Afera e Zvërnecit nuk është më vetëm një debat për një resort turistik. Ajo është kthyer në një nga çështjet më të mëdha publike të viteve të fundit në Shqipëri, sepse brenda saj janë mbledhur pothuajse të gjitha plagët e shtetit shqiptar: prona e pasigurt, zonat e mbrojtura, investimet strategjike, oligarkia, mjedisi, mungesa e transparencës, dhuna ndaj protestuesve, mosbesimi ndaj institucioneve, ndikimi i aktorëve të huaj, SPAK-u dhe gara e madhe për bregdetin.
Në qendër të debatit është projekti turistik në zonën Pishë Poro–Nartë–Zvërnec, i promovuar si një investim elitar me vlerë mbi 4 miliardë euro. Kompania “Zvërnec South Adriatic Development” ka deklaruar se investimi do të hapë mbi 10 mijë vende pune dhe do ta kthejë Vlorën në një nga destinacionet më të rëndësishme turistike në Mesdhe. Kryeministri Edi Rama e paraqet projektin si pjesë të vizionit të tij për ta futur Shqipërinë në “Ligën e Kampionëve” të turizmit global.
Por përballë kësaj narrative zyrtare që flet për zhvillim, punësim, investime dhe turizëm elitar, është ngritur një tjetër narrativë: ajo e banorëve, ambientalistëve, aktivistëve, analistëve kritikë dhe një pjese të madhe të qytetarëve, që e shohin projektin si rrezik për një zonë të mbrojtur, si vijim të tjetërsimit të pronave dhe si shembull të mënyrës se si interesat private mund të mbivendosen mbi pasurinë natyrore dhe interesin publik.
Çështja u ndez nga një gardh me tela me gjemba. Më pas shpërtheu nga një video ku një protestues tërhiqej zvarrë nga roje private. Pastaj mori përmasa kombëtare me protestat në Tiranë. Më vonë hyri në skenë SPAK-u. Pas kësaj, çështja u ndërkombëtarizua nga emri i Jared Kushnerit, dhëndrit të presidentit amerikan Donald Trump, nga reagimet greke, nga përfshirja e Tsiprasit, nga pyetjet e Fredi Belerit në Parlamentin Evropian dhe nga vëmendja e mediave ndërkombëtare.
Kështu, brenda pak ditësh, Zvërneci u kthye nga një zonë bregdetare e rrethuar në një test të madh politik, juridik, mjedisor, ekonomik dhe gjeopolitik për Shqipërinë.
Si nisi: nga interesi i investitorëve te rrethimi i zonës
Sipas kryeministrit Edi Rama, interesi për projektin ka nisur në vitin 2023. Qeveria shqiptare thotë se investitorët fillimisht u interesuan për dy zona: Sazanin dhe Zvërnecin. Rama bën një ndarje të qartë mes tyre. Sazani, sipas tij, është tokë publike dhe shteti shqiptar nuk ka ndërmend ta shesë. Përkundrazi, qeveria kërkon që shteti të jetë ortak në çdo projekt që zhvillohet aty. Zvërneci, nga ana tjetër, sipas Ramës, është kryesisht pronë private dhe investitorëve u është thënë që të merren me pronarët.
Ky dallim është thelbësor për narrativën e qeverisë. Rama thotë se shteti nuk po fal asgjë në Zvërnec, sepse nuk ka tokë shtetërore të rëndësishme për ambicien e projektit. Sipas tij, toka është e regjistruar në hipotekë prej shumë vitesh dhe transaksionet mes pronarëve dhe investitorëve janë çështje private.
Të njëjtën tezë mbron edhe kompania “Zvërnec South Adriatic Development”. Ajo ka deklaruar se trualli ku do të zhvillohet projekti është pronë private “metër për metër”, e blerë nga pronarë të ligjshëm, me certifikata pronësie të noterizuara dhe me pagesa të kryera përmes sistemit bankar. Sipas kompanisë, të gjitha hapat janë ndjekur në përputhje me legjislacionin shqiptar.
Por pikërisht këtu nis nyja e parë e madhe: pronësia.
Banorë të zonës pretendojnë se çështja nuk është kaq e thjeshtë. Ata thonë se pronat janë të kontestuara, se ka pretendime të vjetra pronësie dhe se prej vitesh janë në procese gjyqësore. Kryeplaku Kostaq Konomi ka deklaruar se konfliktet gjyqësore vazhdojnë që nga viti 2004 dhe se Gjykata e Lartë e ka kthyer çështjen për rigjykim në Vlorë. Për ta, nuk mund të flitet për zhvillim të madh ndërkombëtar kur themeli i pronësisë nuk është sqaruar plotësisht.
Nga kjo pikë lind pyetja kryesore: nëse toka është private, kujt i përket realisht? Dhe nëse ka konflikte gjyqësore të hapura, si mund të ecë përpara një projekt miliardësh?
Projekti që “nuk ekziston”, por ka leje zhvillimi
Një nga kundërthëniet më të mëdha të gjithë aferës është deklarata e Ramës se “nuk ka projekt për t’u anuluar”. Kryeministri e përdori këtë argument pas protestës në Tiranë, duke thënë se projekti arkitektonik final nuk është ende gati, sepse po punohet nga studio ndërkombëtare prestigjioze. Ai përmendi emra si Kengo Kuma, Bjarke Ingels, Jean Nouvel, Emre Arolat dhe K-Studio.
Por nga ana tjetër, ekziston një proces zyrtar administrativ. Sipas informacioneve të publikuara, ka leje zhvillimi dhe leje për infrastrukturë paraprake. Leja e zhvillimit nuk është leje ndërtimi, por ajo i jep pronarit të drejtën të nisë disa veprime paraprake, përfshirë rrethimin e pronës. Këtë e tha edhe Rama: rrethimi, sipas tij, është bërë mbi bazën e lejes së zhvillimit.
Megjithatë, këtu qëndron problemi: nuk ka ende projekt final të miratuar, nuk ka leje ndërtimi për resortin final dhe nuk është administruar ende leja mjedisore. Vetë Rama pranoi se studimi mjedisor nuk ka ardhur ende.
Kjo krijon një kontradiktë të fortë: nëse nuk ka projekt final dhe nuk ka studim mjedisor të përfunduar, pse janë vendosur gardhe, pse ka hyrë makineri, pse janë hapur rrugë dhe pse është rrethuar një sipërfaqe kaq e madhe?
Për ambientalistët dhe kritikët, kjo është prova se projekti po ecën me logjikën e faktit të kryer. Sipas tyre, publiku po vihet para një procesi të nisur në terren, ndërkohë që dokumentet më të rëndësishme nuk janë publike.
Zona e mbrojtur dhe ndryshimi i ligjit
Pishë Poro–Nartë–Zvërnec është pjesë e një peizazhi të mbrojtur, kategori V. Rama thotë se kjo kategori nuk e ndalon zhvillimin, por lejon bashkëjetesë mes natyrës dhe aktivitetit njerëzor, përfshirë turizmin, bujqësinë, peshkimin dhe ndërtime të kontrolluara.
Ambientalistët e lexojnë ndryshe. Sipas tyre, problemi nuk është vetëm kategoria V, por ndryshimet ligjore të vitit 2024 në Ligjin për Zonat e Mbrojtura. Me këto ndryshime, sipas ekspertëve, u hoq koncepti i zonimit të brendshëm për peizazhet e mbrojtura. Më parë, brenda një zone të mbrojtur mund të kishte nënzona me mbrojtje më të rreptë, ku ndërtimi nuk lejohej. Pas ndryshimeve, sipas tyre, u hap rruga që e gjithë kategoria të trajtohet më lirshëm për zhvillime ndërtimore.
Kjo është një nga pikat më të rëndësishme të aferës. Qeveria thotë: ligji e lejon. Ambientalistet thonë: ligji u ndryshua pikërisht për ta lejuar.
Për ta, çështja nuk është thjesht nëse projekti është formal juridikisht i mbuluar, por nëse ligji është dobësuar me qëllim për të hapur rrugë për ndërtime në zona që më parë kishin mbrojtje më të fortë.
Vlerat natyrore: flamingot, laguna, dunat dhe Natura 2000
Zona Pishë Poro–Nartë–Zvërnec nuk është një tokë e zakonshme bregdetare. Ekspertët e mjedisit e përshkruajnë si një nga zonat më të rëndësishme ekologjike në Shqipëri. Ajo përmendet si zonë e rëndësishme për shpendët, si habitat për flamingot, pelikanin kaçurrel dhe shumë specie të tjera të mbrojtura. Në raportimet ndërkombëtare përmenden edhe foka mesdhetare dhe vendet e folezimit të breshkave detare në ekosistemin më të gjerë bregdetar.
Ekspertët kanë theksuar se zona ka vlera Ramsar, IBA, IPA dhe është kandidate për rrjetin Natura 2000. Përmenden gjithashtu Kodrat molasike të Zvërnecit, Laguna Limopuo dhe Dunat e Nartës/Akërnisë si monumente natyre.
Rama ka thënë se laguna është “në pikë të hallit” dhe se projekti mund të ndihmojë në rehabilitimin e saj. Ambientalistet e kundërshtojnë këtë lexim. Sipas tyre, prania e mijëra flamingove dhe specieve të tjera është vetë dëshmi e vlerës ekologjike të lagunës. Nëse laguna do të ishte në gjendjen që përshkruan kryeministri, thonë ata, këto specie nuk do të qëndronin aty.
Pra, edhe këtu përplasen dy filozofi: qeveria sheh një zonë që mund të zhvillohet dhe rehabilitohet përmes investimit; ambientalistët shohin një ekosistem të brishtë që nuk duhet urbanizuar.
Dhuna që ndryshoi gjithçka
Deri në fund të majit, debati mund të mbetej teknik: pronësi, ligj, mjedis, leje, investim. Por më 30 maj ndodhi incidenti që e ktheu çështjen në krizë kombëtare.
Gjatë protestës në terren, banorë dhe aktivistë u përplasën me rojet private të sigurisë. Një protestues u tërhoq zvarrë nga punonjës të sigurisë private dhe u fut brenda rrethimit. Pamjet e publikuara në rrjetet sociale treguan një skenë që shkaktoi revoltë të madhe publike. Dëshmitarë thanë se protestuesi u godit dhe humbi ndjenjat. Kryeplaku i Zvërnecit deklaroi se në spital ai “pështynte gjak”.
Policia lokale fillimisht deklaroi se protestuesi kishte hyrë me forcë në rrethim dhe ishte “shoqëruar” nga rojet. Por më vonë Drejtoria e Përgjithshme e Policisë së Shtetit e përgënjeshtroi këtë version, kërkoi ndjesë publike dhe shkarkoi drejtorin e Policisë së Vlorës, Elidon Çela.
Më pas u hoqën licencat e dy kompanive private të sigurisë, “Myrto Security 1.3A” dhe “Major Security”. Geraldo Biba, punonjës i “Major Security”, u la në arrest me burg. Dy persona të tjerë u proceduan penalisht, ndërsa rezultoi se disa prej personave të përfshirë nuk ishin të licencuar për të ushtruar detyrën.
Drejtori i Përgjithshëm i Policisë, Skënder Hidaj, në konferencën në Vlorë e cilësoi menaxhimin e situatës si dështim të Policisë së Vlorës. Ai tha se policia u shfaq “e fjetur dhe joprofesionale”, nuk ndërhyri në kohë për të parandaluar marrjen me forcë të qytetarit dhe nuk arrestoi menjëherë personat që ushtruan dhunë. Ai kërkoi ndjesë publike për informacionin e pasaktë të dhënë nga policia lokale dhe njoftoi hetime disiplinore për gjithë zinxhirin komandues.
Kjo ishte një nga pikat më të rënda të gjithë ngjarjes: shteti pranoi se policia nuk veproi siç duhej. Dhe kjo e rriti edhe më shumë perceptimin publik se shteti ishte më pranë kantierit privat sesa qytetarëve.
Nga Zvërneci në Tiranë: protesta bëhet kombëtare
Pas dhunës, protesta doli nga Zvërneci dhe u zhvendos në Tiranë. Qytetarë, aktivistë, ambientalistë dhe përfaqësues të Lëvizjes Bashkë marshuan drejt Ministrisë së Brendshme dhe Kryeministrisë. Sloganet kryesore ishin “Anulo projektin”, “Shqipëria nuk është në shitje”, “Dorëheqje”, “Rama në burg, Berisha në burg”.
Këto slogane tregojnë se protesta nuk ishte thjesht antiqeveritare në kuptimin klasik. Ajo synonte të godiste të gjithë modelin e vjetër politik. Thirrja “Rama në burg, Berisha në burg” e largoi protestën nga logjika e zakonshme PS-PD dhe e vendosi në një terren më qytetar, më antioligarkik dhe më antikorrupsion.
Lëvizja Bashkë u bë një nga aktorët më aktivë. Arlind Qori e quajti protestën një nga më të bukurat në 25 vitet e fundit dhe tha se ajo është kundër shpronësimit të qytetarëve nga pasuria e tyre e përbashkët. Aktivistët e kësaj lëvizjeje theksuan se çështja nuk është vetëm pronësore. Edhe sikur toka të ishte private, sipas tyre, nuk duhet të ndërtohet në një zonë të mbrojtur.
Këtu ndahet qartë protesta në disa shtresa. Banorët kërkojnë të drejtën e pronës. Ambientalistet kërkojnë mbrojtjen e zonës. Aktivistët politikë kërkojnë ndalimin e modelit të privatizimit të pasurisë publike. Qytetarët e zakonshëm reaguan ndaj dhunës dhe arrogancës së pushtetit.
Rama: mes pranimit të dhunës dhe mbrojtjes së investimit
Fjalimi i gjatë i Ramës në mbledhjen e grupit parlamentar të PS-së ishte dokumenti më i rëndësishëm i mbrojtjes zyrtare të qeverisë. Ai pranoi se dhuna ndaj protestuesit ishte e papranueshme dhe tha se edhe ai vetë do të ishte revoltuar po të shihte ato pamje. Ai mbështeti shkarkimin e drejtuesit të Policisë së Vlorës dhe heqjen e licencave të kompanive private të sigurisë.
Por pas kësaj hyrjeje, Rama kaloi në kundërsulm. Ai tha se qytetarët janë manipuluar. Sipas tij, protesta është ushqyer nga teori konspirative, nga interesa politike, nga narrativa për “pushtim izraelit”, nga grupe që instrumentalizojnë ndjenjat fetare, nga media greke dhe nga aktorë që nuk e duan zhvillimin e Shqipërisë.
Rama tha se nuk ka projekt final për t’u anuluar. Sipas tij, projekti po punohet nga studio ndërkombëtare dhe do të prezantohet publikisht kur të jetë gati. Ai pranoi se nuk ka ende studim mjedisor të dorëzuar. Por theksoi se Këshilli Kombëtar i Territorit ka vendosur kushte: projekti të zhvillohet vetëm në prona private me titull pronësie, laguna të mos preket, të mos ketë marinë dhe të përcaktohen breza mbrojtës.
Rama e paraqiti projektin si një mundësi historike. Sipas tij, Shqipëria nuk mund të mbetet peng i turizmit të masës “me bukë me vete”, por duhet të kalojë në turizëm elitar, me marka globale, me investitorë të mëdhenj dhe me të ardhura të larta.
Në një moment emocional, ai tha se kishte menduar edhe të largohej “në katund”, nëse qytetarët nuk duan këtë lloj vizioni. Kjo fjali u lexua nga shumë analistë si shenjë se Rama e ndjeu presionin publik më shumë se zakonisht.
Greqia, autobusët, Beleri dhe Tsipras
Një nga kapitujt më delikatë të aferës është dimensioni grek. Në disa debate televizive u përmend ardhja e autobusëve nga Greqia me protestues. U publikuan pamje ku pretendohej se protestues të ardhur nga Greqia mbanin parulla si “Zvërneci pronë greke” apo “Oxi resort”. Në panelin e Real Story u argumentua se Greqia po luan me zjarrin, duke e shfrytëzuar incidentin për të futur në lojë çështjen e pronave të minoritetit grek dhe për të goditur një investim që mund të konkurrojë Korfuzin.
Sipas kësaj linje analize, Greqia nuk është e interesuar thjesht për një qytetar të dhunuar, por për ndikimin strategjik të një projekti të madh turistik në jug të Shqipërisë. Një resort elitar në Vlorë, Sazan dhe Zvërnec mund të konkurrojë drejtpërdrejt turizmin e Korfuzit dhe të ndryshojë ekuilibrat ekonomikë të rajonit.
Nga ana tjetër, analistë të tjerë paralajmëruan që të mos kalohet gjithçka në teori gjeopolitike. Sipas tyre, edhe nëse ka ndërhyrje greke, kjo nuk e zhduk problemin shqiptar: mungesën e transparencës, pronat e pasqaruara dhe veprimet në një zonë të mbrojtur.
Fredi Beleri e ngriti çështjen në Parlamentin Evropian, duke pyetur si mund të sillet një vend kandidat për BE me minoritetin dhe pronat e tij. Alexis Tsipras iu përgjigj Ramës duke i thënë të mos i japë leksione për nacionalizmin, duke përmendur rolin e tij në Marrëveshjen e Prespës dhe duke theksuar se mbrojtja e të drejtave të pakicave nuk duhet ngatërruar me nacionalizmin.
Kjo e futi çështjen në një plan diplomatik shumë më të ndërlikuar. Rama refuzoi kategorikisht idenë se Zvërneci dhe Narta janë zona minoritare homogjene greke. Për të, kjo ishte një ndërhyrje e papranueshme në punët e brendshme të Shqipërisë.
Sazani, Kushneri, Katari dhe investimi amerikan
Emri i Jared Kushnerit e ka bërë projektin global. New York Times dhe media të tjera ndërkombëtare kanë shkruar më herët për interesimin e tij në Shqipëri dhe Serbi. Politico raportoi për hetimet e SPAK-ut mbi projektin e resortit të lidhur me Kushnerin. Në debatet shqiptare është përmendur edhe Ivanka Trump, vizitat e saj dhe roli i familjes Trump në promovimin e projektit.
Rama ka sqaruar se investimi nuk është izraelit, por lidhet me partnerë amerikanë dhe investitorë nga Katari. Ai përmendi Power Holding dhe dy bashkëpronarë nga Katari, duke theksuar se Katari nuk ka marrëdhënie me Izraelin dhe se pretendimet për “pushtim izraelit” janë manipulime.
Megjithatë, përfshirja e familjes Kushner e bën çështjen shumë më delikate. Kushner nuk është një investitor i zakonshëm. Ai është dhëndri i presidentit amerikan dhe figurë me ndikim politik. Prandaj çdo skandal pronësie, mjedisi apo dhune që lidhet me projektin mund të prodhojë pasoja përtej Shqipërisë.
Kjo shpjegon edhe pse disa analistë thonë se projekti duhet mbrojtur si investim strategjik, por vetëm përmes transparencës së plotë. Një investim i madh amerikan/katarian nuk mund të vendoset mbi terren të pasigurt ligjor, sepse nëse shpërthen më vonë një skandal pronash, dëmi do të jetë shumë më i madh.
SPAK: pika që mund ta ndryshojë gjithë historinë
SPAK është aktori që mund të vendosë fatin real të projektit. Prokuroria e Posaçme ka nisur hetime për mënyrën e përfitimit të tokave dhe procedurat e ndjekura për projektin. Sipas raportimeve, hetimi ka nisur kryesisht, pa kallëzim konkret, dhe agjentë të BKH-së kanë sekuestruar dokumentacion në Vlorë dhe Tiranë.
Në emisionet televizive u raportua për kontrolle në disa ambiente, përfshirë zyra dhe studio avokatie, në lidhje me tjetërsimin e titujve të pronësisë dhe ndryshimet në zonat e mbrojtura. Gazetarja Klodiana Lala ka deklaruar se hetimi zgjat prej rreth një viti e gjysmë dhe se dosja mund të prekë nivele të larta. Ajo ka paralajmëruar mundësinë e sekuestrimit të pronave, gjë që do të bllokonte automatikisht projektin.
Nëse SPAK gjen falsifikim, tjetërsim pronash, favorizim institucional apo lidhje kriminale në zinxhirin e pronësisë, atëherë bie në krizë e gjithë narrativa se projekti po zhvillohet mbi pronë të pastër private.
Nëse SPAK nuk gjen shkelje, atëherë qeveria dhe kompania do ta përdorin këtë si argument të fortë për vazhdimin e projektit.
Pikërisht për këtë arsye, SPAK-u është sot nyja më e rëndësishme e aferës.
Policia: institucioni që u kap në mes
Ngjarja e Zvërnecit ekspozoi edhe një krizë të Policisë së Shtetit. Fillimisht, policia lokale dha një version të pasaktë. Pastaj Drejtoria e Përgjithshme kërkoi ndjesë. Më pas u shkarkua drejtori vendor. Në konferencën në Vlorë, drejtori i përgjithshëm e pranoi se policia ishte treguar e dobët dhe joprofesionale.
Por ai theksoi edhe një pikë tjetër: policia ka detyrë të mbrojë të drejtën e protestës, por edhe pronën private që ka dokumentacion të rregullt. Kjo është dilema ku u kap policia: mes qytetarëve që protestojnë dhe një prone të rrethuar që institucionet e konsiderojnë private.
Megjithatë, problemi nuk ishte mbrojtja e pronës private. Problemi ishte mosndërhyrja ndaj dhunës. Kur persona të sigurisë private marrin zvarrë një qytetar dhe policia nuk reagon, perceptimi publik është se shteti ka abdikuar para privatit.
Kjo është arsyeja pse Afrim Krasniqi e përshkroi skenën si simbol të kapjes së shtetit nga interesa private. Sipas tij, qytetarët nuk u revoltuan vetëm për projektin, por sepse panë se një kompani private sillej sikur komandonte shtetin.
Berisha dhe PD: pro investimeve, kundër dhunës, por jo kundër projektit
Sali Berisha dënoi dhunën ndaj protestuesit dhe kritikoi Ramën. Por në të njëjtën kohë ai theksoi se Partia Demokratike mbështet fuqimisht investimet e huaja. Ai tha se nuk ka parë dokumentet e projektit dhe nuk mund të shprehet për përmbajtjen konkrete, por parimisht investimet e huaja janë jetike për Shqipërinë.
Ky qëndrim e vendos PD-në në një pozicion të ndërlikuar. Nga njëra anë, ajo kërkon të godasë qeverinë. Nga ana tjetër, nuk dëshiron të dalë kundër një investimi të lidhur me familjen Trump dhe kapitalin amerikan. Kjo shpjegon pse protestuesit nuk e pranuan protestën si aksion të PD-së dhe pse në shesh u dëgjua edhe thirrja “Berisha në burg”.
Në këtë kuptim, protesta e Zvërnecit sfidon si qeverinë, ashtu edhe opozitën tradicionale.
Qëndrimi socialist: Ardit Bido dhe ndarja e protestuesve
Deputeti socialist Ardit Bido mbrojti projektin dhe tha se banorët e Zvërnecit nuk janë kundër zhvillimit, por kërkojnë zgjidhjen e pronësisë. Sipas tij, protesta kishte disa kategori: banorët që kanë probleme pronësie, ambientalistët që nuk duan zhvillim dhe një rrymë politike kundër zhvillimit kapitalist.
Bido ngriti gjithashtu pyetje për autobusët nga Greqia dhe për deklaratat e Fredi Belerit. Sipas tij, duhet parë nëse ka interesa të tjera që duan të bllokojnë një projekt që mund ta kthejë Gjirin e Vlorës në pikë elitare të Mesdheut.
Kjo linjë përputhet me narrativën e Ramës: projekti është zhvillim, kundërshtarët janë të përzier mes shqetësimeve reale dhe manipulimeve politike/gjeopolitike.
Lubonja, Abilekaj, Krasniqi: problemi është transparenca dhe kapja e shtetit
Fatos Lubonja e lidhi çështjen me braktisjen e vizionit të dikurshëm të Ramës për mbrojtjen e trashëgimisë natyrore. Ai citoi një tekst të vjetër ku Rama fliste për ruajtjen e monumenteve dhe peizazheve si pjesë të identitetit shqiptar. Sipas Lubonjës, Rama i sotëm është larguar nga ai vizion dhe ka lënë terrenin në dorë të oligarkisë dhe krimit të organizuar.
Enton Abilekaj e vendosi theksin te mungesa e transparencës. Sipas tij, një investim 4 miliardë euro mund të jetë i mirëpritur, por vetëm nëse publiku di kush investon, kush e zotëron tokën, si ruhet mjedisi, çfarë përfiton shteti dhe si mbrohet aksesi publik.
Afrim Krasniqi e quajti skenën e dhunës simbol të arrogancës së pushtetit dhe privatit mbi qytetarin. Sipas tij, problemi nuk është Greqia, as komplotet, por fakti se qytetarët panë një shtet të dobët përballë një kompanie private.
Këto tre zëra përfaqësojnë një linjë të tretë mes qeverisë dhe konspiracioneve: jo kundër investimit në parim, por kundër mënyrës si po bëhet.
Real Story: narrativa e “skenarit grek” dhe pyetja se kujt i intereson incidenti
Në Real Story, Sokol Balla e paraqiti incidentin si një ngjarje që nisi lokale, u bë kombëtare dhe më pas rajonale. Sipas kësaj linje, incidenti u shfrytëzua nga aktorë të ndryshëm: nga protestuesit, nga Greqia, nga ata që nuk duan investimet amerikane dhe nga ata që nuk duan që Shqipëria të forcohet si destinacion turistik.
Në panel u theksua se ardhja e autobusëve nga Greqia, parullat për “pronë greke” dhe reagimet e Athinës tregojnë se çështja është më e madhe se një protestë lokale. U ngrit teza se Greqia mund të jetë e shqetësuar nga një projekt që konkurron Korfuzin dhe turizmin grek në rajon.
Por në të njëjtin debat u pranua edhe se qeveria ka gabuar me mungesën e transparencës. U tha se vendime si Sazani dhe Zvërneci duhet të jenë të hapura, të dokumentuara dhe të shpjeguara qartë para publikut. Përndryshe, çdo boshllëk informativ mbushet me dyshime, teori dhe ndërhyrje të jashtme.
Kjo është një pikë shumë e rëndësishme: edhe ata që mbrojnë investimin pranojnë se qeveria duhej të kishte komunikuar më herët dhe më qartë.
Euronews: SPAK, Policia e Vlorës dhe prapaskena institucionale
Transkripti i Euronews shton disa elemente të rëndësishme faktike. SPAK ka nisur hetim kryesisht dhe BKH ka kryer kontrolle për sekuestrimin e dokumentacionit në Vlorë dhe Tiranë. Hetimi lidhet me procedurat e ndjekura për projektin, statusin e pronës dhe dyshimet për tjetërsim të truallit.
Po ashtu, u raportua se drejtori i përgjithshëm i policisë shkoi në Vlorë, fillimisht në prokurori dhe më pas në drejtorinë vendore, ku u prezantua drejtuesi i ri i përkohshëm, Edvin Ndreu. Kjo tregon se ngjarja nuk u trajtua si incident i vogël, por si krizë institucionale që kërkonte riorganizim të policisë lokale.
Në të njëjtin material u theksua edhe se Berisha, i pyetur para SPAK-ut, nuk dha një qëndrim të drejtpërdrejtë kundër projektit, por përsëriti se PD nuk është kundër investimeve të huaja.
BE-ja dhe Kapitulli 27
Komisioni Evropian ka kërkuar informacion nga autoritetet shqiptare për zhvillimet në Pishë Poro–Nartë. Çështja lidhet me Kapitullin 27 të negociatave, që ka të bëjë me mjedisin dhe klimën. Shqipëria duhet të tregojë se është e aftë të mbrojë habitatet, shpendët, speciet dhe zonat e ardhshme Natura 2000.
Për BE-në, pyetja nuk është thjesht nëse projekti është investim i madh. Pyetja është nëse Shqipëria po zbaton standardet evropiane për mjedisin, konsultimin publik, transparencën dhe mbrojtjen e habitateve.
Nëse projekti shihet si rast i dobësimit të zonave të mbrojtura për interesa investitorësh, ai mund të bëhet problem në procesin e integrimit. Nëse qeveria arrin të provojë se zhvillimi është i qëndrueshëm, transparent dhe në përputhje me standardet e BE-së, atëherë projekti mund të përdoret si shembull i një modeli të ri turizmi.
Për momentin, kjo mbetet e hapur.
Çfarë dimë dhe çfarë nuk dimë ende
Deri tani dimë se:
Projekti parashikon një investim mbi 4 miliardë euro.
Kompania zhvilluese është “Zvërnec South Adriatic Development”.
Në projekt lidhen emra ndërkombëtarë si Jared Kushner, investitorë nga Katari dhe studio prestigjioze arkitekturore.
Ka leje zhvillimi dhe leje infrastrukture paraprake.
Nuk ka ende projekt final arkitektonik të miratuar.
Nuk ka ende leje ndërtimi për resortin final.
Nuk është administruar ende studimi mjedisor final.
Zona është peizazh i mbrojtur kategori V.
Ligji për zonat e mbrojtura u ndryshua në vitin 2024.
Banorë pretendojnë konflikte pronësie.
SPAK po heton tjetërsimin e mundshëm të pronave dhe procedurat.
Policia e Vlorës dështoi në menaxhimin e protestës.
Dy kompani private sigurie humbën licencën.
Një roje private u la në arrest me burg.
Protestat u bënë kombëtare.
Greqia hyri në debat përmes mediave, reagimeve politike dhe pretendimeve për pronësi/minoritet.
Ende nuk dimë:
Kush janë përfituesit fundorë të të gjitha kompanive të përfshira.
Sa e pastër është zinxhiri i pronësisë.
Nëse ka apo jo tituj të falsifikuar.
Çfarë do të përmbajë projekti final.
Sa do të preket realisht mjedisi.
A do të ketë akses publik në plazh.
Sa do të përfitojnë banorët.
Sa do të përfitojë shteti.
Çfarë do të gjejë SPAK.
A do të bllokohet projekti nga hetimi.
A do të ndryshojë qeveria qasjen e transparencës.
Përfundim: pse Zvërneci është më shumë se një resort
Zvërneci është kthyer në simbol sepse në të përplasen dy Shqipëri.
Njëra Shqipëri kërkon investime të mëdha, turizëm elitar, marka globale, rritje ekonomike dhe dalje nga modeli i turizmit të lirë masiv.
Tjetra Shqipëri kërkon mbrojtje të natyrës, transparencë, drejtësi pronësore, akses publik në bregdet dhe garanci që zhvillimi të mos bëhet mbi kurrizin e qytetarëve.
Në teori, këto dy Shqipëri nuk duhet të jenë kundër njëra-tjetrës. Një vend mund të ketë edhe investime të mëdha, edhe mbrojtje të natyrës. Mund të ketë turizëm elitar, por edhe respekt për banorët. Mund të tërheqë kapital të huaj, por edhe të ruajë sovranitetin publik mbi pasuritë natyrore. Mund të zhvillohet, por jo në errësirë.
Problemi është se në Shqipëri besimi është i ulët. Qytetarët nuk besojnë lehtë se një projekt miliardësh në bregdet bëhet vetëm për interes publik. Nuk besojnë lehtë se pronat janë të pastra. Nuk besojnë lehtë se mjedisi do të mbrohet. Nuk besojnë lehtë se policia do të jetë neutrale. Dhe kur një protestues tërhiqet zvarrë nga roje private, ky mosbesim shpërthen.
Prandaj Zvërneci nuk mund të mbyllet me një fjalim, as me një protestë, as me një deklaratë kompanie. Ai kërkon dokumente, transparencë, hetim, përgjegjësi dhe debat publik të vërtetë.
Nëse projekti është vërtet i pastër, strategjik dhe i dobishëm, qeveria duhet ta provojë me dokumente, jo me retorikë. Nëse pronat janë të rregullta, duhet të provohet nga drejtësia. Nëse mjedisi nuk preket, duhet ta vërtetojë një VNM serioze, e pavarur dhe publike. Nëse investimi është historik, publiku duhet të dijë çfarë fiton Shqipëria dhe çfarë humb.
Deri atëherë, Zvërneci mbetet një aferë e hapur.
Dhe beteja për Zvërnecin nuk është më vetëm për Zvërnecin. Është betejë për mënyrën se si do të zhvillohet Shqipëria: si pronë e disa investitorëve dhe klientëve politikë, apo si vend ku zhvillimi bëhet me ligj, me transparencë, me natyrën dhe me qytetarët./TetovaNews
