Këtë verë, brenda më pak se një muaji, në Shangai dhe Pekin u zhvilluan njëra pas tjetrës Konferenca Botërore e Inteligjencës Artificiale dhe Konferenca Botërore e Robotikës, duke nxjerrë në pah ambiciet e Kinës në një prej fushave më strategjike të teknologjisë së re.
Megjithëse të dyja mbajnë emërtimin “botërore”, në praktikë ato janë platforma diplomatike të tipit “1+N”, ku Kina luan rolin e vendit pritës dhe qendrës kryesore. Ky model mund të gjurmohet deri te Konferenca Botërore e Internetit, e themeluar në vitin 2014 në Wuzhen të provincës Zhejiang, dhe tani është zgjeruar nga interneti te inteligjenca artificiale dhe robotika.
Edhe në Shtetet e Bashkuara inteligjenca artificiale është ngritur në nivel strategjik. Pikërisht ndërmjet dy konferencave, presidenti amerikan Donald Trump miratoi përfshirjen e “pajisjeve të avancuara robotike të prodhuara jashtë vendit” në listën e teknologjive që i nënshtrohen kontrollit për arsye të sigurisë kombëtare. Vëmendje e veçantë iu kushtua ndikimit mbi kompanitë kineze.
Kompanitë kineze përbëjnë më shumë se 80 për qind të dërgesave globale të robotëve humanoidë, ndërsa vetëm Unitree Technology zë rreth 32 për qind të tregut.
Nga modelet e IA-së dhe çipat e avancuar deri te robotët, konkurrenca kino-amerikane po shtrihet nga rivaliteti mes produkteve të kompanive teknologjike te industria dhe siguria kombëtare. Ajo po përshkruhet gjithnjë e më shpesh si një “garë e re armatimi në inteligjencën artificiale”.
Por çfarë po matin realisht Kina dhe Shtetet e Bashkuara?
A po shndërrohet vërtet IA-ja në një “garë armatimi”?
Ish-sekretari amerikan i Shtetit Henry Kissinger kishte paralajmëruar se IA-ja mund të shndërrohej në një “garë të çmendur drejt katastrofës”, ndërsa Elon Musk ka thënë se inteligjenca artificiale mund të çojë në “Luftën e Tretë Botërore”.
Komisioni i Kongresit amerikan për Rishikimin Ekonomik dhe të Sigurisë SHBA–Kinë ka rekomanduar madje nisjen e një “Projekti Manhattan për IA-në”.
Projekti Manhattan ishte programi sekret amerikan për zhvillimin e armëve bërthamore gjatë Luftës së Dytë Botërore.
Që atëherë, gjithnjë e më shumë zëra e kanë krahasuar konkurrencën e sotme të inteligjencës artificiale me garën bërthamore të shekullit XX.
Edhe në këtë fushë po zhvillohet një ndjekje e ethshme.
Në nëntor 2022, OpenAI prezantoi ChatGPT-në, duke shkaktuar një jehonë të jashtëzakonshme. Në atë kohë, industria vlerësonte se diferenca mes Shteteve të Bashkuara dhe Kinës në IA ishte rreth dy vjet.
Në janar 2025, publikimi i modelit R1 nga DeepSeek tronditi tregjet amerikane të kapitalit dhe vlerësimi i diferencës u reduktua në rreth një vit.
Pas publikimit të Kimi K3 në korrik të këtij viti, disa analistë vlerësuan se hendeku ishte ngushtuar në vetëm katër deri në nëntë muaj.
Një ndjekje e ngjashme ishte zhvilluar edhe mes Shteteve të Bashkuara dhe Bashkimit Sovjetik në teknologjinë bërthamore.
Në korrik 1945, SHBA-ja kreu e para një provë të bombës atomike. Në gusht 1949, Bashkimi Sovjetik provoi me sukses bombën e vet të parë atomike.
Në nëntor 1952, SHBA-ja provoi bombën e parë me hidrogjen. Më pak se dhjetë muaj më vonë, në gusht 1953, Bashkimi Sovjetik zhvilloi gjithashtu me sukses një provë të bombës me hidrogjen.
Në fushën e energjisë bërthamore civile, Bashkimi Sovjetik madje e tejkaloi përkohësisht SHBA-në: në qershor 1954, në Obninsk u ndërtua dhe u lidh me rrjetin centrali i parë bërthamor në botë.
“Ky krahasim është deri diku i vlefshëm, sepse IA-ja, ashtu si armët bërthamore, ka rëndësi të jashtëzakonshme strategjike”, tha për BBC Chinese Xiaomeng Lu, drejtuese e sektorit të gjeopolitikës në kompaninë amerikane të konsulencës për rrezikun politik Eurasia Group.
Por ekzistojnë edhe dallime të rëndësishme.
Sipas saj, IA-ja ka një gamë shumë të gjerë përdorimesh komerciale, ndërsa teknologjia bërthamore jo. Është vështirë të imagjinohet që një qytetar i zakonshëm të përdorë çdo ditë një lloj “sistemi bërthamor civil”, ndërsa inteligjenca artificiale tashmë gjendet në pajisjet personale të njerëzve dhe përdoret gjerësisht.
Kyle Chan, studiues në Qendrën John L. Thornton për Kinën të Brookings Institution, mendon se dallimet janë edhe më të mëdha.
Armët bërthamore kanë në thelb vetëm një funksion: shkatërrimin në shkallë të gjerë. Inteligjenca artificiale, përkundrazi, është një teknologji e shumëllojshme, me forma, aftësi dhe përdorime të ndryshme.
Ajo mund të përdoret për qëllime të dëmshme, për shembull për të fuqizuar sulmet kibernetike ose për të ndihmuar në krijimin e armëve biologjike, por njëkohësisht është një mjet i zakonshëm që përdoret përditë nga miliona individë dhe kompani.
“Prandaj, barazimi i inteligjencës artificiale me armët bërthamore është një vlerësim i gabuar dhe mund të çojë në përgjigje të gabuara politike”, tha Chan.
Megjithatë, si Kina ashtu edhe Shtetet e Bashkuara duket se po e marrin gjithnjë e më seriozisht këtë konkurrencë.
Nëse të dyja vendet besojnë se IA-ja do të përcaktojë fuqinë konkurruese kombëtare të së ardhmes, çfarë duan të arrijnë konkretisht përmes saj?
SHBA-ja kërkon të thyejë kufijtë, Kina të zgjerojë përdorimin
“Shtetet e Bashkuara dhe Kina po ndjekin rrugë krejtësisht të ndryshme në inteligjencën artificiale”, tha Kyle Chan.
Në SHBA, industria e IA-së dominohet nga një numër i vogël kompanish private që ofrojnë modele pronësore. Qeveria ndërhyn relativisht pak dhe industria mbështetet kryesisht te vetërregullimi.
Ky model ka prodhuar modele jashtëzakonisht të fuqishme, investime kolosale dhe të ardhura të mëdha, por gjithashtu ka shtuar shqetësimet mbi mënyrën se si duhen menaxhuar rreziqet dhe çfarë roli duhet të luajë rregullimi shtetëror.
Disa prej kompanive më të mëdha amerikane të IA-së e kanë shprehur hapur synimin për të arritur inteligjencën artificiale të përgjithshme, AGI.
Në statutin e saj, OpenAI deklaron se misioni i kompanisë është të sigurojë që AGI-ja të realizohet dhe të jetë në dobi të gjithë njerëzimit.
OpenAI e përkufizon AGI-në si “sisteme shumë autonome që i tejkalojnë njerëzit në shumicën e punëve me vlerë ekonomike”.
Google DeepMind thotë se AGI-ja përfundimisht mund të sjellë transformime historike dhe e përkufizon atë si një IA me aftësi të paktën të barabarta me ato njerëzore në shumicën e detyrave njohëse.
Në zemër të kësaj qasjeje ndodhet ajo që njihet si Scaling Law, apo “ligji i shkallëzimit”: rritja e vazhdueshme e parametrave të modeleve dhe e fuqisë llogaritëse, në mënyrë që modelet e mëdha të vazhdojnë të përparojnë derisa të arrijnë një pikë kritike që mund të çojë në AGI.
Në këtë model biznesi, shumica e modeleve të kompanive amerikane janë me kod të mbyllur. Përdoruesit paguajnë sipas numrit të tokenëve, duke krijuar një rrjedhë relativisht të qëndrueshme të të ardhurave dhe duke u dhënë kompanive kontroll të madh mbi modelet e tyre.
Me fjalë të thjeshta, SHBA-ja po vë bast mbi zbulimin e ardhshëm të madh teknologjik.
Kina po ndjek një rrugë krejt tjetër.
Sipas Chan, industria kineze e IA-së drejtohet dhe rregullohet fuqishëm nga qeveria qendrore, ndërsa politika industriale përqendrohet më shumë te përhapja e teknologjisë dhe integrimi i saj në ekonominë reale.
Politikëbërësit kinezë duan që IA-ja të rrisë produktivitetin në të gjithë sektorët e ekonomisë, në vend që të përqendrohen vetëm te krijimi i një superinteligjence që potencialisht mund të shkaktojë papunësi masive.
Vivian Toh, analiste e industrisë së gjysmëpërçuesve dhe kryeredaktore e platformës së konsulencës teknologjike TechTechChina në Singapor, mendon se qasja specifike kineze nuk synon të shkatërrojë ekosistemin perëndimor apo të përmbysë sistemin ekzistues, por të krijojë një pistë të re të bazuar në “kosto të ulët dhe bashkëpunim të lartë”.
Edhe Xiaomeng Lu vëren ndryshimin mes dy vendeve.
Sipas saj, kompanitë kineze ndjekin strategjinë e “ndjekësit të shpejtë”: prodhojnë me kosto të ulët modele që janë “mjaftueshëm të mira” dhe nxisin adoptimin e shpejtë të tyre në nivel global.
Kompanitë amerikane, ndërkohë, përqendrohen më shumë te teknologjitë më të avancuara dhe kërkojnë të udhëheqin industrinë.
Me fjalë të tjera, strategjia kineze është “përhapja”: sa shpejt mund të hyjë inteligjenca artificiale në sa më shumë industri.
Pas iniciativës së vitit të kaluar “Inteligjenca Artificiale+”, Plani i 15-të Pesëvjeçar i Kinës e ka përcaktuar edhe më qartë këtë drejtim.
Logjika është e ngjashme me strategjinë “Internet+”, të nisur 11 vjet më parë: integrimi i aftësive teknologjike në sektorë të ndryshëm për të rritur produktivitetin total të faktorëve.
Dhe kjo përhapje nuk kufizohet vetëm në tregun e brendshëm.
Këtë vit ajo është lidhur edhe më ngushtë me iniciativën “Një Brez, Një Rrugë”.
Në Konferencën Botërore të Inteligjencës Artificiale, 29 vende nënshkruan një marrëveshje për krijimin e Organizatës Botërore të Bashkëpunimit për Inteligjencën Artificiale.
Shumica e anëtarëve janë vende në zhvillim, mes tyre Rusia, Brazili dhe Venezuela. Organizata do të ketë sekretariatin e vet dhe do të ofrojë 5.000 vende trajnimi në Kinë për inteligjencën artificiale.
“Natyrisht, kjo është gjithashtu një strategji pragmatike industriale e Kinës, duke pasur parasysh kufizimet reale të qasjes së saj në çipat më të avancuar”, tha Toh.
Se cila rrugë do të rezultojë më e suksesshme, mbetet ende e hapur.
Xiaomeng Lu mendon se në garën globale të IA-së roli i ndërhyrjes shtetërore është relativisht dytësor krahasuar me strategjitë e kompanive. Në fund, laboratorët e IA-së janë vija e parë e konkurrencës teknologjike.
Nëse kompanitë amerikane arrijnë të prodhojnë “ngjarjen tjetër të madhe” — për shembull AGI-në — ato mund të krijojnë një epërsi reale ndaj konkurrentëve kinezë.
Nëse kjo nuk ndodh, modelet kineze mund t’i tejkalojnë modelet kryesore amerikane në shkallën e përdorimit dhe të fitojnë një pjesë më të madhe të tregut global.
Por vazhdimësia e të dyja strategjive varet edhe nga një pyetje tjetër: kush ka burime të mjaftueshme për ta zgjeruar IA-në në shkallë vërtet të madhe?
Kinës i mungojnë çipat, Amerikës energjia elektrike
Infrastruktura bazë e inteligjencës artificiale përbëhet nga çipat dhe energjia elektrike.
Çipat, të kombinuar me energjinë, prodhojnë fuqi llogaritëse — dhe fuqia llogaritëse është “nafta” e epokës së IA-së.
Dobësitë e Kinës dhe SHBA-së janë, në mënyrë paradoksale, pikat e forta të tjetrës.
Kina është e kufizuar njëkohësisht nga çipat dhe kapitali, ndërsa SHBA-ja përballet me kufizime në furnizimin me energji dhe kundërshtime nga komunitetet lokale.
Për Kinën, Kyle Chan shpjegon se kufizimet amerikane mbi eksportin e çipave më të avancuar të Nvidia-s e bëjnë më të vështirë për laboratorët kinezë të IA-së sigurimin e fuqisë llogaritëse që nevojitet për trajnimin dhe vendosjen në përdorim të modeleve të mëdha.
Edhe kompanitë teknologjike kineze janë shumë më të vogla sesa homologet e tyre amerikane dhe nuk mund të konkurrojnë në të njëjtën shkallë për investimet në infrastrukturën llogaritëse.
Disa produkte të njohura kineze të IA-së janë përballur kohët e fundit me mbingarkesa dhe kufizime përdorimi, duke treguar pikërisht tensionin në ofertën e fuqisë llogaritëse.
DeepSeek kohët e fundit njoftoi se mund t’i rrisë çmimet për të ulur presionin mbi serverët.
Kimi, ndërkohë, pezulloi regjistrimet e hapura dhe vendosi një listë pritjeje, pasi numri i përdoruesve e tejkaloi kapacitetin e serverëve.
Përveç çipave të avancuar, Chan e konsideron kapitalin një tjetër kufizim të madh për Kinën.
Investimet në fushën e IA-së në SHBA dhe Kinë vlerësohen përkatësisht në më shumë se 500 miliardë dollarë dhe rreth 90 miliardë dollarë.
Ky hendek ndikon në të gjitha aspektet — nga fuqia llogaritëse dhe pagat e talenteve, deri te trajnimi i modeleve.
Megjithatë, Kina ka edhe avantazhet e veta.
Chan mendon se ajo do të jetë në gjendje ta zgjidhë gradualisht problemin e fuqisë llogaritëse.
Edhe nëse nuk arrin ta barazojë SHBA-në, çipat vendas të IA-së dhe sistemet kineze të harduerit po ofrojnë alternativa “mjaftueshëm të mira” për t’i mundësuar industrisë kineze të vazhdojë të përparojë.
Problemet e Shteteve të Bashkuara janë të një natyre tjetër.
Xiaomeng Lu vëren se SHBA-ja po përballet gjithnjë e më shumë me kufizime energjetike, pjesërisht sepse rrjetet elektrike në shumë shtete janë relativisht të vjetruara.
Prodhimi i energjisë elektrike në Kinë është rreth 2,5 herë më i madh se ai i Shteteve të Bashkuara.
Sipas Chan, SHBA-ja vazhdon të zgjerojë kapacitetet e prodhimit të energjisë, por kundërshtimi gjithnjë e më i madh i komuniteteve ndaj ndërtimit të qendrave të reja të të dhënave mund ta ngadalësojë zgjerimin e ardhshëm të kapaciteteve llogaritëse.
Ai përmend si shembull vendimin e fundit të guvernatorit të Teksasit për të pezulluar miratimin e kërkesave të reja për lidhjen e qendrave të të dhënave me rrjetin elektrik.
“Problemi me të cilin përballen Shtetet e Bashkuara është më i vështirë, sepse në fund të fundit ai është politik dhe shoqëror, jo thjesht teknologjik”, tha Chan.
“Shumë amerikanë nuk janë të bindur për vlerën e inteligjencës artificiale. Disa madje e shohin atë si një forcë me efekt përgjithësisht negativ. Për këtë arsye, mbështetja për ndërtimin e qendrave të të dhënave ndryshon shumë nga një komunitet në tjetrin.”
Tri të ardhme të mundshme
A do të vazhdojë konkurrenca kino-amerikane në inteligjencën artificiale në të njëjtën mënyrë si gara bërthamore SHBA–BRSS, derisa njëra palë të shembet?
Ekspertët paraqesin skenarë optimistë dhe pesimistë.
1. Konkurrencë e ashpër, por pa ndarje të plotë të botës
Një mundësi është që Kina dhe SHBA-ja të vazhdojnë konkurrencën intensive, por pa e ndarë plotësisht ekosistemin global.
“Frenimi i ndërsjellë është pjesë e strukturës së re të fuqisë”, tha Xiaomeng Lu, duke theksuar se konkurrenca tregtare dhe ndërlidhja ekonomike mes Kinës dhe SHBA-së përbëjnë një element tjetër të rëndësishëm që nuk ekzistonte në marrëdhëniet SHBA–BRSS.
“Pak javë më parë, qindra kompani amerikane ‘start-up’ dhe platforma të mëdha nënshkruan një letër të hapur në mbështetje të modeleve me burim të hapur. Kjo tregon një lloj ndërvarësie që nuk ekzistonte gjatë Luftës së Ftohtë. Unë e shoh këtë ndërlidhje si një burim të rritjes së përbashkët të produktivitetit.”
Edhe Kyle Chan mendon se, nëse gjendja aktuale vazhdon për një kohë të gjatë, bota do të përdorë inteligjencën artificiale në një formë “të përzier”, duke zgjedhur mes modeleve kineze dhe amerikane sipas parametrave të ndryshëm, përfshirë koston.
Në të njëjtën kohë me konkurrencën e ashpër, dy palët mund të arrijnë njëfarë konsensusi mbi standardet e përbashkëta të sigurisë dhe qeverisjes së IA-së.
Kjo nuk ka domosdoshmërisht nevojë të marrë formën e një traktati detyrues; mund të mjaftojë ruajtja e kanaleve të hapura të komunikimit.
2. Ndarje gjithnjë e më e thellë e ekosistemit global të IA-së
Skenari i dytë është fragmentimi i mëtejshëm i botës së inteligjencës artificiale.
Chan mendon se, nëse modelet kineze arrijnë vërtet ta ngushtojnë hendekun ose madje t’i tejkalojnë modelet amerikane, SHBA-ja mund të ndërmarrë masa shumë më të ashpra për ta ngadalësuar zhvillimin e IA-së kineze.
Këto masa mund të përfshijnë kontrolle teknologjike shumë më gjithëpërfshirëse.
3. Krizë e sigurisë kombëtare e shkaktuar ose përshpejtuar nga IA-ja
Skenari më i keq do të ishte ndërthurja direkte e konkurrencës së inteligjencës artificiale me një krizë të sigurisë kombëtare.
Sipas Xiaomeng Lu, skenari më i rrezikshëm do të ishte shpërthimi i një lufte aksidentale mes dy vendeve — diçka që mund të imagjinohet si një “krizë kubane e raketave në versionin e IA-së” që del jashtë kontrollit.
Pikërisht për këtë arsye, thotë ajo, është e domosdoshme krijimi i kanaleve strategjike të komunikimit dhe ruajtja e rrjedhës së informacionit mes dy vendeve, në mënyrë që të shmanget një krizë globale e shkaktuar ose e përshpejtuar nga IA-ja.
Por faktori që mund t’i ndryshojë plotësisht rregullat e kësaj gare mund të mos jetë as Kina dhe as SHBA-ja.
Mund të jetë vetë inteligjenca artificiale.
Filozofi i Universitetit të Oksfordit William MacAskill tha në një intervistë në maj të këtij viti se, nëse IA-ja bëhet një ditë e aftë të zhvillojë vetë sisteme edhe më të fuqishme të IA-së, ajo mund të nisë krijimin e modeleve gjithnjë e më të avancuara me shkallë dhe shpejtësi shumë më të madhe.
Kjo mund të çojë në një “shpërthim të inteligjencës” me ritëm eksponencial, duke ngjeshur brenda pak vitesh përparimin që njerëzimit do t’i kërkonte një shekull.
Shqetësimi më i madh i MacAskill është se kjo teknologji mund ta përqendrojë jashtëzakonisht shumë pushtetin në duart e një shteti, kompanie apo edhe individi të vetëm.
IA-ja nuk ka votë, pronë apo besnikëri organizative; sjellja e saj përcaktohet nga objektivat me të cilat trajnohet. Për këtë arsye, mekanizmat tradicionalë të kontrollit dhe balancimit politik mund të humbasin efektivitetin.
MacAskill arrin deri te ky parashikim:
“Probabiliteti që demokracia t’i mbijetojë AGI-së është më i vogël se 50 për qind. Edhe sikur asnjë politikan të mos e kërcënojë demokracinë, vetë kjo teknologji përbën një kërcënim të madh.”/BBC kinezisht
