 800 mijë votave është e rreme.
Votat janë dhënë për PS-në, jo për Ramën personalisht.
Rama ka mbyllur hapësirat për konkurrencë brenda partisë.
Miti se vetëm Rama mund ta drejtojë vendin duhet rrëzuar.
Integrimi në BE nuk është pronë personale e Ramës.
PS mund të mos i ketë më të garantuara votat e dikurshme.
Identifikimi i PS-së me Ramën është rrezik elektoral.
Brezi Z dhe brezi Alpha mund të largohen nga PS-ja.
PS duhet të ndahet nga Rama sot, jo nesër.
Rama e ka përdorur PS-në si kalë beteje për pushtetin e vet.
Socialistët duhet të mposhtin frikën.
Ata duhet të thyejnë kultin e individit.
Miti i pazëvendësueshmërisë është iluzion politik.
PS rrezikon të berishizohet.
Nëse PS pëson fatin e PD-së, demokracia shqiptare humb shumë.

20. Përfundim

Letra e Fatos Tarifës është një tekst alarmi. Ajo nuk është thjesht kritikë ndaj Edi Ramës, por thirrje për vetëmbrojtje të Partisë Socialiste nga kryetari i saj. Në të, Rama paraqitet si njeriu që e ka përdorur PS-në për pushtetin e vet, ndërsa socialistët paraqiten si njerëzit që ende mund ta ndalin këtë proces, nëse mposhtin frikën.

Në lidhje me intervistën e tij me Mustafa Nanon, letra dhe intervista plotësojnë njëra-tjetrën. Letra është akt politik. Intervista është analizë e zgjeruar. Letra thotë: socialistë, zgjohuni. Intervista shpjegon pse: sepse partitë janë kalbur, protesta është zemërim i akumuluar, rinia ka ndryshuar, meritokracia mungon, legjitimiteti nuk është i përjetshëm dhe PS rrezikon të bëhet si PD-ja e Berishës.

Në fund, mesazhi i Tarifës mund të përmblidhet kështu:

Partia Socialiste duhet të zgjedhë mes vetes dhe Ramës. Nëse zgjedh Ramën pa kushte, rrezikon të humbasë veten.