Islami dhe Perandoria Osmane në mendimin politik perëndimor (1450–1750)

Libri i Noel Malcolm-it “Armiq të dobishëm: Islami dhe Perandoria Osmane në mendimin politik perëndimor (1450–1750)” është një studim i madh i historisë së ideve politike evropiane. Ai nuk është thjesht libër për Islamin, as thjesht libër për Perandorinë Osmane. Në thelb, është libër për mënyrën se si Perëndimi e përdori Islamin dhe Perandorinë Osmane për të menduar për veten: për pushtetin, fenë, ligjin, monarkinë, luftën, tolerancën, despotizmin, autoritetin dhe shtetin.

Teza qendrore e librit është se Perandoria Osmane dhe Islami, edhe pse për shumë shekuj u panë në Evropën Perëndimore si armiq fetarë, politikë dhe ushtarakë, u bënë njëkohësisht edhe “armiq të dobishëm”: shembuj, kundërshembuj, argumente retorike dhe modele analitike që shkrimtarët perëndimorë i përdorën në debatet e tyre të brendshme. Libri vetë e shpreh qartë këtë ide: këta armiq lindorë “nuk ishin aty vetëm për t’u gjykuar”, por “për t’u përdorur” në argumente që ndikuan zhvillimin e mendimit politik perëndimor.

1. Objekti i librit: jo historia osmane, por historia e mendimit perëndimor për osmanët

Malcolm nuk synon të shkruajë një histori të plotë të Perandorisë Osmane, as një histori të Islamit si fe. Ai studion përfytyrimet perëndimore për to. Kjo do të thotë se libri merret me mënyrën se si autorë evropianë, nga mesi i shekullit XV deri në mesin e shekullit XVIII, i lexuan, i shpjeguan, i keqkuptuan, i lavdëruan, i demonizuan ose i shfrytëzuan politikisht Islamin dhe shtetin osman.

Pikënisja historike është rënia e Kostandinopojës më 1453. Pas këtij momenti, Perandoria Osmane u bë prani e përhershme në imagjinatën politike dhe fetare të Evropës. Shkrimtarët perëndimorë e vështronin atë me frikë, mosbesim, armiqësi fetare, por edhe me kuriozitet të madh për fuqinë e saj shtetërore, disiplinën ushtarake dhe stabilitetin institucional. Në shekullin XVI, kur zgjerimi osman ishte i fuqishëm, kishte madje edhe admirim të hapur për disa aspekte të sistemit osman.

Ky është dallimi themelor: libri nuk pyet vetëm “çfarë ishte Perandoria Osmane?”, por “çfarë bënë mendimtarët perëndimorë me idenë e Perandorisë Osmane?”. Përgjigjja e Malcolm-it është: ata e përdorën atë si pasqyrë, si armë polemike dhe si laborator teorik.

2. Titulli “Armiq të dobishëm”: kuptimi i tij i thellë

Titulli është jashtëzakonisht domethënës. “Armiq” sepse Islami dhe osmanët për shumë evropianë ishin kundërshtarë ushtarakë, fetarë dhe civilizues. “Të dobishëm” sepse pikërisht kjo pozitë e jashtme i bënte të përshtatshëm për debatet e brendshme evropiane.

Kur një autor evropian donte të kritikonte absolutizmin francez, mund ta krahasonte mbretin e Francës me sulltanin. Kur donte të kritikonte klerin, mund të përdorte figurën e Muhamedit si themelues politik të fesë. Kur donte të lavdëronte disiplinën ushtarake, mund të sillte shembullin e jeniçerëve. Kur donte të diskutonte tolerancën fetare, mund të përmendte bashkëjetesën e të krishterëve dhe hebrenjve nën sundimin osman. Kur donte të sulmonte të gjitha fetë si konstrukte politike, mund të nisej nga polemikat e krishtera kundër Islamit dhe t’i kthente ato kundër krishterimit vetë.

Kështu, Islami dhe Perandoria Osmane nuk mbetën “jashtë” mendimit perëndimor. Ato hynë në brendësi të tij. U bënë pjesë e debatit mbi shtetin, sovranitetin, fenë, ligjin, moralin, luftën dhe autoritetin.

3. Struktura intelektuale e librit

Libri mund të lexohet si një udhëtim nëpër disa fusha të mëdha të mendimit politik:

1. Perandoria Osmane si model politik dhe ushtarak.
2. Arsyeja e shtetit dhe përdorimi i shembullit osman.
3. Machiavelli dhe krahasimi midis monarkive evropiane dhe monarkisë osmane.
4. Bodini, Campanella dhe mendimtarë të tjerë mbi pushtetin, fenë dhe monarkinë universale.
5. Lindja e konceptit të despotizmit oriental.
6. Montesquieu dhe formulimi më i famshëm i teorisë së despotizmit.
7. Islami si fe politike.
8. Muhamedi si ligjvënës, mashtrues, reformator ose udhëheqës politik në përfytyrimet evropiane.
9. Kurani, poligamia, toleranca dhe ligji islam në interpretimet perëndimore.
10. Radikalët evropianë që përdorën kritikën ndaj Islamit për të kritikuar edhe krishterimin.
11. Debati me traditën moderne të “orientalizmit”, sidomos me Edward Said-in.

Ky nuk është libër linear vetëm me ngjarje. Është libër konceptesh. Malcolm ndjek transformimin e ideve nga një autor te tjetri, nga një kontekst politik te tjetri, nga propaganda fetare te teoria politike.

4. Perandoria Osmane si frikë dhe si admirim

Një nga shtyllat e librit është ambivalenca perëndimore ndaj osmanëve. Evropianët i frikësoheshin fuqisë osmane, por njëkohësisht nuk mund të mos e vërenin efikasitetin e saj. Disiplina ushtarake, organizimi administrativ, shpejtësia e drejtësisë, mungesa e aristokracisë feudale të trashëguar dhe besnikëria e institucioneve ndaj sulltanit dukeshin për disa autorë si burim i forcës osmane.

Kjo krijoi një paradoks: armiku i krishterimit perëndimor mund të shihej edhe si shembull organizimi. Disa mendimtarë nuk e pranonin këtë hapur, por e përdornin tërthorazi. Për shembull, nëse Evropa ishte e përçarë nga fisnikëri, luftëra civile dhe rivalitete dinastike, Perandoria Osmane dukej më e centralizuar dhe më funksionale. Nëse gjyqet evropiane ishin të ngadalta e të ndërlikuara, drejtësia osmane përshkruhej shpesh si më e shpejtë. Nëse ushtritë evropiane vuanin nga mungesa e disiplinës, ushtria osmane paraqitej si model organizimi.

Por Malcolm nuk e paraqet këtë admirim si “turkofili” të thjeshtë. Ai tregon se lavdërimi i osmanëve shpesh kishte funksion polemik: shkrimtari nuk donte domosdoshmërisht të lavdëronte osmanët për hir të tyre, por të turpëronte shoqërinë e vet. Ky është mekanizmi i “turp-lavdërimit”: lavdërohet armiku për të kritikuar Evropën.

5. Machiavelli dhe rëndësia e modelit osman

Machiavelli është një nga nyjet kryesore të librit. Te “Il Principe”, ai krahason mënyrën se si sundohen mbretëritë evropiane me mënyrën se si sundohej Perandoria Osmane. Dallimi ishte ky: në Evropë, mbretërit sundonin përmes fisnikëve të trashëgueshëm, të cilët kishin prestigj, rrënjë lokale dhe fuqi të pavarur. Në Perandorinë Osmane, sulltani sundonte përmes shërbëtorëve dhe zyrtarëve që varen nga ai.

Për Machiavellin, kjo kishte pasoja strategjike. Një shtet me fisnikëri të fuqishme mund të pushtohej më lehtë, sepse agresori i jashtëm mund të gjente aleatë të brendshëm. Por pasi pushtohej, ishte më vështirë të mbahej, sepse fisnikët dhe strukturat lokale krijonin rezistencë. Perandoria Osmane ishte e kundërta: ishte shumë e vështirë të pushtohej, sepse nuk kishte aristokraci të pavarur që mund të bashkëpunonte me pushtuesin; por nëse mposhtej sulltani, sistemi mund të merrej më lehtë nga fitimtari.

Ky krahasim u bë jashtëzakonisht i rëndësishëm për traditën e mëvonshme të mendimit politik. Nga këtu u zhvilluan shumë diskutime mbi monarkinë, fisnikërinë, centralizimin, pushtetin personal dhe strukturën administrative të shtetit. Malcolm tregon se shumë prej debateve të mëvonshme mbi “despotizmin oriental” kanë rrënjë në këtë dallim machiavellian.

6. Arsyeja e shtetit dhe përdorimi i osmanëve si laborator politik

Libri i kushton rëndësi edhe traditës së “arsyes së shtetit”. Në Evropën e hershme moderne, sidomos pas Machiavellit, mendimtarët filluan të diskutonin se si ruhet shteti, si mbahet pushteti, cilat mjete janë të lejueshme për stabilitetin politik dhe çfarë raporti ka morali me politikën.

Perandoria Osmane u bë shembull i rëndësishëm në këtë debat, sepse dukej sikur ajo e kishte zgjidhur problemin e stabilitetit politik me mjete të ashpra: centralizim, disiplinë, kontroll të elitave, shërbim ndaj sulltanit, mungesë të aristokracisë së pavarur, administratë ushtarake dhe bindje të fortë politike.

Për disa autorë, kjo ishte provë e efikasitetit të një shteti të fortë. Për të tjerë, ishte shembull i rrezikshëm i pushtetit pa liri. Prandaj osmanët shërbenin në të dy drejtimet: si model force dhe si paralajmërim për tirani.

7. Jean Bodin dhe Perandoria Osmane si model i fuqisë sovrane

Jean Bodin është një tjetër autor kyç. Ai është i njohur për teorinë e sovranitetit. Për Bodinin, shteti ka nevojë për pushtet sovran, të lartë dhe të pandarë. Në këtë kuadër, Perandoria Osmane ishte e rëndësishme sepse dukej si shembull i një pushteti të centralizuar dhe të qëndrueshëm.

Malcolm e trajton Bodinin si mendimtar që nuk e sheh thjesht Perandorinë Osmane si barbarizëm. Përkundrazi, ai mund të gjejë në sistemin osman elemente që i shërbejnë argumentit të tij për sovranitetin. Megjithatë, kjo nuk do të thotë se Bodini ishte thjesht admirues i osmanëve. Si shumë autorë të librit, ai e përdor shembullin osman brenda një debati teorik perëndimor.

Këtu duket një nga meritat e librit: Malcolm nuk bie në ndarje të thjeshta “pro-osman” dhe “anti-osman”. Ai tregon se një autor mund të jetë armiqësor ndaj Islamit, por njëkohësisht të admirojë disa mekanizma të shtetit osman. Ose mund të lavdërojë tolerancën osmane jo sepse do Islamin, por sepse do të kritikojë intolerancën e krishterë në Evropë.

8. Campanella dhe monarkia universale

Campanella është i rëndësishëm sepse në mendimin e tij ndërthuren utopia, feja, politika dhe ideja e monarkisë universale. Në debatet e hershme moderne, Perandoria Osmane shfaqej shpesh si rival imperial dhe si model i një pushteti të madh të përqendruar.

Për Campanellën dhe autorë të ngjashëm, pyetja ishte: a mund të ketë një rend universal të krishterë që t’i kundërvihet fuqisë osmane? A është Perandoria Osmane një kërcënim apokaliptik, një rival politik apo një model që duhet studiuar? Këto pyetje tregojnë se osmanët nuk ishin thjesht objekt frike, por edhe pjesë e imagjinatës globale të Evropës.

9. Islami si fe politike

Një nga pjesët më të rëndësishme të librit është analiza e Islamit si fe politike. Në traditën polemike perëndimore, Islami shpesh u paraqit jo si fe e vërtetë, por si shpikje politike e Muhamedit. Sipas kësaj pamjeje, Muhamedi kishte krijuar një sistem besimi që i shërbente pushtetit, luftës, disiplinës dhe zgjerimit.

Kjo ide kishte disa elemente:

• Muhamedi paraqitej si ligjvënës politik, jo si profet i vërtetë.
• Kurani shihej nga disa autorë si tekst që përzien fenë me ligjin civil.
• Xhihadi interpretohej si mekanizëm për ekspansion ushtarak.
• Premtimet për parajsën për luftëtarët shiheshin si mënyrë për të nxitur guximin në betejë.
• Poligamia interpretohej si mjet për rritjen e popullsisë.
• Ndalimi i verës, rregullat morale dhe organizimi shoqëror lexoheshin si instrumente politike.

Malcolm tregon se kjo pamje negative e Islamit pati pasoja të papritura. Fillimisht ajo ishte polemikë e krishterë kundër Islamit. Por më vonë, shkrimtarë radikalë evropianë e përdorën të njëjtën logjikë për të kritikuar të gjitha fetë, përfshirë krishterimin. Nëse Islami mund të shpjegohej si konstrukt politik i sajuar nga një themelues i zgjuar, atëherë pse të mos shpjegoheshin kështu edhe fetë e tjera? Libri e thekson pikërisht këtë: paraqitja negative e Islamit si fe e sajuar për qëllime politike u përvetësua nga radikalët dhe u zgjerua në kritikë ndaj të gjitha feve.

10. Muhamedi në mendimin perëndimor: demonizim, racionalizim, rehabilitim

Figura e Muhamedit është një nga fushat ku libri tregon ndryshime të mëdha në mendimin evropian. Në polemikat mesjetare dhe të hershme moderne, Muhamedi përshkruhej shpesh si mashtrues, profet i rremë, njeri sensual, ambicioz dhe tiranik. Këto stereotipe u përsëritën gjatë.

Por gradualisht pati edhe interpretime më komplekse. Disa autorë filluan ta shihnin Muhamedin si ligjvënës të aftë, reformator, themelues shteti apo udhëheqës që kishte kuptuar mirë psikologjinë e popullit të tij. Te disa autorë radikalë, ai madje paraqitet pozitivisht, jo sepse ata pranonin Islamin si fe të vërtetë, por sepse e vlerësonin aftësinë e tij politike.

Në këtë pikë Malcolm është shumë i kujdesshëm. Ai paralajmëron kundër përdorimit të lehtë të termave si “islamofil”. Një autor mund të lavdërojë Muhamedin jo sepse e do Islamin, por sepse po përdor Islamin për të sulmuar klerin e krishterë, dogmën, intolerancën ose institucionet evropiane. Pra, lavdërimi i Muhamedit shpesh është mjet polemik, jo domosdoshmërisht simpati fetare.

11. Kurani dhe ligji islam në optikën perëndimore

Në librin e Malcolm-it, Kurani nuk trajtohet vetëm si tekst fetar, por si objekt interpretimi politik nga autorët perëndimorë. Për shumë prej tyre, Kurani dukej si përzierje e fesë, moralit, ligjit dhe politikës. Kjo e bënte Islamin të dukej si fe më e “politizuar” sesa krishterimi, së paku në perceptimin e tyre.

Ky perceptim prodhoi dy lloje reagimesh. Njëra ishte negative: Islami shihej si fe që e nënshtron njeriun ndaj pushtetit. Tjetra ishte më ambivalente: për disa mendimtarë, pikërisht mungesa e ndarjes së fortë mes fesë dhe ligjit mund të shpjegonte stabilitetin shoqëror të botës myslimane.

Pra, Kurani u përdor në debatet evropiane për natyrën e ligjit, burimin e autoritetit dhe marrëdhënien midis fesë dhe shtetit.

12. Poligamia, popullsia dhe morali publik

Një temë tjetër e rëndësishme është poligamia. Për shumë autorë perëndimorë, poligamia myslimane ishte shenjë e sensualitetit, inferioritetit moral ose shtypjes së grave. Por autorë të tjerë u përpoqën ta shpjegonin politikisht: poligamia, sipas tyre, mund të kishte shërbyer për rritjen e popullsisë, forcimin e familjes patriarkale ose krijimin e një rendi të caktuar shoqëror.

Te Montesquieu kjo temë lidhet me klimën, despotizmin dhe pozitën e grave. Ai mendonte se në klimat e nxehta gratë piqen herët, burrat marrin më shumë gra, dhe shoqëria priret drejt një modeli patriarkal e despotik. Malcolm e tregon qartë se ky argument ishte plot përgjithësime, por i rëndësishëm për mënyrën se si Evropa ndërtoi idenë e “despotizmit oriental”.

13. Despotizmi oriental: koncepti qendror i librit

Një nga boshtet më të fuqishme të librit është historia e konceptit të despotizmit oriental. Ky koncept nënkuptonte idenë se shtetet e Lindjes, sidomos Perandoria Osmane, qeveriseshin nga një sundimtar absolut, pa ligje, pa pronë të sigurt, pa fisnikëri të pavarur dhe pa liri politike.

Malcolm tregon se ky koncept nuk lindi menjëherë. Ai u ndërtua gradualisht nga shumë autorë. Fillimisht Perandoria Osmane mund të shihej edhe si model pozitiv i centralizimit dhe efikasitetit. Më vonë, elementet që dukeshin pozitive u përmbysën: mungesa e fisnikërisë u interpretua si mungesë lirie; centralizimi si tirani; disiplina si frikë; shpejtësia e drejtësisë si arbitraritet; bindja ndaj sulltanit si skllavëri.

Kështu, “despotizmi oriental” është shembull se si i njëjti material faktik mund të marrë kuptime të kundërta, në varësi të nevojave teorike dhe ideologjike të autorëve.

14. Montesquieu: kulmi i teorisë së despotizmit

Montesquieu është figura më e rëndësishme në pjesën për despotizmin. Ai e vendos despotizmin si një nga tre format themelore të qeverisjes: republikë, monarki dhe despotizëm. Republika mbështetet te virtyti politik, monarkia te nderi, despotizmi te frika.

Për Montesquieun, dallimi kryesor midis monarkisë dhe despotizmit është ekzistenca e institucioneve ndërmjetëse. Në monarki ka fisnikëri, kler, gjykata, parlamente, këshilla qytetesh dhe trupa shoqërorë që e ndërmjetësojnë pushtetin. Pa këto, mbetet vetëm vullneti i sundimtarit. Në atë rast nuk ka më monarki të vërtetë, por despotizëm. Malcolm citon pikërisht këtë ide: për Montesquieun, fisnikëria është pjesë e natyrës së monarkisë; pa monark nuk ka fisnikëri, pa fisnikëri nuk ka monarki, por despot.

Montesquieu e përdor Perandorinë Osmane si shembull kryesor, por jo të vetëm. Ai përfshin edhe Kinën, Japoninë, Persinë, Rusinë, Meksikën, Perunë dhe Perandorinë e vonë Romake. Kjo është e rëndësishme, sepse tregon se ai nuk e redukton despotizmin vetëm te Islami, edhe pse shpesh e lidh Islamin me një prirje drejt qeverisjes despotike. Malcolm thekson se, megjithë demonizimin perëndimor të Muhamedit, lidhja midis bindjeve myslimane dhe sundimit despotik nuk u kthye kurrë në një teori të përgjithshme ku Islami të ishte shkaku i vetëm i despotizmit.

15. Klima, territori dhe feja te Montesquieu

Montesquieu nuk e shpjegon despotizmin vetëm me politikë. Ai përdor një grup faktorësh: klimën, madhësinë e territorit, fenë, zakonet, historinë dhe karakterin e popullit.

Sipas tij, klimat e nxehta e bëjnë njeriun më pasiv dhe më të prirë për nënshtrim; territoret e mëdha kërkojnë centralizim të fortë; feja mund ta përforcojë respektin ndaj sundimtarit; zakonet mund të mbajnë gjallë rendin edhe në mungesë të ligjeve themelore. Ky model është shumë ambicioz, por edhe problematik, sepse shpesh ngrihet mbi përgjithësime dhe mbi përdorim selektiv të burimeve.

Një nga idetë më interesante që Malcolm nxjerr nga Montesquieu është kjo: faktorët që kufizojnë despotizmin janë njëkohësisht faktorët që e bëjnë të mundur mbijetesën e tij. Nëse despoti do të sundonte vetëm me vullnet arbitrar, sistemi do të shkatërrohej. Por klima, feja, zakonet dhe karakteri i popullit e detyrojnë edhe despotizmin të pranojë njëfarë rregulli. Kjo është një nga pjesët më subtile të analizës së Malcolm-it.

16. Despotizmi dhe familja: gruaja si pasqyrë e rendit politik

Një pjesë shumë e rëndësishme e analizës së Montesquieut lidhet me gratë, poligaminë dhe familjen. Ai e sheh familjen orientale si pasqyrim të shtetit despotik. Nëse shteti bazohet në nënshtrim, edhe familja bazohet në nënshtrim. Nëse sundimtari izolohet në pallat, gratë izolohen në harem. Nëse jeta politike kontrollohet nga frika, edhe jeta private organizohet nga frika dhe kontrolli.

Malcolm e paraqet këtë si një nga shembujt më të qartë të mënyrës se si Montesquieu ndërton analogji midis shtetit dhe shtëpisë. Por ai tregon edhe dobësitë e kësaj metode. Montesquieu shpesh injoron kundërdëshmi të rëndësishme, si mundësinë e grave myslimane për divorc në disa kushte, ose përshkrime më pozitive të jetës së grave osmane nga autore si Lady Mary Wortley Montagu. Në materialin e dërguar theksohet se Montagu përqeshte udhëpërshkruesit meshkuj që vajtonin “mbylljen” e grave turke, duke sugjeruar se ato mund të ishin më të lira sesa mendohej nga burrat evropianë.

Kjo pjesë është e rëndësishme për dy arsye. Së pari, tregon se “Orienti” përdorej për të diskutuar edhe çështje gjinore. Së dyti, tregon se përfytyrimi evropian për gruan myslimane shpesh ishte ndërtuar nga burra që nuk kishin qasje reale në botën e brendshme të grave osmane.

17. Kundërthëniet e Montesquieut

Malcolm nuk e trajton Montesquieun si autor të pagabueshëm. Përkundrazi, një nga vlerat e analizës është se tregon tensionet e brendshme të teorisë së tij.

Montesquieu thotë se në despotizëm nuk ka ligje, por pastaj pranon se në Perandorinë Osmane ka gjykatës, kadi, myfti, norma fetare, zakone, taksa të caktuara trashëgimore dhe kufizime praktike ndaj sulltanit. Ai e paraqet Kinën si despotizëm, por njëkohësisht pranon se Kina kishte ligje të mira dhe qeverisje të moderuar. Ai e lidh despotizmin me frikën, por pranon se disa shtete despotike mund të funksionojnë edhe me faktorë të tjerë.

Në një fragment të rëndësishëm, Malcolm tregon se Montesquieu më shumë se një herë pohon se despotizmi funksionon pa ligje, por ky përshkrim bëhet aq ekstrem sa nuk përputhet me asnjë sistem real qeverisjeje.

Kjo nuk e bën Montesquieun të parëndësishëm. Përkundrazi, e bën më interesant: teoria e tij është e fuqishme jo sepse është plotësisht e saktë empirikisht, por sepse krijoi një gjuhë të re për të diskutuar pushtetin absolut, frikën, institucionet dhe lirinë.

18. Volteri, Porter dhe kundërshtimi ndaj teorisë së despotizmit

Një nga pjesët më të vlefshme të librit është se Malcolm nuk ndalet vetëm te ndërtimi i stereotipit. Ai tregon edhe kundërshtimet ndaj tij.

Volteri kundërshtoi idenë se qeverisja osmane ishte thjesht absurde dhe despotike. Ai argumentoi se turqit dhe grekët nuk ishin thjesht skllevër të sulltanit, se kishte ligje trashëgimie dhe se sistemi osman nuk ishte arbitrar në gjithçka. Mignot, nipi i Volterit, e nuancoi më tej çështjen: nëse despotizmi do të thotë pushtet pa kufij, atëherë sulltanët nuk janë despotë; por nëse do të thotë pushtet i parregulluar, atëherë sovrani osman mund të quhet despotik.

James Porter, ambasador britanik në Stamboll, dha një kundërshtim edhe më empirik. Ai argumentoi se sistemi osman ishte keqparaqitur, se ai mbështetej në fe të lidhur me ligjin, se turqit kishin ligje për pronën, tregtinë dhe ndëshkimin e krimeve, dhe se problemi nuk ishte mungesa e ligjeve, por administrimi i korruptuar i tyre. Ai theksoi gjithashtu rolin e vakëfeve dhe autoritetin real të myftiut si frenues ndaj pushtetit.

Këto kundërshtime janë shumë të rëndësishme, sepse tregojnë se mendimi perëndimor nuk ishte monolit. Nuk kishte vetëm një “Perëndim” që prodhonte stereotipe për një “Lindje”. Kishte debate, korrigjime, polemika, përplasje burimesh dhe përdorime të ndryshme të të njëjtit material.

19. Linguet: përmbysja radikale e Montesquieut

Simon-Nicolas-Henri Linguet është një nga figurat më interesante të analizës. Ai e sulmoi ashpër Montesquieun dhe mbrojti qeveritë aziatike nga akuza e despotizmit. Për Linguetin, sistemi evropian me shumë institucione ndërmjetëse, fisnikëri dhe privilegje nuk ishte garanci lirie, por burim shtypjeje. Ai mendonte se njeriu i zakonshëm mund të ishte më i mbrojtur në një monarki të fortë aziatike sesa në një Evropë ku fisnikët, gjykatat, privilegjet dhe korporatat e ndryshme e shtypnin popullin.

Ky është një moment shumë i rëndësishëm në libër: modeli osman, që për Montesquieun ishte paralajmërim kundër despotizmit, për Linguetin bëhet argument kundër shoqërisë evropiane feudale dhe aristokratike. Kjo tregon edhe një herë forcën e tezës së Malcolm-it: Islami dhe Perandoria Osmane ishin “të dobishëm” sepse mund të përdoren në drejtime të kundërta.

20. Toleranca fetare osmane si armë në debatet evropiane

Një temë e rëndësishme është toleranca fetare. Në shumë raste, autorët perëndimorë vërenin se të krishterët dhe hebrenjtë mund të praktikonin fenë e tyre nën sundimin osman, ndonëse me kufizime dhe status të pabarabartë. Kjo u përdor në debatet evropiane për tolerancën.

Këtu mekanizmi është i qartë: nëse një shtet mysliman lejon njëfarë praktike të lirë të feve të tjera, ndërsa shtetet e krishtera persekutojnë të krishterë të tjerë, atëherë Evropa ka arsye të turpërohet. Prandaj Perandoria Osmane bëhet armë retorike në debatet brendakrishtere.

Malcolm e thekson këtë në përfundim: modeli osman luajti rol të rëndësishëm retorik në debatet për tolerancën fetare, por ky rol ishte para së gjithash pjesë e argumenteve të brendshme perëndimore.

21. Armiqësia teologjike nuk zhduket

Megjithëse libri tregon admirime, përdorime pozitive dhe interpretime të nuancuara, Malcolm nuk pretendon se armiqësia ndaj Islamit u zhduk. Përkundrazi, ai thekson se tradita e polemikës antimyslimane mbeti shumë e fortë.

Kjo armiqësi kishte rrënjë në Bizant, në kryqëzata, në Spanjë, në konfliktet mesdhetare, në frikën nga konvertimet e të krishterëve të zënë robër dhe në shqetësimet për antitrinitarianizmin. Teologjia e krishterë mbeti pjesë themelore e mënyrës se si evropianët mendonin për shoqërinë, ligjin dhe qeverisjen. Malcolm e shpjegon se statusi i osmanëve si “të pafë” vazhdoi të kishte rëndësi reale në mendimin politik perëndimor.

Kjo është një pikë thelbësore: libri nuk është histori e “përparimit” nga paragjykimi drejt mirëkuptimit. Është histori më komplekse. Dija për Islamin u rrit, por armiqësia nuk u zhduk. Disa mite u hoqën, por shumë paragjykime mbetën. Disa autorë u bënë më të saktë, por jo domosdoshmërisht më dashamirës.

22. Radikalët evropianë dhe kthimi i kritikës kundër krishterimit

Një nga temat më të mprehta të librit është mënyra se si kritika ndaj Islamit u kthye në kritikë ndaj fesë në përgjithësi. Polemistët e krishterë kishin thënë për shekuj se Islami ishte fe e sajuar nga një themelues politik. Por mendimtarët radikalë evropianë morën këtë skemë dhe pyetën: nëse kjo vlen për Islamin, pse të mos vlejë edhe për krishterimin?

Kështu, Islami u bë jo vetëm objekt polemike, por instrument për lindjen e skepticizmit fetar. Muhamedi, që dikur paraqitej si mashtrues për të mbrojtur krishterimin, më vonë mund të përdorej për të thënë se të gjithë profetët, ligjvënësit dhe themeluesit fetarë kanë përdorur mekanizma të ngjashëm politikë.

Kjo është një nga ironitë më të mëdha të librit: polemika antimyslimane, e krijuar për të forcuar krishterimin, ndihmoi disa autorë ta dobësonin autoritetin e krishterimit.

23. Metodologjia e Malcolm-it

Metoda e Malcolm-it është ajo e historisë intelektuale dhe historisë së diskurseve politike. Ai ndjek fjalë, koncepte, argumente dhe shembuj nga një tekst te tjetri. Ai nuk mjaftohet me autorët e mëdhenj si Machiavelli, Bodin, Volter apo Montesquieu, por përfshin edhe diplomatë, udhëtarë, polemistë, teologë, përkthyes, historianë, autorë anonimë dhe mendimtarë më pak të njohur.

Kjo është shumë e rëndësishme, sepse ide të mëdha shpesh nuk lindin vetëm te “gjigantët”. Ato qarkullojnë në pamflete, raporte diplomatike, relacione udhëtarësh, traktate fetare, përkthime, enciklopedi dhe polemika. Malcolm ndjek pikërisht këtë qarkullim.

Bibliografia e librit është shumë e gjerë dhe përfshin burime në shumë gjuhë, dorëshkrime arkivore, vepra klasike politike, tekste teologjike dhe studime moderne. Materialet e dërguara tregojnë qartë se ai punon me një bazë shumë të gjerë burimore, duke përfshirë Machiavellin, Luthern, Lucinge, Linguet, vepra për Islamin, Perandorinë Osmane dhe mendimin politik evropian.

24. Malcolm kundër një leximi të thjeshtë saidian të orientalizmit

Në përfundim, Malcolm hyn në debat me ndikimin e Edward Said-it dhe veprës “Orientalism”. Ai nuk e mohon se ka paragjykime perëndimore ndaj Islamit dhe Lindjes. Përkundrazi, libri është plot shembuj të tyre. Por ai kundërshton idenë se shkrimet e hershme moderne për Islamin dhe osmanët mund të shpjegohen thjesht si projektim i dëshirës perëndimore për sundim mbi Orientin.

Sipas Malcolm-it, kjo skemë është veçanërisht problematike për periudhën 1450–1750, sepse në atë kohë Perëndimi nuk sundonte mbi botën osmane. Përkundrazi, Perandoria Osmane ishte vetë fuqi imperiale dhe kërcënim real për Evropën. Në përfundim ai thotë se teza e Said-it është vështirë të zbatohet për periudhën e hershme moderne, sepse Said-i flet kryesisht për shekujt XIX dhe XX, kur Britania dhe Franca qeverisnin pjesë të mëdha të Orientit.

Kjo nuk do të thotë se Malcolm e përjashton “orientalizmin”. Ai kërkon ta ndërlikojë atë. Për të, shkrimet evropiane për Islamin dhe osmanët nuk janë vetëm ushtrime dominimi simbolik. Ato janë edhe forma vetëkritike, debate brendaperëndimore, përpjekje për të kuptuar fuqinë e armikut, strategji reformuese, polemika kundër absolutizmit, kundër klerit, kundër intolerancës ose kundër aristokracisë.

25. Koncepti i “ndërtekstualitetit afatgjatë”

Një ide shumë e rëndësishme në përfundim është “ndërtekstualiteti afatgjatë”. Malcolm tregon se shumë pretendime për Perandorinë Osmane kalonin nga një tekst në tjetrin për dekada e shekuj. Disa ishin të sakta, disa të pjesshme, disa të gabuara, por përsëritja u jepte autoritet.

Për shembull, ideja se sulltani zotëronte gjithë pronën ose ishte trashëgimtar universal i shtetasve të vet vazhdoi të përsëritej edhe kur kishte prova që e kundërshtonin. Kjo ndodhte sepse pretendime të tilla ishin të dobishme për teori më të mëdha mbi despotizmin, pronën, lirinë dhe pushtetin.

Pra, në mendimin politik nuk qarkullojnë vetëm fakte; qarkullojnë formula. Dhe kur një formulë është e dobishme teorikisht, ajo mbijeton edhe kur dobësohet empirikisht.

26. Vlera shkencore e librit

Vlera kryesore e librit është se ai e zhvendos debatin nga pyetja e thjeshtë “a ishin evropianët pro apo kundër Islamit?” te një pyetje shumë më e thellë: “si u përdorën Islami dhe osmanët në ndërtimin e mendimit politik perëndimor?”.

Libri tregon se:

• Islami nuk ishte vetëm objekt urrejtjeje, por edhe instrument analize.
• Perandoria Osmane nuk ishte vetëm armik ushtarak, por edhe model politik.
• “Despotizmi oriental” nuk ishte koncept i gatshëm, por produkt i debateve të gjata.
• Autorët perëndimorë nuk ishin të gjithë njësoj; ata polemizonin me njëri-tjetrin.
• Dija, paragjykimi, interesi politik dhe strategjia retorike ishin të ndërthurura.
• Debatet për Islamin shpesh ishin në të vërtetë debate për Evropën.

Kjo e bën librin të rëndësishëm jo vetëm për historinë osmane ose studimet islame, por edhe për historinë e mendimit politik evropian.

27. Kufizimet dhe vështirësitë e librit

Libri është shumë i pasur, por edhe i vështirë. Ai kërkon njohuri të historisë evropiane, të teorisë politike, të Reformacionit, të absolutizmit francez, të Iluminizmit, të polemikave fetare dhe të historisë osmane. Lexuesi që kërkon një rrëfim të thjeshtë kronologjik mund ta ketë të vështirë, sepse Malcolm shpesh ndjek argumente komplekse nga një autor te tjetri.

Një kufizim tjetër është se libri merret kryesisht me çfarë mendonin perëndimorët për osmanët dhe Islamin, jo me zërat osmanë dhe myslimanë vetë. Kjo është zgjedhje metodologjike, jo dobësi e rastësishme. Por duhet mbajtur parasysh: Islami dhe Perandoria Osmane në këtë libër shpesh janë objekte të interpretimit perëndimor, jo subjekte që flasin drejtpërdrejt për veten.

Megjithatë, Malcolm është i vetëdijshëm për këtë. Ai nuk i merr burimet perëndimore si pasqyrim të pastër të realitetit osman. Ai i lexon si dokumente të mendimit perëndimor.

28. Përfundimi i madh i librit

Përfundimi më i rëndësishëm është ky: mendimi politik perëndimor nuk u zhvillua në izolim. Ai u formua në kontakt, frikë, konflikt, admirim dhe polemikë me botën islame dhe osmane. Perandoria Osmane ishte armik, por edhe material teorik. Islami ishte objekt polemike, por edhe mjet për të menduar marrëdhënien midis fesë dhe politikës.

Malcolm e përmbys idenë se Lindja ishte vetëm “tjetri” pasiv i Perëndimit. Në periudhën që ai studion, Lindja ishte tepër e fuqishme për t’u shpërfillur dhe tepër interesante për të mos u përdorur. Prandaj Islami dhe Perandoria Osmane ishin pjesë aktive e mendimit politik perëndimor.

29. Formulimi më i shkurtër i tezës

Në një fjali:

Noel Malcolm tregon se nga viti 1450 deri më 1750, Islami dhe Perandoria Osmane u përdorën nga mendimtarët perëndimorë jo vetëm si armiq fetarë e politikë, por si mjete të fuqishme për të debatuar problemet themelore të vetë Perëndimit: pushtetin, ligjin, fenë, luftën, tolerancën, monarkinë dhe despotizmin.

30. Rëndësia e librit për lexuesin shqiptar

Për lexuesin shqiptar, ky libër ka rëndësi të veçantë për disa arsye.

Së pari, shqiptarët kanë qenë historikisht në hapësirën ku Perandoria Osmane dhe Evropa e krishterë janë takuar, përplasur dhe ndërthurur. Prandaj libri ndihmon për të kuptuar jo vetëm si është parë Perandoria Osmane në Perëndim, por edhe si janë ndërtuar shumë stereotipe politike e kulturore që më vonë ndikuan edhe Ballkanin.

Së dyti, libri ndihmon për të dalluar realitetin historik nga përdorimi ideologjik. Shumë ide për “Lindjen”, “Islamin”, “despotizmin”, “turkun”, “sulltanin” ose “prapambetjen orientale” nuk janë thjesht përshkrime neutrale. Ato janë prodhime debatesh politike evropiane.

Së treti, libri tregon se historia e ideve është shpesh më e ndërlikuar sesa ndarja “Perëndim kundër Lindjes”. Në shumë raste, Lindja përdorej për të kritikuar Perëndimin; Islami përdorej për të kritikuar krishterimin; osmanët përdoren për të kritikuar absolutizmin, aristokracinë ose intolerancën evropiane.

31. Vlerësim përfundimtar

“Armiq të dobishëm” është libër i dendur, akademik dhe i rëndësishëm. Ai kërkon lexim të kujdesshëm, sepse nuk ecën me formula të thjeshta. Forca e tij qëndron në faktin se nuk kënaqet me klishe: as me idenë se Perëndimi vetëm e urreu Islamin, as me idenë se pati një traditë të thjeshtë “islamofilie”, as me idenë se orientalizmi i hershëm modern ishte vetëm dëshirë për dominim.

Libri tregon një realitet më kompleks: frikë dhe admirim; paragjykim dhe kuriozitet; urrejtje teologjike dhe përdorim racional; informacion empirik dhe ndërtekstualitet; polemikë kundër Islamit dhe kritikë ndaj krishterimit; kritikë ndaj despotizmit osman dhe kundërshtim ndaj absolutizmit evropian.

Pikërisht për këtë arsye, libri është i rëndësishëm: ai tregon se Islami dhe Perandoria Osmane nuk ishin periferi e mendimit politik perëndimor. Ato ishin pjesë e brendshme e tij.