Poetja dhe studiuesja Marta Markoska flet për librin e saj “Libër heroik/erotik”, për dashurinë, trupin, poezinë, shkencën dhe përvojat personale që kanë ndikuar në krijimtarinë e saj. Në këtë intervistë për Tetova News, ajo rrëfen edhe për përkthimin e veprës në shqip, pritjen nga lexuesit shqiptarë dhe pikëpamjet e saj për artin në epokën e inteligjencës artificiale.
Поетесата и истражувачка Марта Маркоска зборува за својата „Херојска / Еротска книга“, за љубовта, телото, поезијата, науката и личните искуства што влијаеле врз нејзиното творештво. Во ова интервју за Tetova News, таа зборува и за преводот на делото на албански јазик, приемот кај албанските читатели и нејзините ставови за уметноста во ерата на вештачката интелигенција.
Poet and researcher Marta Markoska speaks about her “H/ERO/T/IC Book”, love, the body, poetry, science, and the personal experiences that have shaped her work. In this interview for Tetova News, she also discusses the Albanian translation of the book, its reception among Albanian readers, and her views on art in the age of artificial intelligence.
Marta Markoska: Poezia, trupi dhe liria e një zëri të guximshëm
Tetova News: Libri juaj bashkon dy regjistra të fuqishëm: heroiken dhe truporen. Si lindi ky koncept dhe çfarë do të thotë “heroizmi” brenda kësaj vepre?
Marta Markoska: Titulli i një libri është veçanërisht i rëndësishëm që libri të mbahet mend. Kush i njeh rregullat e marketingut dhe të PR-it, me siguri i di këto gjëra. Në titull, përveç provokimit, ka edhe rimë: Heroik / Erotik, ndonëse përmbajtja nuk është erotike. Libri është thellësisht sensual, por jo erotik në atë kuptim me të cilin jemi mësuar ta perceptojmë këtë fjalë.
Titujt e librave gjithmonë i lë për në fund, madje shumë kohë pasi libri të jetë përfunduar. Titulli i punës i këtij libri ishte: “Estetika ima erotske dimenzije” (“Estetika ka dimensione erotike”). Libri është shkruar në Kroaci, prandaj edhe titulli i punës ishte i tillë.
Por unë, duke i njohur parimet e marketingut, të PR-it dhe të shitjes, e di se nuk është mirë që një libër poetik të ketë titull më të gjatë se dy fjalë. Për titullin e këtij libri kam menduar më gjatë se për cilindo tjetër. Kështu ka qenë me të gjithë librat e mi. Titulli përfundimtar është vendosur vetëm një vit të plotë pas përfundimit të librit.
Heroizmi nuk i referohet erotikes në libër. Ai i referohet periudhës së jetës sime gjatë së cilës u shkrua libri, kur vdekja më merrte frymë pas qafe. Duke shkruar për esencën e jetës – dashurinë – ky libër më mbajti gjallë.
Nuk do t’ju tregoj nëpër çfarë kalvari kalova duke luftuar për ta shpëtuar jetën time atëherë. Në vend të kësaj, iu ktheva butësisë së lirikës së dashurisë, nevojës thelbësore të njeriut për të dashur dhe për të qenë i dashur, elegancës së intimitetit mes shpirtrave dhe trupave dhe fuqisë shëruese të dashurisë.
Heroizmi në këtë libër është të duash edhe kur je duke vdekur. U betova se, nëse mbijetoja, do ta botoja librin dhe se ai do të bëhej libri im më i lexuar. Ajo ishte periudha më e vështirë e jetës sime, prej së cilës dola si heroinë. Ja, pikërisht këtë do të thotë “heroikja” brenda kësaj vepre.
Tetova News: Titulli origjinal i librit krijon një tension ndërmjet së madhërishmes, publikes, epikes dhe intimes, trupores, personales. A ishte pikërisht ky tension pika fillestare e librit?
Marta Markoska: Të qenët i shqyer mes dëshirave dhe pritjeve tona, nga njëra anë, dhe realitetit, nga ana tjetër, gjithmonë krijon shqetësim dhe tension. Por tek unë shtysa ishte tjetër. Ishte shtysë për jetë. Vetëm të mbijetoja.
Kisha një mbështetje të madhe emocionale nga Jasmin Jasharagiq, të cilit i është kushtuar libri. Ai as atëherë nuk ishte i vetëdijshëm dhe as sot e kësaj dite nuk besoj se e di sa shumë kontribuoi në shërimin tim. Libri është më e pakta që mund t’i kushtoj.
Jasmini atëherë ishte i vetmi që besonte se do të mbijetoja dhe më motivonte të shkruaja, në mënyrë që ta zhvendosja përqendrimin tim drejt asaj që fitoja dhe jo drejt asaj që humbisja.
Tetova News: Kushtimi “Dashuri e çiltër / Pure Love” qëndron në fillim të librit. Çfarë është për Ju dashuria e çiltër: ndjenjë, sakrificë, rrezik, besnikëri apo një formë shpëtimi?
Marta Markoska: Në tekstet e mia publike shkruaj për marrëdhëniet ndërnjerëzore dhe për marrëdhëniet mes partnerëve. Kjo më ka preokupuar që nga fëmijëria.
Dashuria është diçka që ne ua japim të tjerëve. Është diçka që e kemi brenda vetes. Duhet ta kemi që të mund ta japim. Por duhet ta kemi edhe që ta njohim kur të na jepet.
Kam shkruar mjaft publikisht për këto tema, prandaj po i paraqes qëndrimet e mia për dashurinë edhe këtu:
1. Njerëzit e ngatërrojnë dashurinë me lidhjen emocionale ndaj dikujt, me pasionin dhe me urinë për dikë. Por aty ku ekziston dëshira për pushtet – nuk ka dashuri. Aty ku pas ndarjes mbizotëron dëshira për hakmarrje – nuk ka dashuri.
2. Dashuria bazohet në besnikëri, besim dhe respekt. Respekt ndaj vullnetit të lirë të tjetrit. Ndërsa prova e dashurisë është ndarja dhe distanca mes partnerëve përpara ribashkimit të tyre. Nëse njërit prej partnerëve i lind dëshira të hakmerret ndaj tjetrit, ta degradojë, ta nënçmojë, ta poshtërojë, ta nxijë ose, siç thuhet në popull, t’ia “q… nënën”, aty nuk ka pasur kurrë dashuri. Ka pasur interes, ndoshta pasion dhe varësi, pra lidhje emocionale ndaj personit tjetër.
Dashuria është dhënie, jo kërkim.
3. Besnikëri! (sepse besnikëri do të thotë të mos kesh asnjë dëshirë për ta manipuluar tjetrin). Pa parimin e besnikërisë nuk ka dashuri! Mund të ketë besnikëri pa dashuri, në kuptimin afarist apo miqësor të fjalës, por nuk mund të ketë dashuri pa besnikëri, sepse atëherë ajo do të reduktohej në pasion të zhveshur.
4. Besim! Mund të ketë edhe besim pa dashuri, po ashtu në kuptimin afarist apo miqësor të fjalës, por në asnjë mënyrë nuk mund të ketë dashuri pa besim!
5. Respekt! Mund të ketë edhe respekt pa dashuri, përsëri në një lidhje afariste apo miqësore, por dashuria pa respekt reduktohet sërish në pasion të zhveshur, në të cilin do të mbizotërojnë dëshira për manipulim, për të treguar epërsi ndaj tjetrit ose urrejtja ndaj tij pas çdo pengese që shfaqet mes tyre.
Tetova News: Pothuajse të gjithë titujt e poezive janë në formën urdhërore: “Merrmë”, “Më hartëzo”, “Më vlo”, “Më shthur, më rikrijo”. Pse e zgjodhët këtë formë kaq të drejtpërdrejtë të adresimit poetik?
Marta Markoska: Sepse struktura e librit fillimisht ishte konceptuar si një komunikim ndërmjet dy personave. Si dialog.
Jasmini më drejtohej me një provokim, ndërsa unë i shkruaja një poezi me adresim të drejtpërdrejtë. Kjo ishte mënyra e tij për të më frymëzuar të shkruaja në një kohë kur ishte e pamundur të mendoje për diçka tjetër përveç vdekjes.
Të gjithë udhëheqësit fetarë dhe shpirtërorë do t’ju thonë se dashuria ka fuqi shëruese. Kjo u dëshmua plotësisht e vërtetë në rastin e shkrimit të këtij libri.
“Libër heroik/erotik” është himn për dashurinë në të gjitha manifestimet e saj.
Tetova News: Në traditën e poezisë së dashurisë, shpesh burri është ai që dëshiron, ndërsa gruaja është ajo që vështrohet, idealizohet ose pushtohet. Në librin tuaj, zëri femëror është aktiv, kërkues dhe sovran. A ishte kjo një përmbysje e vetëdijshme e këtij pozicionimi tradicional?
Marta Markoska: Unë jam gjithçka, vetëm tradicionale JO. Asnjëherë nuk u jam përmbajtur traditave në asnjë fushë të jetës. Përkundrazi, i kam rrëzuar të gjitha stereotipat që lidhen me traditat.
Këtë e dinë të gjithë ata që më njohin mua dhe veprat e mia. Në to nuk ka asgjë tipike; përkundrazi, ka zbulim të së vërtetës, rrëzim tabush, zbërthim të mënyrave stereotipe të të menduarit, kërkim mënyrash e metodash të reja…
Por, po, zëri im është sovran, sepse UNË JAM.
Tetova News: Në poezinë “Më hartëzo / Map Me”, trupi paraqitet si territor, histori dhe hapësirë që nuk mund të pushtohet lehtë. A e shihni këtë poezi si një deklaratë feministe, si rrëfim personal apo si të dyja njëkohësisht?
Marta Markoska: Në asnjë mënyrë si deklaratë feministe. Unë jam e prirur drejt atij dallimi të qartë të roleve të burrit dhe gruas, ku gruaja duhet të trajtohet me një pietet të veçantë nga burri. Në këtë çështje jam e modës së vjetër.
Gruaja është zonjë në të gjitha poezitë e mia, ndonëse ndonjëherë duket si një zonjë dominuese dhe mendjemadhe.
Por poezia “Më hartëzo” është një klithmë hakmarrëse ndaj mosrespektimit të nevojave të mia për t’u trajtuar siç duhet. Poezia nuk propagandon feminizëm, por është klithma e një gruaje të plagosur, e cila tregon guxim edhe në çastet e saj më të vështira, duke i shprehur qartë nevojat personale për mënyrën se si duhet të trajtohet.
Poezia është gjithashtu një adresim, por adresim në gjendje pafuqie, adresim me mall, adresim me sfidë, adresim me pritjen që ajo grua e plagosur të përgënjeshtrohet.
Të shfaqet mashkulli që do ta përgënjeshtronte pohimin se ajo është një “pyll i paarritshëm me bisha të egra” ose një “stratosferë armiqësore pa oksigjen”.
Dhe nëse gjendet një trim i tillë që do ta përgënjeshtronte, ajo do t’i jepej atij si shpërblim.
Poezia është plot mall.
Tetova News: Në shumë poezi, trupi nuk është vetëm trup, por kujtesë, energji, gjeografi, gjak dhe kozmos. Çfarë vendi zë trupi në poetikën tuaj?
Marta Markoska: Parësor! Trupi është gjeografia e ekzistencës sonë. Trupi është tempulli i shpirtit.
Në të banon shpirti ynë me gjithë kujtesën e tij, me të gjitha njohuritë tona, me të gjitha shtysat dhe impulset tona.
Në periudhën kur po shkruaja librin, paralelisht po punoja në një studim shkencor në kuadër të doktoratës sime, i cili quhej “Trupi në Kulturë”.
Më pas realizova fushatën “Për shëndetin dhe bukurinë e gruas”, si dëshmi e shërimit të trupit që ishte sëmurë gjatë periudhës së shkrimit të “Librit heroik/erotik”.
Trupi është ekzistenca jonë fizike, pa të cilën nuk do të mund të dëshmonim për të gjitha ndjesitë e shpirtit.
Trupi është dëshmia e vetme që kemi për ekzistencën tonë në Tokë. Të paktën në këtë planet është kështu. Për të tjerët – nuk e di.
Tetova News: Gjuha juaj poetike përfshin fizikën, ADN-në, fushat magnetike, grimcat subatomike, energjinë dhe qarqet elektrike. Si hyri shkenca në poezinë tuaj të dashurisë?
Marta Markoska: Në periudhën kur po shkruaja tezën e doktoratës, e cila mbante titullin “MEKANIKA KUANTIKE DHE BUDIZMI ZEN”, pushoja nga shkenca duke shkruar poezi.
Të gjithë ne fillimisht takohemi me trupat tanë dhe pastaj me gjithçka tjetër që na rrethon. Pa njohjen trupore, nuk kemi si ta njohim thellësinë e shpirtit.
Gjithmonë i kam integruar të gjitha shkencat në veprat e mia, sepse gjithçka në këtë jetë është e ndërlidhur. Ndërsa unë jetoj me një pasion të veçantë për ta njohur tërësinë e ekzistencës sonë.
Tetova News: Në “Më vlo / Boil Me”, dashuria lidhet me katër elementet: ujin, ajrin, tokën dhe zjarrin. A është për Ju dashuria elementi i pestë që i bashkon të gjitha?
Marta Markoska: Po! Dashuria është forca më e madhe thelbësore dhe ekzistenciale e qenies njerëzore.
Vetëm se shumica e njerëzve e ngatërrojnë dashurinë me pasionet e tyre ose me lidhjen e tyre ndaj dikujt. E ngatërrojnë me xhelozinë, me obsesionin, me manipulimin, me kontrollin, me dëshirën për të zotëruar…
Tetova News: Ju keni studiuar edhe budizmin zen. A ka ndikuar zeni në mënyrën se si i shihni trupin, dëshirën, zbrazëtinë, pritjen dhe mungesën?
Marta Markoska: Po. Kam magjistruar me temën “Traktat mbi Budizmin Zen (transcendenca religjioze-filozofike ndërmjet Lindjes dhe Perëndimit)”.
Ky libër është një trajtim krahasues i zenit me praktika të tjera shpirtërore perëndimore.
Do të ishte më mirë që kritikët e veprave të mia të thonë nëse zeni ka ndikuar apo nuk ka ndikuar. Unë jam e njëanshme.
Por me siguri mund të them se të gjitha ngjarjet dhe praktikat aktuale ndikojnë në gjithçka që bëjmë dhe se, nga një distancë kohore ndaj çdo ngjarjeje, e kuptoni më mirë dhe më qartë se çfarë ka ndikuar në veprat, vendimet apo veprimet tuaja.
Tetova News: Në mes të librit shfaqet formula “…dhe verzionet e saj… / …and its versions…”, me kushtime për disa persona të shënuar me iniciale. Pse vendosët që “ti”-ja poetike të mos mbetet një figurë e vetme?
Marta Markoska: Sepse ky libër është shkruar ndërmjet viteve 2014 dhe 2018. Në dy periudha, për mua, shumë të ndryshme të jetës.
Prandaj është e natyrshme që të thyhet në dy pjesë, ashtu siç ishte e thyer edhe jeta ime.
Gjysma e parë përbëhet nga adresimet e dashurisë ndërmjet meje dhe Jasminit, njeriut të cilit i është kushtuar libri, ndërsa pjesa tjetër është shkruar më vonë, kur jeta më solli sfida të ndryshme jetësore.
Kam shkruar ndjesi që i kam përjetuar. Jo ndjesi të vëzhguara nga jashtë. Jo ndjesi që i kanë ndodhur dikujt tjetër, por personalisht mua.
Ndërsa pjesa e parë, “Dashuri e çiltër” ose “Pure Love”, u referohet poezive kushtuar dashurisë së panjollosur nga truporja, pjesa tjetër, e titulluar “…Dhe verzionet e saj… / …and its versions…”, u referohet poezive kushtuar ndjesive trupore të dashurisë.
Tetova News: Libri është botuar në maqedonisht dhe anglisht, e më pas ka udhëtuar edhe drejt lexuesit shqiptar. Si është të lexoheni në gjuhë të tjera dhe çfarë humbet e çfarë fiton poezia në përkthim?
Marta Markoska: Përkthimi në gjuhën shqipe që e ka bërë Daut Dauti është mjeshtëror. Këtë tashmë e kanë konfirmuar shumë herë shkrimtarë të shquar gjatë promovimit të librit.
Ndërkaq, përkthimi në anglisht është bërë nën përkujdesjen e përkthyesve dhe botuesve britanikë që jetojnë dhe punojnë në Hong Kong. Libri është botuar pikërisht në Hong Kong, ndërsa mund ta blini edhe në Nju Jork.
Në të dyja rastet, libri është rikënduar në mënyrë të përsosur, jashtëzakonisht afër origjinalit.
Përkthimi e bën poezinë të qasshme për pjesën tjetër të botës, gjë që i mundëson asaj t’i zgjerojë horizontet dhe të gjejë një publik të ri e më të gjerë lexuesish.
Tetova News: Si mendoni se mund të pritet ky libër nga lexuesit shqiptarë, veçanërisht në Tetovë, Strugë dhe më gjerë, ku poezia e hapur trupore e shkruar nga një grua është ende e rrallë?
Marta Markoska: Libri u prit me duartrokitje. U prit dhe u pranua shumë ngrohtë, pa paragjykime.
Promovimi i fundit në Kosovë ma konfirmoi mendjehapësinë e publikut, të etur për të dëgjuar lirikë të butë dashurie. Të etur për rikthimin e temave nga përvoja njerëzore, të cilat, në epokën e robotizimit, e rikthejnë njeriun dhe njerëzoren, truporen dhe shpirtëroren në plan të parë.
Në fakt, para së gjithash, libri është mbështetur nga intelektualë shqiptarë dhe nga Komuna e Strugës.
Më pas, recensione për librin tim u botuan në disa portale shqiptare. Intelektualë shqiptarë shkruan shumë fjalë lavdëruese për librin pas promovimit të tij në Tetovë.
Pikërisht ky libër u prit më mirë nga lexuesit shqiptarë sesa nga ata maqedonas.
Edhe pse “Libri heroik/erotik” ishte kandidat për çmimin “Vëllezërit Miladinov” në vitin 2019, megjithatë mendoj se u prit më mirë nga publiku shqiptar.
Për librin u shkruan shumë tekste gazetareske në portalet shqiptare dhe recensionin më të mirë që ka shkruar dikush ndonjëherë e ka shkruar pikërisht intelektuali shqiptar Lirim Alija.
Sado kontradiktore t’ju duket kjo, për herë të parë “Libri heroik/erotik” e mori vlerësimin që meritonte pikërisht përpara publikut shqiptar dhe në festivalet shqiptare.
Tetova News: Pas një libri që përfundon me vetëkurorëzim, çfarë mbetet ende për t’u pushtuar, për t’u çliruar apo për t’u shkruar?
Marta Markoska: Asgjë! Mbeten për t’u pushtuar vetëm tregjet e huaja dhe një publik më i gjerë lexuesish.
Kam 15 libra të botuar. Disa herë kam shkruar publikisht se, në epokën e AI-së dhe të ChatGPT-së, është e pakuptimtë të vazhdohet të shkruhet. Do ta shpjegoj.
Shkrimtarët ndahen në: shkrimtarë para ChatGPT-së dhe shkrimtarë pas ChatGPT-së.
Sepse ChatGPT është një mjet shumë i dobishëm në shkencë, por e ka gjymtuar artin. Domethënë, artistëve dhe krijuesve të vërtetë ua ka marrë talentet e tyre të lindura e autentike, ndërsa atyre mesatarëve dhe nënmesatarëve – ua ka shtuar vlerën.
Gjendja ime e heshtjes krijuese zgjat prej një kohe të gjatë dhe do të vazhdojë derisa të kalojë në një formë tjetër mediatike të shprehjes – në atë vizuale.
Gjithçka që kam bërë deri tani ka qenë multimediale. Në videot e mia në YouTube, poezia është vokale dhe auditive, ndërsa videoklipet janë ilustruar me sfond muzikor dhe pamor.
Pra, dua t’i inkorporoj të gjitha artet në një sinkretizëm.
Gjithmonë kam punuar me muzikë dhe, si ish-muzikante, mendoj se e kam integruar me sukses poezinë dhe muzikën në paraqitjet e mia skenike.
Shprehja skenike është shumë e afërt me mua, prandaj ndoshta hapi im i ardhshëm do të jetë – filmi.
Sepse, siç thotë një proverb i vjetër zen:
“Një herë e treguar vlen më shumë se njëqind herë e thënë!”
МАКЕДОНСКИ
Марта Маркоска: поезијата, телото и слободата на еден храбар глас
Tetova News: Вашата книга обединува два силни регистра: херојското и телесното. Како се роди овој концепт и што значи „херојството“ во рамките на ова дело?
Марта Маркоска: Насловот на една книга е особено важен за книгата да биде запаметена. Кој ги знае правилата на маркетингот и ПР-от, сигурно ги знае овие работи. Во насловот, покрај провокативноста, има и рима: Херојска / Еротска, иако содржината не е еротска. Книгата е длабоко сензуална, но не е еротска во онаа смисла во која сме навикнати да го поимаме тој збор.
Насловите на книгите секогаш ги оставам за на крај, дури за многу подоцна откако книгата ќе биде завршена. Работен наслов на оваа книга беше: „Естетика има Еротске димензије“. Пишувана е во Хрватска, па затоа беше таков и работниот наслов.
Но јас, познавајќи ги начелата на маркетингот, ПР-от и продажбата, знам дека не е добро поетска книга да има наслов подолг од два збора. Насловот на оваа книга е најдолго обмислуван. Така беше со сите мои книги. Конечниот наслов на книгата е даден дури по цела една година од завршувањето на книгата.
Херојството не се однесува на еротското во книгата. Се однесува на периодот од мојот живот во кој е пишувана, кога смртта ми дишеше во вратот. Пишувајќи за есенцијата на животот – љубовта – оваа книга ме одржа во живот.
Нема да ви раскажувам низ каква голгота поминав борејќи се да го спасам мојот живот тогаш. Наместо тоа, јас се свртев кон нежноста на љубовната лирика, кон есенцијалната потреба на човекот да љуби и да биде љубен, кон елеганцијата на интимноста помеѓу душите и телата и кон лековитата моќ на љубовта.
Херојството во оваа книга е да се љуби и кога се умира. Се заколнав дека, ако преживеам, ќе ја објавам книгата и ќе биде мојата најчитана книга. Тоа беше најтешкиот период од мојот живот, од кој излегов како херој. Ете, тоа значи „херојското“ во рамките на ова дело.
Tetova News: Оригиналниот наслов на книгата создава тензија меѓу возвишеното, јавното, епското и интимното, телесното, личното. Дали токму таа тензија беше почетната точка на книгата?
Марта Маркоска: Распнатоста помеѓу нашите желби и очекувања, од една страна, и реалноста, од друга, секогаш создава немир и тензија. Но кај мене поривот беше поинаков. Беше порив за живот. Само да се преживее.
Имав голема емотивна поддршка од Јасмин Јашарагиќ, на кого му е посветена книгата. Тој и тогаш не беше свесен, а и ден-денес не верувам дека знае колку придонесе за моето исцелување. Книгата е најмалку што можам да му посветам.
Јасмин тогаш беше единствениот кој веруваше дека ќе преживеам и ме мотивираше да пишувам, за да го пренасочувам мојот фокус кон добивката, а не кон загубата.
Tetova News: Посветата „Чиста љубов / Pure Love“ стои на почетокот на книгата. Што е за Вас чистата љубов: чувство, жртва, ризик, верност или форма на спасение?
Марта Маркоска: Во моите јавни текстови пишувам за меѓучовечките и меѓупартнерските односи. Тоа ме преокупира уште од детството.
Љубовта е нешто што ние им го даваме на другите. Тоа е нешто што го имаме во нас. Мора да го имаме за да го дадеме. Но и мора да го имаме за да го препознаеме кога ќе ни биде дадено.
Пишував доста на овие теми јавно, па еве ги изложувам моите ставови за љубовта и овде:
1. Луѓето ја мешаат љубовта со атачментот за некого, со страста и гладта по некого. А каде има желба за моќ – таму нема љубов. Каде што по разделба владее желба за одмазда – таму нема љубов.
2. Љубовта е базирана на лојалност, доверба и почит. Почит кон слободната волја на другиот. А тестот на љубовта е разделбата и дистанцата на партнерите пред нивното повторно соединување. Ако едниот од партнерите добие желба да му се одмаздува на другиот, да го деградира, да го омаловажи, понижи, оцрни или, народски речено, да му го „е..е мамичето“, таму никогаш немало љубов. Имало интерес, можеби страст и зависност, т.е. атачмент кон другата личност.
Љубовта е давање, не барање.
3. Лојалност! (бидејќи лојалноста е немање никаква желба за манипулација врз другиот). Без принципот на лојалност нема љубов! Може да има лојалност без љубов, во онаа деловна или пријателска смисла на зборот, но не може да има љубов без лојалност, оти ќе биде сведена на гола страст.
4. Доверба! Може да има и доверба без љубов, исто така, во онаа деловна и пријателска смисла на зборот, но никако не може да има љубов без доверба!
5. Почит! Може да има и почит без љубов, повторно во деловна или пријателска конекција, но љубовта без почит е сведена пак на гола страст, во која ќе завладеат желбата за манипулација, за покажување надмоќ врз другиот или омраза кон другиот по секоја меѓусебна препрека.
Tetova News: Речиси сите наслови на песните се во заповедна форма: „Земи ме“, „Мапирај ме“, „Зовриј ме“, „Разгради ме, пресоздади ме“. Зошто ја избравте оваа толку директна форма на поетско обраќање?
Марта Маркоска: Затоа што конструкцијата на книгата првично беше замислена како обраќање помеѓу двајца. Како дијалог.
Јасмин ми се обраќаше со провокација, а јас му пишував песна со директно обраќање. Тоа беше неговиот начин да ме инспирира да пишувам кога беше невозможно да се мисли на ништо друго освен на смртта.
Сите религиски и духовни водачи ќе ви кажат дека љубовта има исцелителна моќ. Тоа се докажа совршено точно во случајот со пишувањето на оваа книга.
„Херојска / Еротска книга“ е химна на љубовта во сите нејзини манифестации.
Tetova News: Во традицијата на љубовната поезија, често мажот е оној што посакува, додека жената е онаа што се гледа, се идеализира или се освојува. Во Вашата книга женскиот глас е активен, барачки и суверен. Дали ова беше свесно превртување на таа традиционална поставеност?
Марта Маркоска: Јас сум сѐ, само НЕ традиционална. Никогаш не сум се држела до традициите во ниту една животна област. Напротив, сум ги рушела сите стереотипи поврзани со традициите.
Тоа го знаат сите кои ме познаваат мене и моите дела. Во нив нема ништо типично; напротив, има разоткривање на вистините, рушење на табуата, разградување на стереотипните размислувања, барање нови начини и методи…
Но, да, мојот глас е суверен, бидејќи ЈАС СУМ.
Tetova News: Во песната „Мапирај ме / Map Me“, телото е претставено како територија, историја и простор што не може лесно да се освои. Дали ја гледате оваа песна како феминистичка изјава, како лична исповед или како двете истовремено?
Марта Маркоска: Никако како феминистичка изјава. Јас сум пристрасна кон она јасно разграничување на улогите на мажот и жената, во кои жената треба да биде третирана со особен пиетет од страна на мажот. Старомодна сум по тоа прашање.
Жената е дама во сите мои песни, иако некогаш делува како доминантна дама и надмена госпоѓа.
Но песната „Мапирај ме“ е одмазнички крик кон непочитувањето на моите потреби да бидам соодветно третирана. Песната не пласира феминизам, туку е крик на една ранета жена која покажува одважност и во нејзините најтешки мигови, јасно изразувајќи ги личните потреби за тоа како треба да биде третирана.
Песната е исто така обраќање, но обраќање во состојба на немоќ, обраќање со копнеж, обраќање со пркос, обраќање со исчекување таа ранета жена да биде демантирана.
Да се јави мажот кој би го демантирал тврдењето дека таа е „непристапна шума со диви ѕверови“ или „непријателска стратосфера без кислород“.
А ако се најде таков јунак кој би го демантирал тоа, таа ќе му се даде себеси како награда.
Песната е копнежлива.
Tetova News: Во многу песни, телото не е само тело, туку сеќавање, енергија, географија, крв и космос. Какво место зазема телото во Вашата поетика?
Марта Маркоска: Примарно! Телото е географија на нашето постоење. Телото е храм на душата.
Во него домува нашата душа со сета нејзина меморија, со сите наши знаења, со сите наши пориви и импулси.
Во периодот кога ја пишував книгата, паралелно работев на научна студија во рамките на мојот докторат, која се викаше „Телото во Културата“.
Потоа направив кампања „За здравјето и убавината на жената“, како сведоштво за оздравувањето на телото кое беше разболено во текот на пишувањето на „Херојска / Еротска книга“.
Телото е нашето физичко постоење без кое не би можеле да сведочиме за сите сензации на душата.
Телото е единствениот наш доказ за постоењето на Земјата. Барем на оваа планета е така. За другите – не знам.
Tetova News: Вашиот поетски јазик вклучува физика, ДНК, магнетни полиња, субатомски честички, енергија и електрични кола. Како науката влезе во Вашата љубовна поезија?
Марта Маркоска: Во периодот кога ја пишував докторската теза, која беше насловена „КВАНТНАТА МЕХАНИКА И ЗЕН БУДИЗМОТ“, се одморав од науката пишувајќи поезија.
Сите ние прво имаме средба со нашите тела, а потоа со сѐ друго што нѐ опкружува. Без телесното спознание, немаме начин да ја спознаеме длабочината на душата.
Отсекогаш сум ги интегрирала сите науки во моите дела, бидејќи сѐ во овој живот е меѓусебно поврзано. А јас живеам со особена пасија да ја спознаам целината на нашето постоење.
Tetova News: Во „Зовриј ме / Boil Me“, љубовта се поврзува со четирите елементи: водата, воздухот, земјата и огнот. Дали за Вас љубовта е петтиот елемент што ги обединува сите?
Марта Маркоска: Да! Љубовта е најголема есенцијална и егзистенцијална сила на човечкото битисување.
Само што повеќето ја мешаат љубовта со нивните страсти или со нивната врзаност за некого. Ја мешаат со љубомората, со опсесивноста, со манипулацијата, со контролата, со желбата да се поседува…
Tetova News: Вие сте го проучувале и зен-будизмот. Дали зенот влијаел врз начинот на кој ги гледате телото, желбата, празнината, чекањето и отсуството?
Марта Маркоска: Да. Магистрирав на темата „Расправа за Зен Будизмот (религиско-филозофски трансценденции меѓу Истокот и Западот)“.
Оваа книга е компаративен след на зенот со други западни духовни практики.
Подобро ќе биде критичарите на моите дела да кажат дали зенот влијаел или не влијаел. Јас сум пристрасна.
Но со сигурност ќе кажам дека сите тековни случувања и практики влијаат на сѐ што работиме и дека, од временска дистанца на секој настан, подобро и појасно увидувате што влијаело врз вашите дела, одлуки или постапки.
Tetova News: Во средината на книгата се појавува формулата „…и нејзините верзии… / …and its versions…“, со посвети на неколку лица означени со иницијали. Зошто решивте поетското „ти“ да не остане една единствена фигура?
Марта Маркоска: Затоа што оваа книга е пишувана помеѓу 2014 и 2018 година. Во два, за мене, многу различни периоди од животот.
Па природно е да се прекршува на два дела, онака како што и мојот живот беше прекршен.
Првата половина се љубовните обраќања помеѓу мене и Јасмин, човекот на кој е посветена книгата, а другиот дел е пишуван подоцна, кога животот ми донесе различни животни предизвици.
Пишував доживеани сензации. Не набљудувани отстрана. Не сензации што му се случиле на некој друг, туку лично мене.
Додека првиот дел, „Чиста љубов / Pure Love“, се однесува на песни посветени на љубовта неизвалкана од телесноста, другиот дел, насловен „…И нејзините верзии… / …and its versions…“, се однесува на песни посветени на телесните сензации на љубовта.
Tetova News: Книгата е објавена на македонски и англиски, а потоа патуваше и кон албанскиот читател. Како е да бидете читана на други јазици и што губи, а што добива поезијата во превод?
Марта Маркоска: Маестрален е преводот на албански јазик што го направи Даут Даути. Ова веќе многу пати го потврдија истакнати книжевници за време на нејзината промоција.
Англискиот превод, пак, е правен под ингеренции на британски преведувачи и издавачи кои живеат и работат во Хонг Конг. Книгата е објавена токму во Хонг Конг, а може да ја купите и во Њујорк.
И во двата случаи, книгата е беспрекорно препеана, совршено блиску до оригиналот.
Преводот ја прави поезијата пристапна за останатиот свет, што, пак, ѝ дозволува да ги шири хоризонтите и да најде нова, побројна читателска публика.
Tetova News: Како мислите дека оваа книга може да биде примена од албанските читатели, особено во Тетово, Струга и пошироко, каде што отворената телесна поезија напишана од жена сè уште е ретка?
Марта Маркоска: Книгата беше дочекана со аплаузи. Многу топло беше примена и прифатена, без предрасуди.
Скорешната промоција во Косово ми ја потврди широкоградоста на публиката, желна да слушне нежна љубовна лирика. Желна за враќање на темите од човечкото искуство кои, во ера на роботизација, го враќаат човекот и човечкото, телесното и душевното во прв план.
Впрочем, примарно, книгата е поддржана од албански интелектуалци и од Општина Струга.
Потоа, рецензии за мојата книга имаше на повеќе албански портали. Албански интелектуалци напишаа многу пофални зборови за книгата по нејзината промоција во Тетово.
Токму оваа книга беше подобро прифатена од албанските читатели отколку од македонските.
Иако „Херојска / Еротска книга“ беше кандидат за наградата „Браќа Миладиновци“ во 2019 година, сепак мислам дека подобро беше дочекана од албанската публика.
За книгата беа напишани многу новинарски текстови по албанските портали и најдобрата рецензија што некој некогаш ја напишал е напишана токму од албанскиот интелектуалец Лирим Алија.
Колку и да ви звучи контрадикторно, за првпат „Херојска / Еротска книга“ ја доби валоризацијата што ја заслужуваше токму пред албанската публика и на албанските фестивали.
Tetova News: По книга што завршува со самокрунисување, што останува уште да се освои, да се ослободи или да се напише?
Марта Маркоска: Ништо! Треба да се освојат само странските пазари и пошироката читателска публика.
Имам 15 објавени книги. Неколкупати јавно напишав дека во ерата на AI и ChatGPT бесмислено е да се продолжи да се пишува. Ќе објаснам.
Писателите се делат на: писатели пред ChatGPT и писатели по ChatGPT.
Оти ChatGPT е многу корисна алатка во науката, но ја осакати уметноста. Односно, на вистинските уметници и творци им ги одзема нивните вродени и вистински таленти, а на оние просечните и потпросечните – им додаде вредност.
Состојбата на моето творечко затишје трае подолго време и ќе продолжи да трае сѐ додека не премине во друг медиумски израз – визуелниот.
Сѐ што досега работев беше мултимедијално. Во моите YouTube видеа, поезијата е вокална и аудитивна, а видеоклиповите се илустрирани со музичка и ликовна подлога.
Значи, сакам да ги инкорпорирам сите уметности во еден синкретизам.
Отсекогаш работев со музика и, како поранешна музичарка, сметам дека успешно ги интегрирав поезијата и музиката во моите настапи на сцената.
Сценскиот израз ми е многу близок, па веројатно мојот следен подвиг ќе биде – филмот.
Затоа што, како што вели една стара зен-поговорка:
„Еднаш покажано вреди повеќе отколку сто пати кажано!“
ENGLISH
Tetova News: Your book brings together two powerful registers: the heroic and the corporeal. How was this concept born, and what does “heroism” mean within this work?
Marta Markoska: The title of a book matters enormously if the book is to be remembered. Anyone who knows the rules of marketing and PR is certainly aware of this. Besides the provocation, the title also carries a rhyme: Heroic / Erotic, even though the content is not erotic. The book is deeply sensual, but not erotic in the sense in which we are accustomed to understanding that word.
I always leave book titles for last – in fact, for long after the book is finished. The working title of this book was “Estetika ima erotske dimenzije” (“Aesthetics Has Erotic Dimensions”). It was written in Croatia, which is why the working title was in that language.
But knowing the principles of marketing, PR, and sales, I am aware that a poetry book should not have a title longer than two words. I thought about the title of this book longer than about any other. That has been the case with all my books. The final title was decided only a full year after the book was completed.
The heroic does not refer to the erotic in the book. It refers to the period of my life during which the book was written, when death was breathing down my neck. By writing about the essence of life – love – this book kept me alive.
I will not tell you what an ordeal I went through as I fought to save my life then. Instead, I turned to the tenderness of love poetry, to the essential human need to love and to be loved, to the elegance of intimacy between souls and bodies, and to the healing power of love.
The heroism in this book is to love even while you are dying. I swore that if I survived, I would publish the book and that it would become my most widely read one. That was the hardest period of my life, and I emerged from it as a heroine. That is precisely what “the heroic” means within this work.
Tetova News: The original title of the book creates a tension between the exalted, the public, the epic and the intimate, the corporeal, the personal. Was that tension the book’s starting point?
Marta Markoska: Being torn between our desires and expectations, on the one hand, and reality, on the other, always creates unrest and tension. But in my case the impulse was different. It was an impulse toward life. Simply to survive.
I had enormous emotional support from Jasmin Jasharagiq, to whom the book is dedicated. He was not aware of it then, and to this day I do not believe he knows how much he contributed to my healing. The book is the least I can dedicate to him.
At that time, Jasmin was the only one who believed I would survive, and he kept motivating me to write, so that I would shift my focus toward what I was gaining rather than what I was losing.
Tetova News: The dedication “Pure Love” stands at the beginning of the book. What is pure love for you: a feeling, a sacrifice, a risk, loyalty, or a form of salvation?
Marta Markoska: In my public writing, I deal with human relationships and relationships between partners. This has preoccupied me since childhood.
Love is something we give to others. It is something we carry within ourselves. We must have it in order to give it. But we must also have it in order to recognise it when it is given to us.
I have written a good deal on these subjects publicly, so let me set out my views on love here as well:
1. People confuse love with emotional attachment to someone, with passion and with hunger for someone. But where there is a desire for power, there is no love. Where a desire for revenge prevails after a separation, there is no love.
2. Love rests on loyalty, trust and respect. Respect for the other person’s free will. And the test of love is the separation and the distance between partners before they come together again. If one of the partners develops a desire to take revenge on the other, to degrade, belittle, humiliate or blacken them, or – as people say – to “f… their mother”, then there was never any love there. There was interest, perhaps passion and dependency, that is, emotional attachment to the other person.
Love is giving, not asking.
3. Loyalty! (Because loyalty means having no desire whatsoever to manipulate the other person.) Without the principle of loyalty there is no love! There can be loyalty without love, in the business or friendly sense of the word, but there cannot be love without loyalty, because it would then be reduced to bare passion.
4. Trust! There can likewise be trust without love, again in the business or friendly sense of the word, but there can be no love whatsoever without trust!
5. Respect! There can also be respect without love, again in a business or friendly relationship, but love without respect is once more reduced to bare passion, in which the desire to manipulate, to demonstrate superiority over the other, or hatred toward the other after every obstacle between them, will come to dominate.
Tetova News: Almost all the poem titles are in the imperative: “Take Me”, “Map Me”, “Boil Me”, “Desintegrate Me, Recreate Me”. Why did you choose such a direct form of poetic address?
Marta Markoska: Because the structure of the book was originally conceived as communication between two people. As a dialogue.
Jasmin would address me with a provocation, and I would write him a poem in direct address. That was his way of inspiring me to write at a time when it was impossible to think of anything other than death.
Every religious and spiritual leader will tell you that love has healing power. That proved entirely true in the case of writing this book.
“H/ERO/T/IC Book” is a hymn to love in all its manifestations.
Tetova News: In the tradition of love poetry, the man is often the one who desires, while the woman is the one who is looked at, idealised or conquered. In your book the female voice is active, demanding and sovereign. Was this a conscious reversal of that traditional arrangement?
Marta Markoska: I am everything except traditional. I have never adhered to traditions in any area of life. On the contrary, I have torn down every stereotype connected with tradition.
Everyone who knows me and my work is aware of this. There is nothing typical in it; on the contrary, there is the uncovering of truths, the demolition of taboos, the dismantling of stereotyped ways of thinking, the search for new ways and methods…
But yes, my voice is sovereign, because I AM.
Tetova News: In the poem “Map Me”, the body is presented as territory, history and a space that cannot easily be conquered. Do you see this poem as a feminist statement, as a personal confession, or as both at once?
Marta Markoska: Not as a feminist statement in any way. I incline toward that clear distinction between the roles of man and woman, in which the woman should be treated with particular reverence by the man. On this question I am old-fashioned.
The woman is a lady in all my poems, even though she sometimes appears as a dominant and haughty lady.
But the poem “Map Me” is a vengeful cry against the disregard for my need to be treated as I should be. The poem does not promote feminism; it is the cry of a wounded woman who shows courage even in her hardest moments, stating clearly her personal needs as to how she should be treated.
The poem is also an address, but an address from a state of powerlessness – an address of longing, an address of defiance, an address in expectation that this wounded woman will be proved wrong.
That a man will appear who would refute the claim that she is an “unapproachable forest with wild beasts” or a “hostile stratosphere without oxygen”.
And if such a hero is found who would refute it, she will give herself to him as a reward.
The poem is full of longing.
Tetova News: In many poems the body is not merely a body but memory, energy, geography, blood and cosmos. What place does the body occupy in your poetics?
Marta Markoska: The primary one! The body is the geography of our existence. The body is the temple of the soul.
Our soul dwells in it with all its memory, with all our knowledge, with all our impulses and drives.
During the period when I was writing the book, I was simultaneously working on an academic study within my doctorate, titled “The Body in Culture”.
I later ran the campaign “For Women’s Health and Beauty”, as testimony to the healing of a body that had fallen ill during the writing of “H/ERO/T/IC Book”.
The body is our physical existence, without which we could not bear witness to any of the soul’s sensations.
The body is the only proof we have of our existence on Earth. At least on this planet it is so. As for others – I do not know.
Tetova News: Your poetic language draws on physics, DNA, magnetic fields, subatomic particles, energy and electrical circuits. How did science enter your love poetry?
Marta Markoska: During the period when I was writing my doctoral thesis, titled “QUANTUM MECHANICS AND ZEN BUDDHISM”, I took a break from science by writing poetry.
All of us encounter our own bodies first, and only then everything else that surrounds us. Without bodily knowledge, we have no way of knowing the depth of the soul.
I have always integrated all the sciences into my work, because everything in this life is interconnected. And I live with a particular passion for understanding the totality of our existence.
Tetova News: In “Boil Me”, love is linked to the four elements: water, air, earth and fire. Is love for you the fifth element that unites them all?
Marta Markoska: Yes! Love is the greatest essential and existential force in human existence.
It is only that most people confuse love with their passions or with their attachment to someone. They confuse it with jealousy, with obsession, with manipulation, with control, with the desire to possess…
Tetova News: You have also studied Zen Buddhism. Has Zen influenced the way you see the body, desire, emptiness, waiting and absence?
Marta Markoska: Yes. My master’s thesis was titled “A Treatise on Zen Buddhism (Religious-Philosophical Transcendences Between East and West)”.
That book is a comparative treatment of Zen alongside other Western spiritual practices.
It would be better for the critics of my work to say whether Zen has influenced it or not. I am biased.
But I can say with certainty that all current events and practices affect everything we do, and that, viewed from a temporal distance, you see more clearly and more fully what shaped your works, decisions or actions.
Tetova News: In the middle of the book the formula “…and its versions…” appears, with dedications to several people marked by their initials. Why did you decide that the poetic “you” should not remain a single figure?
Marta Markoska: Because this book was written between 2014 and 2018. In two, for me, very different periods of life.
So it is natural that it breaks into two parts, just as my own life was broken.
The first half consists of the addresses of love between me and Jasmin, the man to whom the book is dedicated, while the other part was written later, when life brought me different challenges.
I wrote sensations I had lived through. Not sensations observed from outside. Not sensations that happened to someone else, but to me personally.
The first part, “Pure Love”, refers to poems dedicated to love unstained by the corporeal, while the other part, titled “…And Its Versions…”, refers to poems dedicated to the bodily sensations of love.
Tetova News: The book has been published in Macedonian and English, and later reached Albanian readers as well. What is it like to be read in other languages, and what does poetry lose and gain in translation?
Marta Markoska: The Albanian translation by Daut Dauti is masterful. Distinguished writers have confirmed this many times during the book’s promotion.
The English translation, meanwhile, was made under the care of British translators and publishers living and working in Hong Kong. The book was published precisely in Hong Kong, and you can also buy it in New York.
In both cases the book has been recreated in verse flawlessly, extraordinarily close to the original.
Translation makes poetry accessible to the rest of the world, which allows it to widen its horizons and find a new and larger readership.
Tetova News: How do you think this book might be received by Albanian readers, particularly in Tetovo, Struga and beyond, where openly corporeal poetry written by a woman is still rare?
Marta Markoska: The book was met with applause. It was received and accepted very warmly, without prejudice.
The recent promotion in Kosovo confirmed to me the open-mindedness of the audience, eager to hear tender love poetry. Eager for the return of themes from human experience which, in an age of robotisation, bring the human being and what is human, the corporeal and the spiritual, back to the foreground.
In fact, the book was supported first and foremost by Albanian intellectuals and by the Municipality of Struga.
Reviews of my book were then published on several Albanian portals. Albanian intellectuals wrote a great many words of praise for it after its promotion in Tetovo.
This book in particular was received better by Albanian readers than by Macedonian ones.
Although “H/ERO/T/IC Book” was a candidate for the Miladinov Brothers Prize in 2019, I still think it was better received by the Albanian public.
Many journalistic pieces were written about the book on Albanian portals, and the best review anyone has ever written of it was written precisely by the Albanian intellectual Lirim Alija.
However contradictory this may sound to you, for the first time “H/ERO/T/IC Book” received the recognition it deserved precisely before an Albanian audience and at Albanian festivals.
Tetova News: After a book that ends in self-coronation, what remains to be conquered, liberated or written?
Marta Markoska: Nothing! All that remains to be conquered are foreign markets and a wider readership.
I have fifteen published books. I have written publicly several times that in the age of AI and ChatGPT it is pointless to go on writing. Let me explain.
Writers fall into two groups: writers before ChatGPT and writers after ChatGPT.
Because ChatGPT is a very useful tool in science, but it has crippled art. That is, it strips genuine artists and creators of their innate and authentic talents, while adding value to the average and the below-average.
My state of creative silence has lasted a long time and will go on until it passes into another medium of expression – the visual one.
Everything I have done so far has been multimedia. In my YouTube videos the poetry is vocal and auditory, while the video clips are accompanied by a musical and visual background.
So I want to incorporate all the arts into a single syncretism.
I have always worked with music and, as a former musician, I believe I have successfully integrated poetry and music in my stage performances.
Stage expression is very close to me, so my next step will probably be – film.
Because, as an old Zen saying has it:
“Once shown is worth more than a hundred times told!”
Tani pyetjet në të tri gjuhët janë pa numërim, ndërsa struktura Tetova News / Marta Markoska është ruajtur njëtrajtshëm.
