Nga Elez Biberaj
Një vit pasi Kryeministri Edi Rama siguroi një mandat të katërt radhazi, me një fitore dërrmuese, Shqipëria gjendet në një realitet krejt ndryshe nga narrativa triumfaliste që ai projektoi. Qeveria, që pretendonte një autoritet të pakrahasueshëm, përballet sot me kryengritjen qytetare më të qëndrueshme të dekadave të fundit. Ajo që nisi si një seri protestash modeste kundër projekteve të investimeve të huaja në Zvërnec dhe Sazan, është shndërruar në një përballje kombëtare me një sistem që shumë shqiptarë e shohin si të papërgjegjshëm, grabitqar dhe thellësisht të konsumuar.
Protestat u nxitën nga shqetësimet lidhur me kushtet e paqarta të investimeve të profilit të lartë të lidhura me Ivanka Trump dhe Jared Kushner. Por demonstratat nuk janë një referendum për familjen Trump, dhe as një refuzim i kapitalit të huaj. Shqiptarët kanë mirëpritur prej kohësh investimet që respektojnë ligjet e vendit, mjedisin dhe interesin publik. Ajo që ata kundërshtojnë është mënyra se si këto projekte u shtynë përpara: pa transparencë, pa konsultim dhe pa respekt për të drejtat mjedisore apo pronësore. Protestat nuk janë kundër Trump-it apo kundër Amerikës; ato janë kundër kleptokracisë.
Për vite me radhë, Rama ka qeverisur sikur konkurrenca politike të ishte një bezdi dhe jo një domosdoshmëri demokratike. Pushteti u përqendrua gjithnjë e më shumë. Parlamenti funksionoi si formalitet. Ndryshimet në kabinet u shpallën në mënyrë teatrale, me ministra që mësonin për emërimet e tyre gjatë fjalimeve publike. Jeta e brendshme e partisë në pushtet u ngushtua në besnikëri dhe konformizëm. Opozita, e fragmentuar dhe e demonizuar, u trajtua si bezdi dhe jo si kundërpeshë.
Ky përqendrim i autoritetit krijoi iluzionin e stabilitetit. Por ai prodhoi gjithashtu një sistem të brishtë – një sistem që mund të funksiononte me efikasitet vetëm për aq kohë sa qytetarët mbeteshin pasivë. Protestat e kanë shkatërruar këtë supozim. Ato kanë ekspozuar kufijtë e një modeli qeverisjeje të ndërtuar mbi kontrollin dhe korrupsionin, e jo mbi pëlqimin dhe llogaridhënien.
Polemika rreth projekteve të Zvërnecit dhe Sazanit nxori në sipërfaqe frustrime më të thella. Shqiptarët kanë parë prej vitesh se si tenderët publikë, kontratat infrastrukturore dhe asetet strategjike janë orientuar drejt rrjeteve të lidhura politikisht. Rastet e bujshme të korrupsionit, si çështja Balluku dhe pasurimi i ministrave, zyrtarëve të lartë dhe familjeve të tyre, kanë forcuar perceptimin se elita qeverisëse është e mbrojtur nga çdo llogaridhënie. Ndërkohë, qytetarët e zakonshëm përballen me paga të ngecura, rritje të kostos së jetesës dhe përkeqësim të shërbimeve publike. Gati një milion shqiptarë kanë emigruar gjatë dy dekadave të fundit – një largim masiv që pasqyron jo vetëm vështirësitë ekonomike, por edhe humbjen e besimit te drejtimi që ka marrë vendi. Protestat janë, pjesërisht, një reagim ndaj këtij erozioni të akumuluar të besimit.
Në vend që të përballet me shqetësimet e protestuesve, Rama ka zgjedhur strategjinë e shpërfilljes dhe talljes. Ai i ka paraqitur protestat si anti-investim ose si të manipuluara nga agjentë të huaj. Ai është tallur me protestuesit përmes spektaklit politik – shakave me pelikane, ironive të inskenuara dhe insinuatave se ata janë të painformuar ose jo patriotë. Ai ka rikthyer edhe spektaklin e mitingjeve masive për përvjetorët e partisë së tij, duke kujtuar mobilizimet performative të periudhës së vonë komuniste. Ky reagim zbulon më shumë sesa thjesht një qëndrim mbrojtës politik. Ai pasqyron një stil qeverisjeje të mësuar me pandëshkueshmërinë dhe që e ka të vështirë ta kuptojë kundërshtimin si diçka tjetër përveç sabotimit. Është një reagim që e thellon, në vend që ta zgjidhë, krizën e legjitimitetit.
Ajo që e bën këtë kryengritje qytetare të jashtëzakonshme është përbërja e saj. Ajo nuk është organizuar nga një parti politike. Nuk drejtohet nga një ideologji e vetme. Është një koalicion studentësh, aktivistësh të mjedisit, pronarësh tokash, punëtorësh, pensionistësh dhe profesionistësh të rinj. Shumë prej tyre kishin kohë që ishin larguar nga politika, të bindur se pjesëmarrja nuk kishte peshë. Tani ata ndodhen në rrugë, të bashkuar nga bindja se Shqipëria nuk mund të vazhdojë më në këtë drejtim. Kërkesat e tyre janë të qarta dhe koherente: dorëheqja e Ramës; një qeveri teknike për të rikthyer besimin; shfuqizimi i ligjeve të miratuara për t’iu përshtatur investitorëve pa konsultim publik; llogaridhënie për korrupsionin, përfshirë rastet në nivelet më të larta; dhe një model qeverisjeje të bazuar në transparencë dhe sundim të ligjit.
Këto nuk janë kërkesa radikale. Janë pritshmëritë minimale të një shoqërie demokratike.
Për vite me radhë, jeta politike shqiptare është karakterizuar nga dorëzimi. Qytetarët kanë parë institucionet të dobësohen, korrupsionin të thellohet dhe debatin publik të ngushtohet. Shumë arritën në përfundimin se asgjë nuk mund të ndryshonte. Protestat e kanë përmbysur këtë trajektore psikologjike. Ato i kanë rikthyer ndjenjën e veprimit një shoqërie që për një kohë të gjatë ishte bindur se pushteti ishte i palëvizshëm. Edhe pa një lider të vetëm apo një strukturë formale, lëvizja ka arritur tashmë diçka të thellë: ka thyer magjinë e paprekshmërisë që rrethonte sundimin e Ramës.
Fitorja dërrmuese e Ramës në vitin 2025 synonte të vuloste dominimin e tij. Në vend të kësaj, ajo përshpejtoi tejkalimin e kufijve që tani ka nxitur një rezistencë të gjerë. Mandati i tij, dikur i paraqitur si historik, po i ngjan gjithnjë e më shumë një fitoreje pirrike – një fitore që siguroi kontroll afatshkurtër në kurriz të legjitimitetit afatgjatë. Edhe nëse ai e mbijeton krizën e menjëhershme, peizazhi politik ka ndryshuar në mënyrë të pakthyeshme. Qeveria nuk mund të mbështetet më te apatia publike. Opozita, edhe pse ende e fragmentuar, nuk është më i vetmi kanal i pakënaqësisë. Shoqëria civile, e margjinalizuar për një kohë të gjatë, është rikthyer në skenën kombëtare. Dhe brezi i ri, aq shpesh i etiketuar si indiferent, ka treguar se është i gatshëm të veprojë.
Në këtë moment, edhe bashkësia ndërkombëtare përballet me një zgjedhje: të mbetet një vëzhguese e largët apo të mbajë një qëndrim parimor në mbështetje të normave demokratike, integritetit institucional dhe llogaridhënies së vërtetë.
Protestat kanë hapur një derë, por ende nuk kanë përcaktuar rrugën përpara. Shqipëria ka nevojë për më shumë sesa një katarsis kolektiv. Ajo ka nevojë për një strategji gjithëpërfshirëse të ripërtëritjes demokratike: rindërtimin e institucioneve të afta për t’i rezistuar presionit politik; rikthimin e kontrollit dhe balancave; garantimin e pavarësisë së drejtësisë; mbrojtjen e lirisë së medias; krijimin e hapësirës për aktorë të rinj politikë; si dhe investimin në arsim dhe mundësi, në mënyrë që të rinjtë shqiptarë të shohin një të ardhme në vendin e tyre.
Këto janë detyra afatgjata, por ato tashmë janë bërë pjesë e debatit kombëtar në një mënyrë që nuk kanë qenë prej vitesh.
Nëse protestat do të sjellin apo jo ndryshim të menjëhershëm politik nuk është e vetmja masë e rëndësisë së tyre. Shqipëria tashmë ka kaluar një prag. Një shoqëri që ishte bërë cinike ka rizbuluar zërin e saj. Një qeveri që e konsideronte veten të pathyeshme është përballur me kufijtë e saj. Një komb që ndihej i poshtëruar nga korrupsioni ka rifituar dinjitetin e tij.
Kjo është një zgjim qytetar, jo një episod kalimtar.
Shqipëria ka kaluar kapituj të vështirë dhe ka dalë më e fortë. Mund ta bëjë sërish. Guximi i treguar në rrugët e Tiranës nuk është thjesht një refuzim i së tashmes; është një afirmim i së ardhmes. Protestuesit i kanë kujtuar vendit dhe botës se aspiratat demokratike të Shqipërisë mbeten të gjalla, të qëndrueshme dhe të rrënjosura thellë.
Një popull që rizbulon dinjitetin e vet nuk kthehet më në heshtje. Shqipëria ka hyrë në një kapitull të ri dhe qytetarët e saj po e shkruajnë atë me qartësi, guxim dhe shpresë.
*Elez Biberaj mban gradën Ph.D. në shkenca politike nga Universiteti Columbia dhe u pensionua nga Zëri i Amerikës në dhjetor 2023, pas një karriere 43-vjeçare.
