Situata ka hyrë në një fazë jashtëzakonisht të rrezikshme, por edhe paradoksale: nga njëra anë kemi shkëmbim sulmesh SHBA–Iran, kërcënime për kapjen e ishullit strategjik Kharg, mbyllje të pretenduar të Ngushticës së Hormuzit dhe viktima në anije civile; nga ana tjetër, Trump njofton papritur se i ka anuluar sulmet e planifikuara sepse “pikat përfundimtare” të një marrëveshjeje janë miratuar. Pra, kemi një krizë ku lufta dhe diplomacia po zhvillohen njëkohësisht, shpesh brenda të njëjtës orë.
Sipas përditësimeve që solle dhe raportimeve të fundit, Trump fillimisht kërcënoi se SHBA-ja do ta godiste Iranin “shumë fort” dhe se do të merrte ishullin Kharg, por më pas tha se i anuloi sulmet e planifikuara për mbrëmjen e 11 qershorit, sepse bisedimet me Iranin ishin çuar në “nivelin më të lartë” dhe pikat përfundimtare të marrëveshjes ishin miratuar nga palët. Reuters raporton të njëjtën kthesë: Trump njoftoi anulimin e sulmeve, por tha se bllokada detare do të mbetet në fuqi derisa marrëveshja të finalizohet. (Reuters) NBC shton një detaj të rëndësishëm: Irani nuk e konfirmoi se marrëveshja është arritur, ndërsa agjencia iraniane Tasnim paralajmëroi që deklaratat e Trumpit të shihen në kontekstin e pretendimeve të tij të mëparshme.
1. Çfarë ka ndodhur në thelb?
Në thelb, ngjarjet e fundit mund të përmblidhen në katër boshte kryesore.
Së pari, SHBA-ja dhe Irani kanë rifilluar shkëmbimin e drejtpërdrejtë të sulmeve. SHBA-ja ka kryer sulme që i quan “vetëmbrojtëse”, pas rrëzimit të një helikopteri amerikan Apache mbi Ngushticën e Hormuzit. Sulmet amerikane kanë goditur sisteme vëzhgimi, komunikimi dhe mbrojtjeje ajrore në Iran, ndërsa Irani është kundërpërgjigjur ndaj bazave dhe aseteve amerikane në Bahrein, Kuvajt dhe Jordani. NBC raporton se sulmet pasuan rrëzimin e helikopterit amerikan dhe se Teherani u kundërpërgjigj ndaj objektivave amerikane në Lindjen e Mesme.
Së dyti, Ngushtica e Hormuzit është bërë qendra e konfliktit ekonomik dhe ushtarak. Irani thotë se e ka mbyllur ngushticën për të gjithë trafikun detar, ndërsa CENTCOM-i amerikan e mohon këtë dhe thotë se anijet tregtare vazhdojnë të kalojnë. Radio Free Europe/Radio Liberty raporton se Irani pretendoi mbylljen e plotë të Hormuzit dhe paralajmëroi se çdo anije që tenton të kalojë mund të sulmohet, por CENTCOM tha se lundrimi tregtar vijonte. (RadioFreeEurope/RadioLiberty) Kjo është një pikë kritike, sepse Hormuzi zakonisht lidhet me rreth një të pestën e flukseve globale të naftës dhe gazit. (Reuters)
Së treti, ishulli Kharg është kthyer në simbolin e presionit maksimal amerikan. Trump tha se SHBA-ja do ta marrë Khargun dhe pika të tjera të infrastrukturës së naftës. Kharg është arteria kryesore e eksporteve iraniane të naftës, me rreth 90% të eksporteve bruto që kalojnë përmes tij, sipas materialeve të CNN-it që dërgove. Por edhe burimet amerikane thonë se planet për marrjen e ishullit janë hartuar prej muajsh dhe janë shtyrë vazhdimisht sepse operacioni konsiderohet shumë i rrezikshëm.
Së katërti, Trump po përpiqet të kombinojë kërcënimin ushtarak me marrëveshjen diplomatike. Ky është elementi më i rëndësishëm politik: ai kërcënon me bombardime, por pastaj thotë se i anulon sepse marrëveshja është afër. Kjo e bën krizën të duket si një lloj “diplomacie nën zjarr”, ku sulmet përdoren për të rritur presionin në tryezën e negociatave.
2. Pse anulimi i sulmeve nga Trump është kthesë e madhe?
Anulimi i sulmeve nuk do të thotë domosdoshmërisht fund i krizës. Përkundrazi, ai tregon tri gjëra.
E para, Trump po përpiqet të tregojë se presioni i tij ushtarak po prodhon rezultat. Në postimin e tij, ai thotë se diskutimet janë miratuar në nivelin më të lartë të udhëheqjes iraniane dhe se “pikat përfundimtare” janë pranuar. Por deri tani, sipas NBC, Irani nuk e ka konfirmuar këtë. Kjo krijon një hendek shumë të rëndësishëm mes narrativës amerikane dhe asaj iraniane.
E dyta, anulimi i sulmeve është sinjal për tregjet. Menjëherë pas deklaratës së Trumpit, çmimet e naftës ranë: NBC raporton se nafta amerikane ra me 2%, në 87 dollarë për fuçi, ndërsa Brent ra me 3%, në 90 dollarë për fuçi; S&P 500 u rrit deri në 1.5%. Kjo tregon se tregjet po e lexojnë çdo shenjë de-përshkallëzimi si mundësi për stabilizim.
E treta, Trump po mundohet të shmangë barrën politike të një lufte të zgjatur. Nga materialet e CNN-it del se drejtues të sektorit energjetik kanë paralajmëruar Shtëpinë e Bardhë se rezervat kryesore të naftës po bien në nivele të rrezikshme dhe se korriku mund të bëhet “pika e dhimbjes” për tregun. Kjo është shumë e rëndësishme: presioni nuk është vetëm ushtarak, por edhe ekonomik dhe elektoral.
3. Kharg Island: pse është kaq i rëndësishëm?
Kharg nuk është thjesht një ishull. Ai është nyja kryesore e eksporteve iraniane të naftës. Nëse SHBA-ja do ta merrte ose do ta bllokonte plotësisht, kjo do të godiste drejtpërdrejt burimin kryesor të të ardhurave të Iranit.
Por pikërisht për këtë arsye operacioni është jashtëzakonisht i rrezikshëm. CNN raporton se Irani është përgatitur prej muajsh për një skenar të tillë: ka vendosur mina kundër personelit dhe kundër mjeteve të blinduara, ka shtuar personel ushtarak dhe ka zhvendosur sisteme MANPAD në ishull. Një operacion amerikan për kapjen e Khargut do të kërkonte me gjasë trupa në terren, zbarkim amfib ose ajror, dhe mbajtje të ishullit nën zjarr të mundshëm nga territori iranian.
Kjo e shpjegon pse Trump vetë u tërhoq retorikisht në Fox News, duke thënë se nuk është i sigurt nëse Amerika “ka oreks” për një operacion të tillë. Në planin politik, kjo është pranim se kapja e Khargut nuk është thjesht një sulm ajror; është potencialisht hyrje në një luftë tokësore me kosto të lartë.
4. Ngushtica e Hormuzit: arma ekonomike e Iranit
Nëse Kharg është nyja e eksporteve iraniane, Hormuzi është nyja e tregut global. Irani e di se nuk mund ta mposhtë SHBA-në në luftë konvencionale, por mund të krijojë dhimbje ekonomike globale përmes ndërprerjes së lundrimit dhe energjisë.
Kjo është arsyeja pse Irani po e përdor Hormuzin si levë. Deklarata “ose eksportet e naftës dhe gazit do të jenë për të gjithë, ose për askënd” është mesazh i drejtpërdrejtë: nëse goditet infrastruktura iraniane, atëherë as vendet e tjera të Gjirit nuk do të eksportojnë normalisht. CNN raporton se komanda e lartë iraniane paralajmëroi pikërisht këtë formulë pas kërcënimeve amerikane ndaj infrastrukturës së naftës.
Kjo e kthen konfliktin në krizë globale të energjisë. Reuters raportoi se çmimet e naftës u rritën pas kërcënimeve të Trumpit dhe mbylljes së pretenduar të Hormuzit, ndërsa analistët paralajmëruan për ndërprerje të zinxhirëve globalë të energjisë. (Reuters)
5. Rreziku i përhapjes rajonale
Konflikti nuk është më vetëm SHBA–Iran. Ai po prek Bahreinin, Kuvajtin, Jordaninë, Omanin, Libanin, Izraelin, Katarin, Pakistanin, Turqinë, Arabinë Saudite dhe tregjet globale.
Bahreini raportoi dëme nga dronët iranianë dhe plagosjen e një vajze 11-vjeçare nga copëzat pas interceptimit. Jordania tha se interceptoi të paktën 20 raketa iraniane mbi territorin e saj. Kuvajti tha se u përball me 24 dronë armiqësorë në 48 orë, pa viktima, por me dëme materiale.
Këto shtete janë aleate ose partnere të SHBA-së dhe presin baza, forca ose infrastrukturë amerikane. Kjo i bën ato objektiva të kundërpërgjigjes iraniane. Pra, edhe nëse SHBA dhe Irani duan ta kufizojnë konfliktin, hapësira operative e luftës tashmë është rajonale.
Në Liban, situata është e lidhur me Hezbollah-un dhe Izraelin. Raportimet flasin për sulme izraelite në Tyre, Nabatieh dhe zona të tjera, me viktima civile dhe staf spitalor të plagosur. OKB-ja, përmes António Guterres, ka kërkuar armëpushim që respekton sovranitetin e Libanit dhe monopolin e qeverisë libaneze mbi armët. Kjo tregon se fronti libanez mbetet i hapur dhe mund të përthithë çdo përshkallëzim SHBA–Iran.
6. Sulmet ndaj anijeve dhe kriza me Indinë
Një nga zhvillimet më delikate është goditja e anijeve tregtare në Gjirin e Omanit. SHBA-ja ka thënë se ka çaktivizuar anije që po shkelnin bllokadën detare kundër Iranit, përfshirë Settebello dhe Jalveer. Por këto sulme kanë pasur kosto njerëzore dhe diplomatike.
India konfirmoi se tre shtetas indianë u vranë në cisternën Settebello, pasi SHBA-ja e goditi anijen që akuzohej se po transportonte naftë iraniane. Kjo e fut Indinë në një pozitë të vështirë: ajo nuk dëshiron përplasje me SHBA-në, por nuk mund të injorojë vdekjen e shtetasve të saj. Materialet e mëparshme që dërgove tregojnë se India ka kërkuar ndalimin e sulmeve ndaj anijeve dhe ka shprehur shqetësim të madh për sigurinë e detarëve indianë në rajon.
Nëse sulmet ndaj anijeve vazhdojnë, konflikti mund të marrë karakter të krizës globale të lundrimit, jo vetëm të luftës rajonale. Kjo do të rrisë presionin nga vende si India, Kina, shtetet e Gjirit dhe vendet evropiane.
7. Diplomacia: Katari, Pakistani dhe Turqia në qendër
Në sfond të sulmeve, diplomacia nuk është ndalur. Katari ka qenë ndërmjetësi kryesor teknik. NBC raporton se një delegacion kataras u kthye nga Teherani në Doha pas bisedimeve me zyrtarë iranianë, të zhvilluara në koordinim me SHBA-në. CNN raportoi gjithashtu se Irani ia kishte përcjellë draftin më të fundit të marrëveshjes ndërmjetësuesve kataras dhe se zyrtarët amerikanë kishin qenë në kontakt të shpeshtë me ndërmjetësit.
Pakistani po luan rol të veçantë, sepse ka lidhje me Iranin, me SHBA-në dhe me vendet e Gjirit. Turqia, përmes Hakan Fidanit, ka kërkuar ndalimin e sulmeve dhe rikthimin në negociata. Arabia Saudite dhe Katari kanë kërkuar de-përshkallëzim. Kina dhe Rusia gjithashtu kanë bërë thirrje për ndalim të operacioneve ushtarake. (The Guardian)
Por problemi është ky: diplomacia po zhvillohet nën presionin e bombave. Në teori, kjo mund të prodhojë marrëveshje të shpejtë; në praktikë, mund të prodhojë edhe dështim total, sepse palët e interpretojnë presionin si poshtërim.
8. Problemi i besueshmërisë së Trumpit
Një dimension shumë i rëndësishëm është besueshmëria e deklaratave të Trumpit. Ai ka kërcënuar me sulme, ka thënë se marrëveshja është afër, pastaj ka urdhëruar sulme, pastaj i ka anuluar. Ky stil mund të funksionojë si taktikë presioni, por krijon dy probleme.
Së pari, për Iranin, kjo mund të shihet si provë se SHBA-ja po “negocion me bomba”. Kjo e forcon linjën e ashpër në Teheran, e cila thotë se nuk duhet besuar diplomacia amerikane.
Së dyti, për aleatët dhe tregjet, kjo krijon pasiguri ekstreme. Brenda disa orëve, çmimi i naftës mund të rritet nga kërcënimi për sulm dhe të bjerë nga njoftimi për anulim. Kjo e bën krizën jo vetëm ushtarake, por edhe psikologjike dhe financiare.
The Guardian raporton se kthesa e Trumpit, nga kërcënimi për sulme te anulimi i tyre për shkak të përparimit diplomatik, u shoqërua me reagime të tregjeve dhe me mohim ose kujdes nga burime iraniane për idenë se marrëveshja është realisht e mbyllur. (The Guardian)
9. A është armëpushimi i vdekur?
Në kuptimin formal, palët ende mund të pretendojnë se armëpushimi ekziston ose se mund të ringjallet. Por në kuptimin praktik, armëpushimi është rëndë i dëmtuar. Kur njëra palë bombardon objektiva në Iran, tjetra godet baza amerikane në rajon, anije tregtare çaktivizohen, Hormuzi shpallet i mbyllur dhe Kharg kërcënohet me kapje, atëherë armëpushimi është më shumë formulë politike sesa realitet në terren.
NBC e përmbledh këtë me formulimin se zbutja e tensioneve erdhi pas një dite të dytë sulmesh mes dy vendeve, ndërsa Irani nuk konfirmoi marrëveshjen. The Guardian shkruan se sulmet e fundit amerikane janë shkelja më serioze e armëpushimit që nga prilli dhe se ato e vështirësojnë pretendimin e Trumpit se një marrëveshje është afër. (The Guardian)
Pra, më saktë: armëpushimi nuk është domosdoshmërisht i varrosur ligjërisht, por është thuajse i vdekur operacionalisht.
10. Çfarë mund të ndodhë tani?
Skenari i parë është marrëveshje e shpejtë. Nëse deklarata e Trumpit ka bazë reale dhe Irani e konfirmon, atëherë sulmet mund të ndalen, bllokada të zbutet gradualisht, Hormuzi të rihapet dhe tregjet të stabilizohen. Ky është skenari më i mirë, por kërkon që Irani të pranojë publikisht atë që Trump thotë se është miratuar.
Skenari i dytë është marrëveshje e pjesshme ose pauzë taktike. Palët mund të bien dakord për ulje të përkohshme të sulmeve, pa zgjidhur çështjet kryesore: bllokadën, Hormuzin, programin bërthamor, sanksionet dhe rolin rajonal të Iranit. Ky është ndoshta skenari më realist afatshkurtër.
Skenari i tretë është rikthim në përshkallëzim. Nëse Irani mohon marrëveshjen ose nëse ndodh një tjetër incident — goditje ndaj baze amerikane, viktima në anije, sulm në Kharg, apo mbyllje reale e Hormuzit — Trump mund të rifillojë sulmet. Kjo do të rriste rrezikun e luftës më të gjerë.
Skenari i katërt është krizë ekonomike globale pa luftë të plotë. Edhe pa pushtim tokësor apo luftë të hapur, bllokada, pasiguria në Hormuz, sulmet ndaj anijeve dhe rënia e rezervave të naftës mund të mbajnë çmimet e energjisë të larta dhe të godasin ekonomitë perëndimore, sidomos para zgjedhjeve afatmesme amerikane.
Përfundim
Zhvillimet e fundit tregojnë se konflikti ka hyrë në fazën më të rrezikshme që nga vendosja e armëpushimit. SHBA-ja po përdor forcën për të rritur presionin diplomatik; Irani po përdor Hormuzin, Khargun dhe rrjetin rajonal të kundërpërgjigjes për të treguar se nuk mund të shantazhohet pa kosto globale.
Anulimi i sulmeve nga Trump është lajm i rëndësishëm dhe mund të jetë hap drejt marrëveshjes, por ende nuk është garanci paqeje. Derisa Irani ta konfirmojë publikisht marrëveshjen, derisa të sqarohet statusi i Hormuzit dhe derisa bllokada detare të ketë një rrugë daljeje, kriza mbetet aktive.
Pika kyçe tani është kjo: a ishte anulimi i sulmeve shenjë se marrëveshja është vërtet afër, apo vetëm një pauzë taktike para një raundi tjetër presioni? Deri tani, provat tregojnë për një kombinim të të dyjave: diplomacia po ecën, por nën hijen e një lufte që mund të rifillojë shumë shpejt./TetovaNews
