Komiteti i Nobelit nderoi Francis Halzenin për “vizionin dhe udhëheqjen e tij shkencore” në realizimin e një teleskopi të vendosur brenda akullit në Polin e Jugut.
Nga Aurelien Breeden dhe Katrina Miller
Francis Halzen u nderua të martën me Çmimin Nobel në Fizikë për punën e tij pioniere në krijimin e një teleskopi që hapi rrugën për një lloj të ri astronomie. Shkencëtarët e përdorën këtë teleskop, të vendosur thellë në akullin e Polit të Jugut, për të zbuluar grimca të pakapshme, të njohura si neutrino me energji të lartë, që vijnë me shpejtësi nga skajet e largëta të universit.
“Kjo është një mënyrë për të na sjellë informacione për burime të largëta kozmike, të cilat nuk mund t’i sigurojmë në mënyra të tjera”, tha Mark Pearce, kryetar i Komitetit të Nobelit për Fizikën, gjatë shpalljes së çmimit. Në një deklaratë pas shpalljes, ai shtoi se dr. Halzen “na ka vënë në dispozicion një instrument fantastik”.
Dr. Halzen e konceptoi Observatorin e Neutrinos IceCube në fund të viteve 1980 si një mënyrë për të vëzhguar përshpejtuesit natyrorë të grimcave në kozmos, si vrimat e zeza supermasive. Këto dukuri prodhojnë neutrino me energji shumë më të larta sesa ato që mund të arrihen në Tokë.
Ekipi i IceCube, që sot përbëhet nga më shumë se 400 shkencëtarë nga e gjithë bota, përfundoi ndërtimin e teleskopit në vitin 2011 dhe, dy vjet më vonë, njoftoi zbulimin e neutrinos me energji të lartë që vinin nga shumë përtej sistemit tonë diellor.
Me konceptimin e IceCube, dr. Halzen hodhi themelet e astronomisë së neutrinos, e cila ofron një këndvështrim tjetër për eksplorimin e universit. IceCube gjithashtu përgatiti terrenin për një sërë teleskopësh të tjerë të neutrinos në mbarë botën, përfshirë një observator nënujor që në vitin 2023 zbuloi neutrinon me energjinë më të lartë të regjistruar deri më sot.
Kush është fituesi?
Dr. Halzen është profesor i fizikës në Universitetin e Wisconsin-it në Madison. Ai lindi në vitin 1944 në Tienen të Belgjikës.
Dr. Halzen e quajti çmimin “një befasi të madhe”. Duke iu drejtuar konferencës për shtyp në Stokholm përmes telefonit nga Italia, ai theksoi se puna e tij ishte rezultat i një “bashkëpunimi të gjerë” me studiues të tjerë.
Çmimi Nobel i sjell dr. Halzenit 12 milionë korona suedeze, ose rreth 1,2 milionë dollarë.
Pse e mori çmimin?
Neutrinot janë grimca nënatomike pa ngarkesë elektrike, prandaj kalojnë përmes pothuajse çdo lënde pa u përplasur ose pa ndërvepruar në mënyra të tjera me të. Ato gjenden kudo: sipas dr. Pearce, më shumë se një miliard neutrino të emetuara nga Dielli kalojnë përmes pëllëmbës së dorës suaj çdo sekondë.
Por neutrinot me energjinë më të lartë vijnë nga zona më të largëta të universit dhe janë më të rralla, gjë që e bën edhe më të vështirë kapjen e tyre. Në vitin 1988, dr. Halzen paraqiti idenë për një teleskop të neutrinos të vendosur thellë në akullin e Antarktidës dhe të pajisur me mijëra sensorë drite. Në raste të rralla, një neutrino që kalonte përmes Tokës do të ndërvepronte me akullin dhe do të prodhonte një shkëndijë drite, e cila mund të zbulohej nga sensorët e teleskopit.
Më shumë se dy dekada më vonë, ndërtimi i Observatorit të Neutrinos IceCube kishte përfunduar. Ai shtrihej në një kilometër kub akull në Polin e Jugut, ose afërsisht në një të katërtën e një miljeje kub. Në deklaratën e tij, Komiteti i Nobelit vlerësoi “vizionin dhe udhëheqjen shkencore” të Halzenit në këtë projekt, i cili u dha astronomëve një vështrim të ri mbi universin.
Kush e fitoi Çmimin Nobel në Fizikë në vitin 2025?
John Clarke, Michel H. Devoret dhe John M. Martinis e ndanë çmimin për punën që i bëri sjelljet e botës nënatomike të vëzhgueshme në një sistem aq të madh sa të shihej me sy të lirë.
Kush tjetër ka fituar një Çmim Nobel këtë vit?
Karl Deisseroth, Peter Hegemann dhe Georg Nagel u nderuan të hënën me Çmimin Nobel në Fiziologji ose Mjekësi për zbulimin e një mjeti që ka transformuar neuroshkencën dhe që një ditë mund të çojë në një trajtim për verbërinë.
Kur do të shpallen Çmimet e tjera Nobel?
Çmimi për fizikën është i dyti nga gjashtë Çmimet Nobel që do të jepen këtë vit. Secili çmim vlerëson kontributet novatore të një individi ose organizate në një fushë të caktuar.
Çmimi Nobel në Kimi do të jepet të mërkurën nga Akademia Mbretërore Suedeze e Shkencave në Stokholm. Vitin e kaluar, çmimi iu dha Susumu Kitagawa-s, Richard Robsonit dhe Omar Yaghi-t për zhvillimin e njësive ndërtuese molekulare me hapësira mjaftueshëm të mëdha që gazrat dhe substancat e tjera kimike të kalojnë përmes tyre.
Çmimi Nobel në Letërsi do të jepet të enjten nga Akademia Suedeze në Stokholm. Vitin e kaluar, çmimin e mori László Krasznahorkai, romancier hungarez i njohur për temat distopike dhe prozën e tij të pandalshme.
Çmimi Nobel për Paqe do të jepet të premten nga Instituti Norvegjez i Nobelit në Oslo. Vitin e kaluar, çmimin e fitoi María Corina Machado, e cila ndërtoi në Venezuelë një lëvizje të fuqishme shoqërore që sfidonte presidentin autoritar të vendit.
Javën e ardhshme, të hënën, Çmimi Përkujtimor Nobel në Shkencat Ekonomike do të jepet nga Akademia Mbretërore Suedeze e Shkencave në Stokholm. Vitin e kaluar, Joel Mokyr, Philippe Aghion dhe Peter Howitt u nderuan për kërkimet që shpjegojnë marrëdhënien mes përparimit teknologjik dhe rritjes së qëndrueshme ekonomike.
Të gjitha shpalljet e çmimeve transmetohen drejtpërdrejt nga organizata e Çmimit Nobel.
Aurelien Breeden është gazetar i The Times në Paris dhe mbulon lajmet nga Franca.
Katrina Miller është gazetare e shkencës për The Times, me bazë në Çikago. Ajo ka marrë gradën e doktoraturës në fizikë në Universitetin e Çikagos./The New York Times
