Agjencia AP paralajmëron, në një analizë të gjerë, kundër një vështrimi tepër optimist ndaj ngjarjeve katastrofike të sotme dhe kundër paraqitjes së së ardhmes vetëm përmes skenarëve pozitivë.
Në skenën hyrëse të romanit The Ministry for the Future (“Ministria për të ardhmen”) të shkrimtarit amerikan Kim Stanley Robinson, një valë të nxehti në Indi, e shoqëruar me kolaps të rrjetit elektrik, vret 20 milionë njerëz. Kjo katastrofë i shtyn kombet e botës të bashkohen në luftën kundër ndryshimeve klimatike, shkruan agjencia AP.
Shkencëtarët kanë paralajmëruar prej kohësh se bota do të përballet me fenomene ekstreme të motit gjithnjë e më intensive, si valët e të nxehtit, stuhitë, përmbytjet dhe thatësirat. Ajo që dikur dukej si pjesë e letërsisë fantastike, sot diskutohet si diçka e mundshme, madje edhe e pashmangshme.
Paralajmërimet për “ekstremin e të gjitha ekstremeve” apo për “katastrofën e madhe të radhës” mund të jenë të ndërlikuara. Askush nuk mund të thotë me siguri se kur do të ndodhë një katastrofë e tillë klimatike. Megjithatë, gjatë viteve të fundit janë grumbulluar faktorët globalë të nevojshëm për një tronditje masive. Dhe shqetësimi po rritet.
“Rreziku është që njerëzit thjesht të mendojnë se po e ekzagjeroni”, thotë klimatologu Daniel Swain nga Instituti i Kalifornisë për Burimet Ujore. “Është si problemi në përrallën e djalit që vazhdimisht paralajmëronte për ujq që nuk ekzistonin. Por ndonjëherë ujqit janë të vërtetë. Nëse një ujk do të ishte te dera, a nuk do të donit ta dinit?”
Në vitet 1850, shkencëtarja amatore Eunice Newton Foote, ndërsa jetonte në Seneca Falls të shtetit të Nju Jorkut, kreu një seri eksperimentesh gjatë të cilave vendosi në cilindra qelqi substanca të ndryshme, përfshirë dioksid karboni dhe ajër të lagësht, dhe më pas i la në diell. Ajo që zbuloi ishte e jashtëzakonshme: cilindrat që përmbanin dioksid karboni – gaz serrë që çlirohet gjatë djegies së qymyrit, gazit ose naftës – ngroheshin më shpejt dhe ftoheshin më ngadalë pas perëndimit të diellit.
Në ditët e sotme, Toka po ngrohet për shkak të sasive të mëdha të gazeve serrë që lëshohen në atmosferë, duke çuar në një rritje graduale të temperaturës mesatare globale. Në vitin 2025, temperatura ishte 1,44 gradë Celsius më e lartë se në fillim të shekullit XIX. Kjo rritje po çon në fenomene ekstreme të motit më të shpeshta dhe më intensive.
Nga Australia, përmes Pakistanit, deri në SHBA
Një shembull është “Vera e Zezë” e Australisë, seria e zjarreve pyjore në vitet 2019 dhe 2020, gjatë së cilës u dogjën 19 milionë hektarë.
Një tjetër është Pakistani në vitin 2022, kur përmbytjet mbuluan një të tretën e vendit.
Po kështu, uraganet Milton dhe Helene në vitin 2024 shkatërruan pjesë të Shteteve të Bashkuara jugore.
Për të mos përmendur katastrofat më të vogla, por gjithnjë e më të zakonshme, si përmbytjet e vitit të kaluar në Teksas, që morën jetën e kampistëve të rinj; zjarret pyjore në Los Anxhelos, që dogjën lagje të tëra; apo tajfuni Kalmaegi, që goditi Vietnamin dhe Filipinet.
Në çdo moment, në mbarë botën po ndodhin një numër i madh fenomenesh ekstreme të motit. Disa prej tyre kanë qenë aq të mëdha sa, sipas AP-së, mund të thuhet se kemi hyrë në një epokë të ekstremeve.
Klimatologia Sarah Perkins-Kirkpatrick nga Universiteti Kombëtar Australian thotë se përjetoi një “moment ndërgjegjësimi” kur kuptoi se fenomenet ekstreme të vazhdueshme të motit nuk do të ndalonin edhe sikur bota të arrinte menjëherë emetime neto zero – pikën kur nga atmosfera largohet po aq gaz serrë sa edhe çlirohet në të.
Shumë vende dhe kompani të mëdha kanë vendosur objektiva për arritjen e emetimeve neto zero deri në vitin 2050 ose më vonë.
Duke pasur parasysh se dioksidi i karbonit mund të qëndrojë në atmosferë për qindra vjet dhe se atje tashmë është grumbulluar një sasi kaq e madhe, mund të duhen shekuj për të riparuar dëmet. Ndërkohë, sasi të tjera vazhdojnë të shtohen.
“Është si me bretkosën në ujin që zien”, tha Perkins-Kirkpatrick. “Nëse mësohemi vazhdimisht të përgatitemi për këtë, a do ta vërejmë fare?”
Është e qartë se asnjë vend nuk është realisht i përgatitur për një katastrofë të madhe klimatike, ndërsa rreziqet po ndryshojnë.
Robinson, libri i të cilit u botua në vitin 2020, thotë se po ta shkruante sot, do të përfshinte një kapitull për zjarret pyjore, të cilat janë bërë më të mëdha dhe më shkatërruese.
Edhe pse katastrofa e mundshme nga të nxehtit që ai përshkruan në Indi sot mund të ishte disi më pak e mundshme, për shkak të varësisë më të vogël nga rrjeti elektrik dhe përdorimit më të madh të energjisë diellore, Robinson mendon se rreziqet e një katastrofe në përgjithësi janë shtuar.
Libri, sipas tij, “ende ka kuptim”.
Perspektiva tepër të errëta
Njerëzit kanë një prirje të natyrshme për të mos menduar rreth skenarëve më të këqij të mundshëm. Ky është një fenomen bazë psikologjik: shmangia e bisedave për gjërat e pakëndshme. Ndryshimet klimatike, të cilat mund të duken dëshpëruese dhe dërrmuese, hyjnë pikërisht në këtë kategori.
Në vend të reduktimit drastik të emetimeve të gazeve serrë apo modernizimit të infrastrukturës, një reagim i zakonshëm – si nga qeveritë, ashtu edhe nga individët – është që problemi në masë të madhe të injorohet, vëren AP.
Një pjesë e problemit, sipas agjencisë, lidhet me kujdesin që shkencëtarët duhet të tregojnë kur flasin për fenomene ekstreme.
Për shembull, nuk mund të thuhet me siguri se një katastrofë do të ndodhë në një vit të caktuar, madje as në një dekadë të caktuar. Megjithatë, modelimi klimatik përmirësohet çdo vit, ndërsa intervalet kohore ndërmjet fenomeneve ekstreme po shkurtohen.
Sonia Seneviratne është klimatologe zvicerane dhe nënkryetare e një grupi pune të Panelit Ndërqeveritar për Ndryshimet Klimatike, organi kryesor i OKB-së që bashkon ekspertët e klimës.
Seneviratne e krahason këtë rrezik me pirjen e duhanit dhe kancerin e mushkërive. Njerëzit që pinë duhan nuk do të sëmuren domosdoshmërisht nga kanceri i mushkërive, por probabiliteti është më i lartë dhe mjekët duhet t’ua thonë këtë.
Në mënyrë të ngjashme, rreziku i fenomeneve ekstreme masive rritet me çdo të dhjetën e një grade të temperaturës.
“Nëse një ngjarje e tillë do të ndodhte, që tani mund ta imagjinoj kritikën e njerëzve që do të thoshin: ‘Klimatologët nuk na e thanë’”, tha ajo. “Por ne e kemi thënë.”
Tërmetet nuk lidhen me ndryshimet klimatike, por mënyra se si shumë qytete në Kaliforni, një shtet i ekspozuar ndaj tërmeteve, janë përgatitur për një tërmet të mundshëm katastrofik, të njohur si “Big One”, është një shembull i asaj që mund të bëhet.
Një figurë kyçe në këto përpjekje ka qenë Lucy Jones, sizmologe dhe autore e librit The Big Ones: How Natural Disasters Have Shaped Us (and What We Can Do About Them).
Në vitin 2014, Jones, e cila në atë kohë punonte në Shërbimin Gjeologjik të Shteteve të Bashkuara, bashkëpunoi me administratën e kryebashkiakut të Los Anxhelosit, Eric Garcetti, për hartimin e një nisme që çoi në modernizimin në shkallë të gjerë të ndërtesave dhe në përgatitjen për tërmete në Los Anxhelos, e më vonë edhe në qytete të tjera të Kalifornisë.
Dy vjet më vonë ajo themeloi një organizatë jofitimprurëse që ofron këshillim për përgatitjen ndaj tërmeteve dhe katastrofave të tjera.
Jones thotë se njerëzit do të ndërmarrin ndryshime nëse besojnë se rreziqet janë reale dhe se ekzistojnë zgjidhje të mundshme. Pa këtë bindje, reagimi ka të ngjarë të jetë injorimi i problemit.
“Mohimi i ndryshimeve klimatike është një mënyrë për t’u përballur me këtë”, tha Jones.
Sipas saj, njerëzit e racionalizojnë këtë me mendimin: “Nuk do të besoj se kjo është e vërtetë, kështu që do të ndihem më i sigurt.”
Shkenca thotë se pyetja nuk është nëse do të ndodhë katastrofa, por kur
Edhe pse fenomenet ekstreme të motit janë tashmë shumë të fuqishme, ka gjasa që situatat e ardhshme të jenë shumë më të rënda, vëren AP në analizën e saj, duke theksuar se kjo buron nga fizika themelore.
Më shumë se gjysma e të gjitha gazeve serrë të prodhuara nga njerëzimi gjatë gjithë historisë janë lëshuar në atmosferë gjatë pesëdhjetë viteve të fundit. Këto gaze krijojnë nxehtësi që çrregullon modelet e motit dhe ekosistemet.
Sipas AP-së, është e pamundur të përcaktohet me siguri se kur do të ndodhë një ngjarje e rëndë klimatike – ose, më saktë, disa ngjarje të tilla në pjesë të ndryshme të botës.
Një ngjarje katastrofike në një rajon mund të ndodhë pas pesëdhjetë vjetësh, pas dhjetë vjetësh apo edhe më herët.
Njerëzit që mohojnë se ndryshimet klimatike janë reale theksojnë se shkencëtarët kanë gabuar në disa parashikime, dhe është e vërtetë që jo çdo model klimatik ka rezultuar i saktë.
Por gjatë dekadave të fundit, klimatologët në përgjithësi kanë qenë tepër konservatorë në parashikimet e tyre. Pasojat e ndryshimeve klimatike po shfaqen shumë më shpejt nga sa ishte parashikuar.
Një nga shembujt e shumtë: në janar 2022, një studim britanik i vlerësimit të rrezikut klimatik parashikoi se probabiliteti që Britania e Madhe të përjetonte temperatura prej 40 gradësh Celsius ose më shumë deri në vitin 2040 ishte 0,02 për qind.
Po atë verë, temperaturat në disa pjesë të Mbretërisë së Bashkuar kaluan 40 gradë Celsius.
Pikat e kthesës
AP trajton gjithashtu momentin kur një “pikë kthese” – domethënë çasti kur përkeqësimi i një sistemi planetar kalon pragun përtej të cilit ai nuk mund të rikuperohet më – nuk konsiderohet më diçka vetëm teorike apo e së ardhmes.
Shembulli që përmendet më shpesh janë koralet.
Sipas Administratës Kombëtare Amerikane për Oqeanet dhe Atmosferën (NOAA), gjatë viteve 2023–2025, rreth 84 për qind e koraleve të botës përjetuan humbjen e algave mikroskopike si reagim ndaj stresit termik, një proces që shpesh çon në vdekjen e tyre.
Edhe sikur temperaturat të binin ndjeshëm, rikuperimi i pjesës më të madhe të koraleve mbetet i pasigurt.
Edhe pylli tropikal i Amazonës, i cili ruan sasi të mëdha dioksidi karboni dhe ndihmon në rregullimin e klimës, rrezikon të arrijë një pikë kthese.
Thatësira e zgjatur, zjarret e mëdha pyjore dhe shpyllëzimi për krijimin e kullotave për bagëti kanë shkaktuar gjatë dekadave të fundit degradimin e zonave të mëdha të pyllit.
Debati sot përqendrohet gjithnjë e më shumë te pyetja se kur – dhe jo nëse – Amazona do të fillojë të çlirojë më shumë dioksid karboni sesa arrin të thithë dhe të ruajë.
El Niño i këtij viti, cikli natyror dhe periodik i ngrohjes, pritet të jetë më i fuqishmi në historinë e matjeve, gjë që mund t’i rrisë edhe më tej temperaturat, të thyejë rekordet ekzistuese dhe të lërë pas dëme të konsiderueshme.
“Duhet të fillojmë të flasim për disa nga gjërat më të këqija që mund të ndodhin”, tha për AP profesor Tim Lenton, ekspert i klimës në Universitetin e Exeterit.
“Është e natyrshme të mendojmë se na presin tronditje edhe më të mëdha.”
Tomáš Karlík
Burimi: ČT24, AP
