Kolumna e psikologjisë “Çështje të mendjes”
Nga Klaus Lieb
Të pranosh atë që është – dhe të ndryshosh atë që mund të ndryshohet: parimi dialektik nuk ndihmon vetëm njerëzit me çrregullime psikike. Ai mund të ndihmojë edhe në zgjidhjen e situatave të përditshme që duken pa rrugëdalje.
Shumë njerëz hyjnë në psikoterapi me një shpresë të heshtur: shkojnë te terapisti, flasin për problemet e tyre, ai i klasifikon, i shpjegon dhe, pas një kohe, gjërat do të fillojnë të përmirësohen. Kjo pritshmëri është e kuptueshme – ai që vuan dëshiron lehtësim, jo një detyrë tjetër për të kryer.
Por psikoterapia nuk funksionon kështu. Sepse ajo kërkon diçka që, në pamje të parë, tingëllon kontradiktore: disa gjëra te vetja duhet t’i pranosh ashtu siç janë – dhe në të njëjtën kohë duhet të jesh i gatshëm të angazhohesh aktivisht dhe të ndryshosh diçka. Të dyja këto janë të pandashme nga njëra-tjetra.
Këtë ekuilibër mes pranimit dhe ndryshimit, Marsha Linehan e bëri në vitet ’90 në Shtetet e Bashkuara parimin qendror të terapisë dialektike të sjelljes (DBT – Dialectical Behavior Therapy), të cilën fillimisht e zhvilloi për paciente me prirje kronike për vetëvrasje dhe me çrregullim të personalitetit kufitar (borderline).
Shefi im shumëvjeçar në Freiburg thoshte atëherë: “Kush e ka mësuar këtë terapi, ia del mirë gjatë gjithë jetës si psikiatër”. Sot edhe unë ua them këtë asistentëve të mi – dhe shtoj: dhe ia del mirë edhe në jetë.
Marsha Linehan kishte vërejtur se nuk ndihmon të përqendrohesh në mënyrë të njëanshme vetëm në botën e brendshme emocionale, por po aq pak ndihmon edhe përpjekja për të vënë nën kontroll vetëm sjelljet problematike.
Vetëm kombinimi i të dyjave i ndihmon pacientet të ecin përpara: ato mësojnë t’i perceptojnë dhe t’i pranojnë emocionet e tyre, shpesh kaotike dhe të dhimbshme, pa i gjykuar – dhe njëkohësisht të punojnë në mënyrë të qëllimshme për ndryshimin.
Kjo do të thotë, për shembull, që gjatë krizave të gjejnë mënyra të tjera për të ulur tensionin e brendshëm, në vend që të dëmtojnë veten ose të arrijnë deri në pikën kur nuk duan më të jetojnë.
Terapistët i shoqërojnë me mirëkuptim të vërtetë për vuajtjen e tyre – me empati dhe duke i bërë të ndihen të kuptuara e të pranuara – dhe i mbështesin në mësimin e aftësive të reja.
Por njëkohësisht, ata ua lënë në mënyrë konsekuente vetë pacienteve përgjegjësinë për ndryshimin dhe, përmes vëmendjes terapeutike, përforcojnë sjelljet funksionale dhe jo ato jofunksionale.
Sot, efikasiteti i kësaj metode është dëshmuar nga studime të shumta; DBT konsiderohet terapi standarde për çrregullimin e personalitetit kufitar (borderline).
Edhe unë vetë e kam parë shpesh këtë parim dialektik si shumë të dobishëm gjatë punës me pacientë me diagnoza të tjera.
Në fakt, kërkesa që pacienti të luajë një rol aktiv shpesh lihet në plan të dytë. Ka raste kur terapistët bëjnë përpjekje të jashtëzakonshme për të arritur një ndryshim, ndërsa pacienti mendon se fillimisht duhet të ndihet më mirë, ose se së pari duhet të kuptojë pse nuk është në gjendje të veprojë ndryshe.
Por shpesh ndodh e kundërta: edhe një ndryshim i vogël në sjellje mund të ketë një ndikim çuditërisht pozitiv në gjendjen e brendshme emocionale.
Nuk është e domosdoshme të presësh derisa të ndryshojë ndjenja.
Natyrisht, kjo nuk është e mundur për të gjithë pacientët – për shembull, për ata që vuajnë nga një depresion i rëndë dhe për shkak të gjendjes së tyre nuk janë në gjendje ta bëjnë këtë.
Pranimi dhe ndryshimi vlejnë edhe në jetën e përditshme
Nëse, gjatë leximit të këtyre rreshtave, keni menduar se ky parim dialektik mund të jetë i dobishëm edhe për problemet tuaja ndërpersonale dhe ju ka ardhur ndër mend partneri juaj apo fëmija juaj i zemëruar, nuk e keni gabim.
Parimi dialektik merret pikërisht me zonat gri. Nuk ekziston vetëm alternativa “ose kjo, ose ajo”, por ekziston edhe ekuilibri mes të dyjave.
Në një konflikt në çift, mund t’i shohësh dhe t’i pranosh lëndimet emocionale të personit tjetër – dhe, njëkohësisht, të vendosësh kufij të qartë.
Një fëmije të zemëruar mund t’i japësh dashurinë dhe vëmendjen që kërkon – dhe njëkohësisht të kërkosh me vendosmëri që ai të ndryshojë sjelljen.
Të pranosh atë që është dhe të ndryshosh atë që mund të ndryshohet: unë vetëm mund t’ia rekomandoj secilit që ta ushtrojë këtë qëndrim dialektik dhe, në këtë mënyrë, të sillet si me veten, ashtu edhe me njerëzit e tjerë.
Klaus Lieb është profesor dhe drejtor i Klinikës së Psikiatrisë dhe Psikoterapisë në Qendrën Mjekësore Universitare të Mainz-it.
Burimi: F.A.Z.
