Historiania dhe profesoresha e Harvardit, Jill Lepore, paralajmëron se inteligjenca artificiale dhe pushteti në rritje i kompanive teknologjike mund të ndryshojnë mënyrën se si qeverisen shoqëritë. Ajo e quan këtë prirje “shteti artificial” – një sistem në të cilin një pjesë gjithnjë e më e madhe e vendimmarrjes zhvendoset nga institucionet demokratike drejt makinave dhe platformave në pronësi të korporatave.
Jill Lepore, një nga historianet më të njohura amerikane, profesoreshë e historisë dhe e së drejtës në Universitetin e Harvardit dhe autore në “The New Yorker”, ka ngritur një paralajmërim të fortë për ndikimin politik të inteligjencës artificiale.
Në një intervistë të transmetuar më 21 gusht 2026 në podkastin “Hard Fork” të “The New York Times”, Lepore shpjegoi konceptin që ajo e quan “Artificial State” – “Shteti artificial”.
Por ajo bën një dallim të rëndësishëm: nuk pretendon se një “shtet artificial” ka zëvendësuar tashmë shtetet ekzistuese.
“Ne nuk jetojmë në shtetin artificial”, thekson Lepore. Sipas saj, bëhet fjalë për diçka që “po ndërtohet” dhe për një projekt politik e teknologjik që mund të shndërrohet në pasardhës të shtetit-komb liberal dhe demokratik. (Steadcast)
Çfarë është “shteti artificial”?
Lepore e përkufizon atë si një sistem në të cilin qeverisja nuk zhvillohet më kryesisht në bazë të pëlqimit të qytetarëve, por gjithnjë e më shumë përmes makinave që marrin vendime – ndërsa këto makina kontrollohen nga korporata private.
Në formulimin e saj, “shteti artificial” është një formë e mundshme e “sundimit të njerëzve nga makina të prodhuara nga korporatat”. (Steadcast)
Problemi, sipas historianes, nuk është vetëm teknologjia në vetvete.
Ajo e lidh rrezikun me zhvendosjen graduale të funksioneve që tradicionalisht u përkisnin institucioneve demokratike, komuniteteve, medias dhe shtetit drejt kompanive të mëdha teknologjike.
Lepore përmend, për shembull, mënyrën se si kompanitë teknologjike kanë filluar të përdorin edhe gjuhën dhe strukturat simbolike të shtetit: Facebook krijoi një organ të quajtur “Oversight Board”, të krahasuar shpesh me një “Gjykatë Supreme”, ndërsa Anthropic ka hartuar një “kushtetutë” për sistemet e saj të IA-së. (Steadcast)
Jo teknologjia, por mënyra se si përdoret
Lepore nuk argumenton se inteligjenca artificiale është në vetvete domosdoshmërisht autoritare.
Kur në “Hard Fork” u pyet nëse IA-ja e çon natyrshëm shoqërinë drejt tiranisë apo nëse problemi qëndron te njerëzit dhe institucionet që po e ndërtojnë atë, ajo u pozicionua qartë te alternativa e dytë.
Sipas saj, nuk mund të thuhet se një mjet teknologjik përmban vetvetiu një ideologji politike.
Rreziku lind nga mënyra se si teknologjia projektohet, kontrollohet dhe përdoret politikisht. (Steadcast)
Kjo është një nuancë e rëndësishme: Lepore nuk thotë se “IA-ja do të marrë pushtetin” në kuptimin e një makine që bëhet vetë qeveri.
Paralajmërimi i saj lidhet me mundësinë që pushteti real i vendimmarrjes të zhvendoset gradualisht nga qytetarët dhe institucionet demokratike te sisteme algoritmike të kontrolluara nga një numër i vogël kompanish private.
Teknologjia që na lidh mund edhe të na izolojë
Lepore është kritike edhe ndaj mënyrës se si teknologjitë digjitale kanë ndikuar në marrëdhëniet njerëzore.
Ajo vëren paradoksin që u bë i dukshëm veçanërisht në epokën e rrjeteve sociale: teknologjitë që premtonin t’i lidhnin njerëzit mes tyre në shumë raste kanë kontribuar edhe në izolimin e tyre.
Sipas saj, edhe përdorimi i mjeteve të IA-së për pyetjet më të zakonshme mund të ketë një efekt kumulativ.
Në vend që një person të pyesë fqinjin, kolegun apo një anëtar të komunitetit, ai mund t’i drejtohet menjëherë një modeli të inteligjencës artificiale.
Në nivel individual kjo është jashtëzakonisht praktike. Por në shkallë të gjerë, paralajmëron Lepore, mund t’i bëjë njerëzit më të izoluar nga njëri-tjetri dhe më pak të përfshirë në jetën e përbashkët demokratike. (Steadcast)
Konflikti për qendrat e të dhënave
Një nga shembujt më konkretë që Lepore përdor është zgjerimi i qendrave të të dhënave të nevojshme për inteligjencën artificiale.
Sipas saj, në shumë komunitete qytetarët po kërkojnë më shumë kontroll mbi vendimet për ndërtimin e këtyre komplekseve, për shkak të konsumit të energjisë dhe ujit, ndikimit në mjedis dhe pikëpyetjeve mbi përfitimet ekonomike lokale.
Në intervistën për TechCrunch, ajo përmendi raste në të cilat qytetarët kanë dalë në takimet lokale dhe kanë kërkuar përgjigje: sa ujë do të konsumojë një qendër e të dhënave, sa energji do të kërkojë, sa vende pune do të krijojë dhe sa do të zgjasin ato.
Për Lepore, kjo është pikërisht çështje demokratike: vendime me pasoja të mëdha për komunitetin nuk duhet të merren pa pjesëmarrjen reale të njerëzve që preken prej tyre. (TechCrunch)
Në fund të intervistës në “Hard Fork”, ajo shkoi edhe më tej, duke sugjeruar mbështetjen për politikanët që kërkojnë një moratorium mbi qendrat e reja të të dhënave derisa për çështje të tilla të zhvillohet një debat demokratik i mirëfilltë. (Steadcast)
Lepore kundërshton idenë se IA-ja është “e pashmangshme”
Një pjesë e rëndësishme e argumentit të saj ka të bëjë me mënyrën se si industria teknologjike e paraqet zhvillimin e IA-së.
Sipas Lepore, disa aktorë të fuqishëm e paraqesin zhvillimin e inteligjencës artificiale si diçka të pashmangshme: nëse një kompani apo një vend nuk e zhvillon teknologjinë sa më shpejt, atëherë do ta bëjë dikush tjetër.
Ajo nuk bindet nga ky argument.
Për disa aktorë të rëndësishëm, thotë Lepore, kjo tezë është e gabuar dhe mbështetet mbi slogane të tjera politike dhe marketingu, mes tyre pretendimi se rregullimi e pengon inovacionin.
Lepore kundërshton gjithashtu idenë se përparimi teknologjik automatikisht sjell më shumë demokraci.
Sipas saj, argumente të ngjashme janë bërë më parë për kompjuterët personalë, internetin dhe rrjetet sociale, por rezultatet nuk e justifikojnë një optimizëm të tillë automatik. (Steadcast)
Libri nuk është më “në përgatitje” – është botuar
Një detaj i rëndësishëm që është raportuar gabimisht nga disa media lidhet me librin e Jill Lepore.
Libri “The Rise and Fall of the Artificial State” – “Ngritja dhe rënia e shtetit artificial” nuk është më një libër i ardhshëm.
Ai është botuar më 25 gusht 2026, pra pesë ditë përpara raportimit të RBC-Ukraine më 30 gusht.
Botuesi W. W. Norton/Liveright dhe Penguin konfirmojnë datën e botimit. (Penguin)
Në libër, Lepore e vendos zhvillimin aktual të inteligjencës artificiale në një histori shumë më të gjatë të automatizimit, teknokracisë, mbledhjes së të dhënave dhe përpjekjeve për ta zëvendësuar gjykimin politik njerëzor me sisteme teknike.
Përshkrimi zyrtar i librit e paraqet “shtetin artificial” si një formë qeverisjeje pa pëlqim të mirëfilltë të qytetarëve dhe paralajmëron për dobësimin e komunitetit njerëzor dhe të aftësisë për vetëqeverisje. (JILL LEPORE)
Paralajmërimi i Lepore: asgjë nuk është e paracaktuar
Megjithëse libri dhe intervistat e Lepore kanë një ton të fortë paralajmërues, argumenti i saj nuk është se demokracia është e dënuar të humbasë përballë inteligjencës artificiale.
Përkundrazi, një nga idetë qendrore të saj është se zhvillimet teknologjike nuk janë të pashmangshme në formën që marrin.
Shoqëritë mund të vendosin se cilat teknologji dëshirojnë, si duhet të rregullohen ato, kush duhet t’i kontrollojë dhe për çfarë qëllimesh duhet të përdoren.
Prandaj debati për inteligjencën artificiale, sipas Lepore, nuk është vetëm debat teknologjik.
Është edhe debat për pushtetin, demokracinë, autonominë njerëzore dhe pyetjen se kush do të ketë të drejtën të marrë vendimet që përcaktojnë të ardhmen e shoqërisë.
Burime: “Hard Fork” / The New York Times, Jill Lepore, W. W. Norton/Liveright, TechCrunch.
Një korrigjim veçanërisht i rëndësishëm ndaj versionit të RBC-së është ky: “shteti artificial” te Lepore nuk nënkupton krijimin literal të shteteve të reja të drejtuara nga robotë, por zhvendosjen e funksioneve dhe fuqisë së qeverisjes drejt sistemeve algoritmike dhe korporatave që i kontrollojnë ato. (Steadcast)
