Rreth gjashtë milionë njerëz në Gjermani vuajnë nga artroza në gju. Për shkak të dhimbjeve, shumë prej tyre lëvizin shumë pak. Por kursimi i gjurit është pikërisht gabimi më i madh, thonë ekspertët.
Nga Victoria Kunzmann
Lajmi i keq fillimisht: nëse keni artrozë në gju, nuk ka shërim të plotë.
Te gonartroza, siç quhet në gjuhën mjekësore artroza e gjurit, kërci i dëmtuar nuk mund të rikthehet plotësisht. Prandaj mund të shfaqen kufizime në lëvizje dhe dhimbje.
Por tani lajmi i mirë: gjasat janë shumë të mëdha që, edhe pa operacion, të mund t’i riktheheni sportit – pa ju munduar gjuri vazhdimisht.
Pse jam kaq e sigurt? Nëna ime, sot 70-vjeçare, mori diagnozën e artrozës në gju gati dhjetë vjet më parë.
Vitet e para ishin të vështira. Terapitë ndihmonin pak.
Prandaj, edhe pse nuk ka qenë kurrë mbipeshë, ajo ndryshoi mënyrën e ushqyerjes. Hoqi dorë nga alkooli, nga mishi dhe nisi të konsumonte shumë perime.
Ajo merret çdo ditë me sport, shkon në palestër, noton dhe bën ecje sportive. Sot është aq në formë, sa shoqet ia kanë zili. Dhimbjet në gju i janë përmirësuar ndjeshëm.
Forma e saj fizike është arritur me shumë mund – dhe është shembull se artroza nuk duhet ta zbehë gëzimin e jetës.
Ky është vetëm një rast personal; një shembull i vetëm nuk provon gjithçka. Por gjetjet shkencore janë të qarta: kursimi i vazhdueshëm është i gabuar, ndërsa lëvizja mund të ndihmojë shumë.
Ortopedi nga Freiburgu, Kaywan Izadpanah, e sheh “ruajtjen e aktivitetit dhe kontrollin e ushqimit” si shtyllën kryesore të terapisë kundër artrozës.
Çfarë ndodh në gju te gonartroza?
Shenja kryesore e artrozës së gjurit është konsumimi i kërcit. Zakonisht dëmtimi lidhet me moshën dhe prek sidomos njerëzit mbi 50 vjeç, por ndonjëherë edhe persona shumë më të rinj.
Ndër shkaqet e tjera janë sëmundjet, deformimet, aksidentet dhe lëndimet sportive, për shembull gjatë skijimit ose futbollit. Edhe mbipesha luan rol të rëndësishëm, sepse rrit presionin mbi “amortizuesin” në kyç dhe, përveç kësaj, qelizat dhjamore sjellin substanca inflamatore në kyç.
Kur kërci çahet ose hollohet, krijohet fërkim; në disa raste, kocka fërkohet drejtpërdrejt me kockën. Pra, shtresa mbrojtëse ndërmjet tyre dëmtohet ose zhduket plotësisht.
Dhimbjet shfaqen kur lëvizet nyja e gjurit, për shembull gjatë ngritjes në mëngjes ose gjatë ngjitjes së shkallëve. Ato mund të shfaqen edhe pas ngarkesës së madhe për një kohë më të gjatë. Sidomos në fazat e mëvonshme të artrozës, gjuri mund të dhembë edhe në gjendje pushimi.
Shpesh, ligamentet dhe muskujt përreth reagojnë me irritim dhe inflamacion. Kështu gjuri bëhet më i ngurtë, më i dobët dhe më pak i lëvizshëm.
Në varësi të moshës dhe metodës së trajtimit, është e mundur që kërci të rigjenerohet pjesërisht. Megjithatë, shumica e pacientëve me artrozë duhet të mësojnë të jetojnë me këtë sëmundje.
Në çdo rast, ecuria ndryshon shumë nga një pacient te tjetri: disa nuk ndiejnë pothuajse asnjë ndryshim, ndërsa te të tjerët dhimbjet e gjurit përkeqësohen papritur.
Pse është kaq e rëndësishme lëvizja?
Dhimbjet shpesh bëjnë që pacientët, pas diagnozës së artrozës, ta kursejnë gjurin dhe të heqin dorë nga sporti. Kjo është krejtësisht e gabuar, thotë mjeku Izadpanah:
“Kërci i mbetur ushqehet më keq se më parë. Si pasojë, artroza përparon më shpejt dhe shqetësimet gjatë lëvizjes bëhen më të mëdha.”
Ai rekomandon të kundërtën. Më shumë sport është çelësi për më pak dhimbje, shpjegon Izadpanah, duke e krahasuar kërcin në gju me një “sfungjer shumë të fortë”. Që të funksionojë si amortizues, ai është shumë poroz dhe mund të lidhë ujin. Me çdo hap, me çdo ngarkesë, lëngu i kyçit shtypet dhe del nga kërci, bashkë me substancat e dëmshme. Me çdo çlirim nga ngarkesa, kërci mbushet sërish me lëng kyçi, pra edhe me lëndë ushqyese.
“Përmes këtij shkëmbimi ushqehet kërci”, thotë ai.
“Kërci nuk ka enë gjaku dhe prandaj e ka të vështirë të furnizohet vetë; kjo e bën pak të mundshëm shërimin e dëmtimit të kërcit”, shpjegon edhe mjeku sportiv nga Hamburgu, Tim Hoenig, në një intervistë për SPIEGEL. “Prandaj lëvizja është edhe më e rëndësishme; ajo, si të thuash, sjell jetë në kyç.”
Efekti i dytë pozitiv: muskulatura e mirë në gju dhe rreth tij e bën kyçin më të fortë. “Ndonjëherë mjaftojnë ulje-ngritje të rregullta dhe ushtrime për trungun, në variante të ndryshme, për t’i dhënë trupit më shumë stabilitet”, thotë Hoenig, i cili punon në Qendrën Universitare Mjekësore Hamburg-Eppendorf, kujdeset edhe për atletë dhe është vetë vrapues.
“Sidomos te gjunjët e dëmtuar, synimi ynë duhet të jetë mbrojtja e gjurit përmes stabilizimit dhe forcimit.”
Përveç kësaj, sporti ndihmon në humbjen e peshës – një faktor vendimtar te artroza, sepse ul ngarkesën mbi kyç.
Nëse kyçi ënjtet, skuqet dhe nxehet, kjo është shenjë mbingarkese. Megjithatë, gjatë lëvizjes dhe pak pas saj, gjuri mund të dhembë, për sa kohë dhimbjet pushojnë pas një deri në dy orësh dhe nuk vazhdojnë deri natën, thotë Izadpanah. Aktivitetet duhet t’u përshtaten mundësive të secilit, në varësi të dhimbjeve, kufizimeve dhe peshës.
Cili sport është i përshtatshëm?
Kaywan Izadpanah këshillon sporte të qëndrueshmërisë që kursejnë kyçet, si ecja në natyrë ose ecja nordike, si dhe stërvitje force, për shembull në palestër, çiklizëm dhe not.
Por me një kufizim: “Noti është i shkëlqyer, por pikërisht noti i zakonshëm në stil bretkose, që shumica prej nesh e preferojnë, nuk është shumë ideal.”
Më të këshillueshme janë noti krol, noti në shpinë, gjimnastika në ujë dhe aquajogging.
Mesazhi jo i këndshëm për disa sporte të njohura: vrapimi mund t’i ngarkojë fort gjunjët. Kjo vlen edhe për skijimin alpin – ndryshe nga skijimi nordik – si dhe për shumë lojëra me top, tenis dhe sporte të tjera me ndryshime të shpejta drejtimi, sepse lëvizjet e papritura me goditje ndikojnë keq në gju dhe mund të rrisin rrezikun e lëndimit.
Megjithatë, për vrapuesit e pasionuar, dëmtimi i kërcit nuk do të thotë domosdoshmërisht se sporti i tyre i preferuar duhet futur në listën e ndalimeve. Ndjesia e mirë për trupin luan rol të rëndësishëm, thotë mjeku sportiv Tim Hoenig në bisedë me redaktorin e SPIEGEL-it, Jan Göbel, i cili, pas dy këputjeve të ligamentit të kryqëzuar dhe një dëmtimi të kërcit të shkallës së katërt, plus çarje të meniskut, megjithatë iu rikthye vrapimit.
Për të vrapuar sërish pa shqetësime, ai stërviti sidomos muskulaturën e këmbëve dhe testoi këpucë inovative.
Hoenig e konsideron të dobishme stërvitjen e forcës, për të punuar në mënyrë të synuar mbi pikat e dobëta të trupit. Trupi duhet sfiduar, sepse vetëm lëvizja e moderuar nuk mjafton, thotë edhe kolegu i tij nga Freiburgu, Izadpanah.
“Qëllimi është të ruhet siç duhet shtrirja dhe përkulja e gjurit. Ecja është pa dyshim e mirë, por e vetme nuk çon në forcimin e muskulaturës dhe në mbështetje më të mirë të gjurit.”
Fizioterapia është gjithashtu e rëndësishme, por nuk duhet parë si sporti i vetëm i javës.
Çfarë mund të bëjë ushqimi?
Përveç sportit, sidomos ushqimi ndikon në peshë dhe ndihmon për një metabolizëm të shëndetshëm. Për këtë, Izadpanah nuk i këshillon vetë pacientët, por i dërgon te këshillimi ushqimor:
“Duhen mjekë të specializuar, që kanë një plan të saktë se si duhet t’i udhëzojnë njerëzit.”
Sot ka edhe aplikacione të mira ushqimore që mund të ndihmojnë në ndryshimin e mënyrës së të ushqyerit. Në disa raste, shpenzimet tashmë mbulohen nga sigurimet shëndetësore.
Matthias Riedl, një nga mjekët më të njohur gjermanë të specializuar për ushqyerjen, këshillon një dietë kundër inflamacionit. Megjithatë, shumë pacientë nuk e dinë vetë se çfarë është e mirë dhe çfarë është e keqe nga ajo që konsumojnë, dhe shpesh nuk janë në gjendje të vlerësojnë as sasitë.
Të dy mjekët pajtohen se ushqimet shumë të përpunuara dhe alkooli nxisin inflamacionin dhe janë të dëmshme për trupin. “Mishi i kuq, ushqimet me shumë kimikate, me shumë sheqer dhe kripë konsiderohen të dëmshme”, ashtu si buka e bardhë dhe produktet e tjera të brumit, thotë Riedl. Të mira, sipas tij, janë “sasia e bollshme e perimeve, fibrat dhe yndyrat e shëndetshme”.
“E shkëlqyer”, thotë Riedl, është një “dietë vegjetariane, me bazë bimore”. Me frutat vështirë se mund të gabosh; megjithatë, bananet janë ndër frutat me më shumë sheqer. Riedl paralajmëron edhe për fruktozën në lëngje, sepse kalon shpejt në mëlçi dhe nxit inflamacionin.
Ngjashëm, Izadpanah këshillon një dietë mesdhetare me shumë perime, bishtajore, peshk, arra dhe vajra cilësorë, në vend të sheqerit dhe yndyrave të lira e të ngopura. Ndërsa limonadat dietike pa sheqer ai i quan “gabim tragjik”, sepse trupi i njeriut i përpunon shumë keq.
Kur është i nevojshëm operacioni?
Pothuajse kurrë, thotë Kaywan Izadpanah. Profesori në Klinikën Universitare të Freiburgut i sheh operacionet si zgjidhje të fundit dhe, në parim, përpiqet ta ruajë gjurin. Gjithçka varet kryesisht nga vetë pacienti dhe mbetet një vendim individual nëse ai thotë:
“Cilësia ime e jetës tani është kufizuar aq shumë, sa nuk mund ta duroj më.”
Izadpanah i shpjegon disavantazhet e protezës së gjurit, sidomos te njerëzit më të moshuar, me shembullin e një kuzhine që po ashtu është vjetruar:
“Disa pjesë, pra lavamani i kuzhinës, lavamani, furra dhe frigoriferi, nuk janë më në rregull – dhe tani ju vendosni furrën më moderne, ndërkohë që pjesa tjetër mbetet po aq e vjetër.”
Atëherë lind pyetja “nëse pacientit i është ndihmuar vërtet vetëm pse ka marrë një nyje të re gjuri”.
Përkundrazi, duhet parë realisht se çfarë presin njerëzit dhe nëse zëvendësimi artificial i kyçit mjafton. Sepse, për shembull, te burrat 50 deri 54 vjeç, gjasat që proteza të duhet të zëvendësohet më vonë janë rreth një e treta, siç tregoi një studim i botuar në revistën mjekësore “Lancet” në vitin 2017. Shumë njerëz marrin protezë gjuri shumë herët, “edhe pse ende nuk janë shteruar të gjitha mundësitë”, thotë Izadpanah.
Çfarë tjetër ndihmon kundër artrozës?
Terapia me ngrohje dhe ftohje mund të ndihmojë në mënyrë të synuar kundër dhimbjeve, si metoda të provuara shtëpiake. Përveç tyre, sot ka një sërë metodash më të reja për të rindërtuar kërcin në gju. Megjithatë, dobia shkencore e tyre ende nuk është vërtetuar; prandaj, zakonisht sigurimet shëndetësore nuk i mbulojnë kostot. Ndër to janë:
Te metoda “minced cartilage”, kërci i shëndetshëm pritet nga zona anësore, “copëtohet imët dhe vendoset sërish në defektin e kërcit”, thotë Izadpanah. Kështu synohet të rritet kërc i ri.
Te distraksioni i nyjës së gjurit, gjuri tërhiqet dhe mbahet i hapur për gjashtë javë me pesë milimetra. “Kjo nxit rigjenerimin e kërcit”, shpjegon Kaywan Izadpanah.
Më parë, shpesh injektohej acid hialuronik në gju. Sot shumë mjekë përdorin terapinë me gjak autolog PRP, pra plazmë të pasur me trombocite, sepse mund të ketë efekt më të gjatë. Në këtë rast injektohet plazma e vetë gjakut. Qëllimi është ky: “Qelizat e kërcit mbrohen, vetëshërimi nxitet dhe përparimi i artrozës ngadalësohet”, thotë Izadpanah.
Për të gjitha metodat vlen e njëjta gjë: artroza është sëmundje kronike. Kërci mund të rigjenerohet vetëm në kufij të caktuar. Prandaj, asnjë qasje terapeutike nuk premton përmirësim të plotë, e aq më pak shërim.
Edhe nëna ime ka hequr dorë nga acidi hialuronik dhe vazhdon të mbështetet te shumë sport dhe te ushqimi i duhur. Gjuri i dhemb ndonjëherë, dhe kjo vështirë se do të ndryshojë. Por artroza nuk ia kufizon më jetën.
Këtë pranverë madje ishim bashkë për ecje në Brazil, me shumë ngjitje në lartësi. Ajo ia doli shumë më mirë se dhjetë vjet më parë. Shumë më mirë./SPIEGEL/Tetova News
