Ashtu si romani L’Assommoir i Émile Zola-s na ndihmon të kuptojmë alkoolizmin dhe prostitucionin e shkaktuar nga varfëria gjatë Perandorisë së Dytë në Francë, GraceLand i Chris Abani-t dëshmon për fillimet e migrimit të madh nga Afrika në jug të Saharasë në fund të shekullit XX. Shkrimtari nigerian frymëzohet nga përvoja e tij personale për të rrëfyer arratisjen përpara të një të riu, për të cilin jeta e vërtetë është një premtim që duhet përmbushur diku më larg.
I botuar në vitin 2004, romani rrëfen jetën e Elvis Oke-s, nga fshati i tij i lindjes në juglindje të Nigerisë, përmes një lagjeje të varfër të Lagos-it, deri te largimi i tij për në Shtetet e Bashkuara. GraceLand simbolizon shpresën për një jetë më të mirë, idealisht në rezidencën me të njëjtin emër të Elvis Presley-t, idhullit absolut të protagonistit. Por titulli i referohet gjithashtu, në mënyrë sarkastike – pra më tepër si Disgraceland – Nigerisë, vendit më të populluar në jug të Saharasë.
Në kohën kur zhvillohen këto ngjarje, në fund të viteve 1970, Nigeria kishte afro 80 milionë banorë. Sot ka rreth tri herë më shumë, afërsisht 240 milionë, gjysma e të cilëve janë nën moshën 18-vjeçare. Është një republikë fëmijësh dhe adoleshentësh. Jetëgjatësia mesatare është 55 vjet, e njëjtë me atë të Francës në vitin 1930.
Rritja e pandalshme demografike – popullsia e Nigerisë është shumëfishuar 13 herë brenda një shekulli, krahasuar me një faktor 1,7 për Francën dhe 5 për Indinë – po e zbeh të famshmen “traditë afrikane”, e cila tashmë duket më e gjallë në imagjinatën perëndimore sesa në një kontinent ku “pleqtë e urtë” humbasin mes një mase të stërmadhe të rinjsh.
Jeta e përditshme e Elvis-it, pas vdekjes së nënës së tij, është një konkurrencë e ashpër mes të rinjve – një version lokal i La Guerre des boutons – në një lagje të varfër të Lagos-it, “gjysmë-barakë, gjysmë-parajsë, e shëmtuar dhe e dhunshme, por njëkohësisht e bukur”.
Magnetizmi i qyteteve të mëdha është ana tërheqëse e eksodit rural. Në metropolin lagunar të Lagos-it – që kishte afro 3 milionë banorë më 1980 dhe sot ka mbi 15 milionë – Elvis arrin të mbijetojë vetëm falë “Rédemption”, kreut të një bande që e përfshin në një varg krimesh: vjedhje, trafik droge, prostitucion, rrëmbim, zhvatje, torturë dhe, në fund, vrasje.
Përfundimisht, zgjedhja është: të ikësh ose të vdesësh. Në mënyrë thuajse të mrekullueshme, “Rédemption” i siguron Elvis-it një vizë dhe ai merr avionin drejt Shteteve të Bashkuara. Ky përfundim i lumtur i detyrohet shumë lirisë artistike.
Në realitet, pas disa qëndrimeve në burg për arsye politike, Chris Abani arriti të arratisej në vitin 1991 drejt Mbretërisë së Bashkuar. Tetë vjet më vonë, me një gotë përpara tij ku kalimtarët mund të hidhnin para, ai luante saksofon në plazhin e Santa Monica-s, në Kaliforni. Sot jep mësim në një universitet të madh amerikan.
Afrika, rezervuari i fundit i madh i emigracionit në planet
Ndryshe nga Elvis Oke, shumica e migrantëve afrikanë largohen nga vendi i tyre për t’u vendosur në një vend tjetër afrikan me kushte më të mira.
Dy qendra tërheqëse – Bregu i Fildishtë dhe Afrika e Jugut pas aparteidit – ilustrojnë fatet e ndryshueshme të migrimit brenda vetë kontinentit.
Në Bregun e Fildishtë, një prodhues i madh i kafesë dhe, mbi të gjitha, i kakaos, emigrantët, veçanërisht ata nga Saheli, kontribuuan në “mrekullinë ekonomike” pas pavarësisë. Më pas, prania e tyre masive – rreth një e katërta e popullsisë – u gjend në qendër të një dekade lufte civile rreth konceptit të “ivoirité”, e cila përfundoi me fitoren e kozmopolitëve ose të tradhtarëve të kombit, varësisht nga këndvështrimi.
Që nga viti 2010 pasoi një fazë e re e rritjes së fuqishme ekonomike, me një normë mesatare vjetore rreth 7 për qind.
Gjiganti ekonomik në skajin jugor të kontinentit, Afrika e Jugut, falë historikisht industrisë minerare, përbënte e vetme rreth 40 për qind të PBB-së së Afrikës subsahariane në fund të aparteidit dhe shihej si Kepi i Shpresës së Mirë i një “kombi ylber”.
Sot ajo përbën vetëm rreth 20 për qind të gjithçkaje që prodhohet në jug të Saharasë dhe, gjatë afro një dekade, është përballur rregullisht me shpërthime të cilësuara si “ksenofobe” ose si shprehje e “ngopjes”, përsëri në varësi të këndvështrimit.
Për disa, fakti që emigrantët e ligjshëm përbëjnë vetëm 5 për qind të popullsisë – pra rreth gjysmën e përqindjes së Francës – nuk duhet të përbëjë problem. Për të tjerët, duke pasur parasysh papunësinë mbi 30 për qind, “dumpingu social” që lidhet me emigracionin cenon solidaritetin kombëtar.
Për të gjithë, numri i panjohur i emigrantëve të paligjshëm shërben si variabël përshtatjeje: ose për të minimizuar, ose për të ekzagjeruar sfidën që përfaqëson fluksi nga brendësia e kontinentit.
Në mënyrë të ngjashme, përmasat e migrimit të brendshëm afrikan ose heshten, ose përdoren si argument shmangës në debatin mbi emigracionin drejt Evropës.
Ata që paralajmërojnë për një “pushtim” shpesh e anashkalojnë faktin se shumica e migrantëve afrikanë qëndrojnë brenda kontinentit të tyre.
Ndërsa mbështetësit e lëvizjes së lirë theksojnë se Afrika mban pjesën më të madhe të barrës migratore, duke harruar – përveç faktit se kjo nënkupton se ardhja masive e të huajve mund të jetë barrë – se përqindja e migrantëve që largohen nga Afrika vazhdon të rritet.
Në vitin 1960, vitin e pavarësive afrikane, ajo ishte 5 për qind, pra një migrant në njëzet. Sot është 40 për qind, ose tetë migrantë në njëzet.
Ndërkohë, popullsia e Afrikës është rritur nga 300 milionë banorë në 1,5 miliardë. Sipas projeksionit mesatar të OKB-së, ajo do të arrijë në 2,5 miliardë banorë në vitin 2050.
Afrika, rezervuari i fundit i emigracionit
Nëse presioni migrator do të varej vetëm nga madhësia e popullsisë, amerikanët do të emigronin drejt Meksikës dhe jo anasjelltas.
Por Afrika nuk është vetëm një gjigant demografik në rritje të shpejtë. Në fund të këtij shekulli, katër në dhjetë banorë të Tokës do të jenë afrikanë, në një nivel të krahasueshëm me aziatikët.
Kontinenti fqinj me Evropën plotëson gjithashtu të gjitha kushtet për t’u bërë rezervuari i fundit i madh i emigracionit në planet.
Struktura moshore e popullsisë së tij, jashtëzakonisht e re, favorizon kërkimin e një fati më të mirë diku tjetër, ashtu siç ndodhte në Evropën e shekullit XIX, kur dhjetëra milionë evropianë u nisën drejt “botëve të reja”.
Ata largoheshin edhe më lehtë kur në vendin e destinacionit ekzistonte tashmë një komunitet bashkatdhetarësh që mund të shërbente si pikë pritjeje – një funksion që sot e kryen diaspora afrikane.
Për t’u larguar në distanca të mëdha nevojiten gjithashtu mjete financiare, disa mijëra euro, në varësi të pikës së nisjes. Pikërisht ky është ende një pengesë që shumë vende subsahariane nuk e kanë kapërcyer, megjithëse familjet shpesh bashkojnë kursimet për ta bërë të mundur udhëtimin.
Ato mbeten shumë të varfra – me PBB vjetore për frymë nën 2.000 dollarë – që masa e madhe e kandidatëve për emigrim të mund të arrijë në Evropë, e cila deri më tani është destinacioni i rreth dy të tretave të atyre që largohen.
Dilema e fqinjësisë mes Afrikës dhe Evropës
Nigeri është shembulli ekstrem i një vendi tepër të varfër për një eksod masiv.
Mesatarisht, një grua lind gjashtë fëmijë. Gjysma e popullsisë është nën moshën 16-vjeçare dhe numri i banorëve është rritur nga 3,4 milionë në vitin 1960 në 30 milionë sot – dhe pritet të dyfishohet deri në vitin 2050.
Nëse si popullsi aktive marrim grupmoshën 15–64 vjeç, çdo vit rreth gjysmë milioni të rinj hyjnë për herë të parë në tregun e punës, ndërsa dy të tretat e tyre nuk kanë asnjë diplomë shkollore të çfarëdo niveli.
Ndërkohë, numri i përgjithshëm i vendeve të punës në sektorin formal të ekonomisë së Nigerit – administratë publike dhe sektor privat së bashku – është vetëm rreth 200.000.
Nëse ekziston një vend që njerëzit do ta braktisnin me dëshirë për shkak të mungesës së çdo perspektive për mirëqenie gjatë jetës së tyre, ai është Nigeri.
Por banorët e tij, 80 për qind e të cilëve mbijetojnë vetëm falë bujqësisë së vetëkonsumit, nuk kanë mundësi financiare të largohen – njësoj siç ndodhte me të gjithë Afrikën subsahariane dy breza më parë.
Një i ri në emigrim mbledh një kamerdare pasi ka arritur në Ceuta përmes detit, në plazhin El Tarajal, ndërsa migrantët kalojnë masivisht kufirin nga Maroku drejt territorit spanjoll të Ceuta-s, më 31 korrik 2026.
Kjo është dilema e fqinjësisë mes Afrikës dhe Evropës: derisa kushtet e jetesës të afrohen mjaftueshëm – një perspektivë ende e largët – zhvillimi ekonomik i Afrikës do të shtojë numrin e personave që kanë mundësi të largohen.
Sipas Eurostat-it, nga viti 2010 deri në vitin 2020, mesatarisht rreth 500.000 afrikanë në vit morën leje qëndrimi në Bashkimin Evropian, pa përfshirë emigracionin e paligjshëm.
Nga viti 2020 deri më 2025, kjo mesatare vjetore ishte rreth 750.000.
Në të ardhmen, ky numër do të jetë gjithnjë e më i madh, pavarësisht nëse kushtet e pritjes në Evropë do ta favorizojnë apo jo këtë prirje.
Ngadalë, por në mënyrë të pandalshme, “Afrika e re”, gjithnjë e më shumë me origjinë subsahariane, do të vazhdojë të ndryshojë ekuilibrin demografik të Kontinentit të Vjetër, siç ka bërë gjatë gjysmëshekullit të fundit.
Në vitin 1960, emigrantët afrikanë në Francë – afro 450.000, në atë kohë kryesisht algjerianë – përbënin pak më pak se 1 për qind të popullsisë prej 45 milionë banorësh.
Në vitin 2023, sipas institutit francez të statistikave Insee, 3,5 milionë banorë të Francës kishin lindur në Afrikë, ose pak më shumë se 5 për qind e popullsisë së përgjithshme. Nëse përfshihet edhe brezi i dytë, kjo përqindje dyfishohet.
A është pak? Shumë? Tepër?
Sot, këto pyetje janë marrë peng nga politika. Megjithatë, ato nuk mund të reduktohen në një ndarje mes “racistëve”, nga njëra anë, dhe “ëndërrimtarëve pa kufij”, nga ana tjetër.
Në numrin e 25 qershorit 1964, L’Express botonte një dosje me titullin “Emigracioni: Francës i mungojnë krahët e punës”, ndërsa në tekst ardhjen e punëtorëve afrikanë e cilësonte si “pushtim paqësor”.
Në vitin 1987, Alfred Sauvy, krijuesi i termit “Bota e Tretë”, një nga themeluesit e demografisë moderne franceze, themelues dhe për 17 vjet presidenti i parë i Ined-it, botoi një libër që projektonte situatën deri në vitin 2010 – L’Europe submergée (“Evropa e përmbytur”).
Në kopertinën e pasme ai paralajmëronte në thelb se rreziku kryesor nuk vinte nga bomba atomike, por nga kontrasti gjithnjë e më i madh midis një Jugu të ri në moshë dhe një Evrope që plaket.
Në përfundim, Sauvy u qortonte evropianëve frikën nga një “pyetje shqetësuese”: a do të vijnë këta të rinj vetëm për t’u gjendur pranë brezave evropianë që po plaken, apo do t’i japin Evropës një jetë të re?
Nuk është për t’u habitur që kjo pyetje themelore ka mbetur pa përgjigje.
“Politika e madhe e popullsisë” që Sauvy kërkonte – një politikë emigracioni e harmonizuar me tregun e punës, sistemin e pensioneve, sigurimin shëndetësor, politikën e strehimit, arsimin kombëtar e të tjera – nuk është realizuar gjatë dyzet viteve të fundit.
Stephen Smith është profesor emeritus i studimeve afrikane në Universitetin Duke në Shtetet e Bashkuara dhe kolumnist i L’Express. Ai është, ndër të tjera, autor i librit La Ruée vers l’Europe (“Vërshimi drejt Evropës”), botuar nga Grasset në vitin 2018.
