Homazhet për ish-kryeministrin Zhu Rongji pasqyrojnë nostalgjinë për një epokë kur Kina po hapej ndaj botës dhe e ardhmja dukej më e begatë dhe më shpresëdhënëse.
Nga Li Yuan
Në vitin 1998, Zhu Rongji, atëherë kryeministër i Kinës, u tha punonjësve të një programi televiziv investigativ se ishte shikues i përkushtuar i emisionit. Ai madje shkoi aq larg sa tha se programi i kishte dhënë ide për reforma.
Më pas ai sfidoi doktrinën e Partisë Komuniste sipas së cilës mediat duhej të vinin theksin te ajo që quhej “raportim pozitiv”.
“A do të thotë ‘raportim kryesisht pozitiv’ se 99 për qind e raportimeve duhet të jenë pozitive?”, pyeti ai në mënyrë retorike. “A nuk do të mjaftonin 51 për qind?”
“Pa programe të tilla, si mund të dëgjohet zëri i popullit?”, pyeti ai.
Zhu nuk po kërkonte një shtyp të pavarur, gjë që Partia nuk e lejonte. Në fund të fundit, vetë emisioni investigativ transmetohej nga televizioni shtetëror. Por ai e bëri të qartë se raportimin kritik nuk e shihte si kërcënim ndaj qeverisë, por si diçka thelbësore për një qeverisje efektive.
Pas vdekjes së Zhu-së të mërkurën, në moshën 97-vjeçare, kinezët shpërndanë këtë histori bashkë me shumë të tjera që e paraqisnin atë si një njeri që fliste hapur, mendonte në mënyrë të pavarur dhe, sipas fjalëve të një komentuesi, si “kryeministrin më të mirë në marshimin e Kinës drejt modernitetit”.
Zhu, i cili shërbeu si kryeministër nga viti 1998 deri më 2003 nën presidentin e atëhershëm Jiang Zemin, ishte teknokrati i fuqishëm pas disa prej ndryshimeve ekonomike më vendimtare të Kinës. Ai e shtyu vendin më thellë drejt ekonomisë së tregut dhe sistemit global të tregtisë, duke hedhur themelet për dy dekada rritjeje të jashtëzakonshme.
Por këto ndryshime shkaktuan gjithashtu largime masive nga puna, forcuan qeverinë qendrore dhe lanë pas probleme shoqërore e ekonomike që vazhdojnë edhe sot.
Pikëllimi nuk kishte të bënte vetëm me vetë Zhu-në. Kishte të bënte edhe me atë që ai kishte ardhur të përfaqësonte: një epokë kur Kina po hapej ndaj botës, kur zyrtarët mund t’i pranonin publikisht problemet e vendit dhe kur e ardhmja dukej më e begatë dhe më shpresëdhënëse.
Duke kujtuar atë epokë, shumë njerëz në të njëjtën kohë po jepnin një gjykim edhe për Kinën e sotme, e cila është bërë më e mbyllur ndaj botës, më pak tolerante ndaj kritikës dhe shumë më pak e sigurt për atë që e pret në të ardhmen.
Në WeChat Moments, ekuivalenti gjysmëprivat i një kronologjie në Facebook, hapësira ime u mbush me homazhe nga ish-gazetarë, sipërmarrës dhe profesionistë.
Një bankier investimesh publikoi një fotografi bardhezi të Zhu-së dhe kujtoi “një epokë kur vendi ishte në ngritje”, një kujtim të përbashkët që, siç shkroi ai, sot dukej “jashtëzakonisht i çmuar”.
“Patëm fat vetëm që e jetuam atë periudhë”, iu përgjigj një zhvillues i pasurive të paluajtshme.
Të tjerë publikuan fotografi të Zhu-së dhe shefit të tij, Jiang Zemin-it, teksa përkuleshin drejt njëri-tjetrit, pëshpërisnin dhe qeshnin me gjithë zemër.
Disa komente thoshin se udhëheqësit kinezë të asaj kohe ende shfaqnin një anë njerëzore.
Fotografitë sillnin ndër mend një atmosferë politike që dukej më e çlirët, më kolegjiale dhe më njerëzore sesa atmosfera më e ngurtë nën Xi Jinpingun, presidentin aktual.
Shumë prej postimeve në WeChat ishin nga njerëz që i njoh ose që i kam intervistuar. Po i mbaj të fshehtë disa prej emrave të tyre nga frika se mos u shkaktoj probleme.
Një avokat më kërkoi të mos e kontaktoja më në WeChat dhe të përdorja në vend të tij aplikacione të komunikimit të enkriptuar, si Signal.
Në platformat më publike kineze të rrjeteve sociale, kërkimet për emrin e Zhu-së në Weibo dhe Xiaohongshu, ose RedNote, dhanë pak rezultate, të dominuara kryesisht nga mediat shtetërore.
Të mërkurën pasdite, një kërkim që bëra në RedNote dha vetëm 25 rezultate.
Disa përdorues të zakonshëm nuk e përmendnin emrin e tij, por publikonin vetëm fotografinë e tij ose i referoheshin në mënyrë të tërthortë “asaj epoke” ose “atij”.
Gati tri dekada pasi Zhu e quajti median “zërin e popullit” dhe “pasqyrë për qeverinë”, diskutimi publik për vetë vdekjen e tij dukej se po menaxhohej me kujdes.
Autoritetet e kanë parë se si zia për ish-udhëheqës mund të shndërrohet në kritikë ndaj udhëheqësit aktual.
Kur Jiang Zemin vdiq në vitin 2022, njerëzit kujtuan hapjen relative dhe optimizmin e epokës së tij, duke bërë krahasime të maskuara vetëm hollë me Xi-në.
Weibo kufizoi komentet dhe fshiu një postim të njohur që falënderonte Jiang-un se u kishte lejuar kinezëve të shikonin filmin “Titanic”.
Kur ish-kryeministri Li Keqiang vdiq papritur vitin pasues, videot ku ai premtonte se Kina do të mbetej e hapur ndaj botës u fshinë.
Komentet që e quanin atë “një kryeministër të mirë të popullit” u censuruan.
Në kohën kur vdiq Zhu, censuruesit dukeshin të vendosur të mos lejonin që nostalgjia për një tjetër udhëheqës të epokës së reformave të shndërrohej në një referendum publik për Kinën e Xi Jinpingut.
Lu Yiheng, komentues politik kinez me bazë në Toronto, shihte një ironi të hidhur në këtë nostalgji.
Kinezët dikur përqendroheshin te dështimet e epokës së reformave dhe imagjinonin se një brez i ri udhëheqësish do të ndërtonte diçka më të mirë.
“Por kush mund ta kishte imagjinuar”, shkroi ai në X, “se sot do të ishim mirënjohës thjesht për faktin që nuk po shkojmë drejt një tjetër Revolucioni Kulturor?”
Kjo përmbysje e pritshmërive ishte në zemër të shumë homazheve.
Mes pasigurisë së përhapur për vendet e punës, rënies së konsumit dhe shtrëngimit të kontrollit të Partisë mbi sipërmarrjen private, ajo që disa njerëz dukej se u mungonte më shumë nuk ishte vetë begatia, por besimi se vështirësitë përfundimisht do të sillnin diçka më të mirë.
Në një postim në WeChat, një drejtues kompanie kujtoi diplomimin e tij në universitet në vitin 1998, kur vendet e punës ishin të pakta dhe qeveria po largonte punëtorë.
Duke parë pas, shkroi ai, ai vit mund të ketë shënuar pikën më të ulët të ekonomisë kineze.
“Vështirësia nuk është e frikshme”, shkroi ai, “për sa kohë që ka shpresë.”
Nostalgjia e zbut në kujtesë brutalitetin e reformave të Zhu-së.
Yasheng Huang, ekonomist në M.I.T., më tha se më shumë se 30 milionë punëtorë të sektorit shtetëror kishin humbur vendet e punës, shumë prej tyre përpara se Kina të kishte krijuar një sistem kuptimplotë të mbrojtjes sociale.
Sipas tij, Zhu më vonë përdori reforma të dhimbshme për të zgjidhur probleme që ishin përkeqësuar nga disa prej politikave të tij të mëparshme.
“Trashëgimia e tij ekonomike ishte shumë e ndërlikuar”, tha ai. “Ai përdori dorën e djathtë për të zgjidhur problemet që kishte krijuar dora e majtë.”
Një banor i Shenzhenit me mbiemrin Jin shkroi në WeChat për mënyrën se si anëtarë të familjes së tij kishin humbur vendet e punës ose ishin ndjekur nga kreditorët gjatë viteve të Zhu-së.
Megjithatë, kultura popullore e asaj kohe i nxiste punëtorët që vuajtjet e tyre t’i pranonin si një sakrificë të nevojshme.
Një këngë e njohur u thoshte atyre të “fillonin nga e para”, ndërsa një skeç humoristik i transmetuar në televizionin kombëtar deklaronte:
“Nëse nuk më largojnë mua nga puna, atëherë kë duhet të largojnë?”
Zhu kishte thënë dikur se shpresonte të kujtohej si “një zyrtar i ndershëm” që kishte arritur të bënte disa gjëra praktike.
Jin shihte edhe një anë tjetër të një ambicieje të tillë.
“Gjatë gjithë historisë”, shkroi ai, “disa prej atyre që i bëjnë njerëzit e zakonshëm të vuajnë më shumë janë pikërisht zyrtarët e ndershëm, të vendosur për t’i kryer punët.”
Li Yuan shkruan rubrikën “The New New World”, e cila përqendrohet te ndikimi në rritje i Kinës në botë, duke analizuar biznesin, politikën dhe shoqërinë e saj./nyt
