Nga Antonia Krinninger
Gjatë diktaturës komuniste në Çekosllovaki, shumë vepra letrare ishin të ndaluara – megjithatë ato shpërndaheshin dhe lexoheshin. Pikërisht këtij “samizdati” i kushton tani një ekspozitë Muzeu i Komunikimit në Frankfurt.
Në makinën e shkrimit janë futur dy fletë letre, ndërsa mes tyre ndodhet një letër e zezë karboni. Pranë tyre janë vendosur një shirit boje, një kapëse letrash dhe një tub me lëng korrigjues. Nuk nevojitej më shumë për të shpërndarë në të gjithë Çekosllovakinë, madje edhe përtej kufijve të saj, tekste të censuruara. “Samizdat” quhet letërsia që gjatë diktaturës komuniste duhej të krijohej në fshehtësi. Ekspozita “Samizdat: Fjalët e lirisë në Çekosllovaki 1939–1989”, në Muzeun e Komunikimit, të fut në këtë botë të nëndheshme, ku njerëzit, fshehurazi, pranë makinave të tyre të shkrimit, përgatitnin Revolucionin e Kadifenjtë.
Ekspozita është pjesë e programit kulturor të Panairit të Librit në Frankfurt, ku këtë vit Republika Çeke është vendi i nderit. Martin Krafl, drejtor i paraqitjes çeke në panairin e librit, e ka veçanërisht për zemër këtë ekspozitë:
“Pa samizdatin, sot nuk do të kishim letërsi të lirë”, thotë ai.
Në fillim kishte pasur shqetësime nëse tema ishte “shumë e rëndë”:
“Por jam i entuziazmuar. Në ekspozitë ndihem sikur të isha duke qëndruar në dhomën e ndenjjes së gjyshes sime.”
Václav Havel botoi “samizdatin” e tij të parë në moshën 17-vjeçare
Kjo ndoshta lidhet me faktin se ekspozita paraqet vepra që në ish-Çekosllovaki i njeh pothuajse çdo njeri, edhe pse askush nuk duhej t’i njihte. Rrënjët e kësaj praktike shkojnë shumë prapa, shumë kohë përpara se të ekzistonte vetë ky shtet. Për shembull, tregimi në vargje “Farkëtari i Lešetínit” i poetit Svatopluk Čech u shkrua në vitin 1883. Ai u konfiskua nga censura austro-hungareze. Por lexuesit ishin aq të entuziazmuar, saqë e kopjonin me dorë. Një kopje e tillë është ruajtur deri më sot.
Nazistët i quanin “art i degjeneruar” veprat që nuk përputheshin me botëkuptimin e tyre. Të ashtuquajturat “shtypje të zeza” krijoheshin në ilegalitet. Në këtë mënyrë, grupi surrealist Ra arriti megjithatë t’i botonte veprat e veta.
Në këtë epokë lindi Václav Havel. Kur në vitin 1953, vetëm 17 vjeç, ai botoi samizdatin e tij të parë, tashmë nuk ishin më nazistët, por komunistët ata që kufizonin lirinë e shprehjes. Së bashku me miqtë e tij, Havel themeloi revistën “Gespräche 36” – “Biseda 36” – dhe në të botonte tekste letrare dhe kritike.
Ky angazhim pati pasoja fatale për shumë prej bashkëmendimtarëve të tij. Ekspozita paraqet fotografi të tyre pas hekurave të burgut. Mes tyre është edhe autori rus Vladimir Bukovski. Pranë fotografisë së tij qëndron ky citat:
“Samizdat? E shkruaj vetë, e redaktoj vetë, e censuroj vetë, e botoj vetë, e shpërndaj vetë – dhe për këtë shkoj vetë edhe në burg.”
Burgim, tortura, përndjekje – jo pak njerëz e paguan me jetën luftën e tyre për lirinë e shprehjes.
Si ndihmoi proza e Reiner Kunzes për të përballuar vitet e RDGJ-së
Por samizdati nuk mund të ndalej. Gazeta javore “Literární listy”, në gjermanisht “Literaturblätter” – “Fletët letrare” – në vitin 1968 në Çekosllovaki arriti një tirazh prej 300.000 kopjesh. Në të u botua edhe manifesti “Dva tisíce slov” – “Dy mijë fjalët”. Ishte një goditje e rëndë për diktaturën komuniste.
Rebelimi bëhej gjithnjë e më i zëshëm dhe samizdati nisi të merrte një jetë të vetën. Autorët nuk kishin më kontroll mbi mënyrën se si shumëfishoheshin veprat e tyre. Ishin kopjueset, si Zdena Erteltová, ato që përhapnin idetë e tyre. Edhe ajo është përjetësuar në ekspozitë me fjalët:
“Nuk më mjafton të lexoj një libër. Vetëm kur e kopjoj, ai më hyn vërtet nën lëkurë.”
Mimeografët dhe shabllonet e shtypit të paraqitura në ekspozitë japin një ide se sa e mundimshme ishte puna e kopjimit. Estetika shpesh kishte një rol dytësor. Të paktën në shumicën e rasteve: një kopertinë libri është shumëngjyrëshe dhe pranë saj shfaqen vizatime. Ato vijnë nga libri për fëmijë “Djalli ka një thundër”. Shumëfishimi i tij ishte teknikisht jashtëzakonisht i ndërlikuar.
Ndër veprat më të përhapura ishte eseja e Václav Havelit “Fuqia e të pafuqishmëve”. Në të ai analizon shoqërinë e Çekosllovakisë pas vitit 1968.
Falë kësaj vepre, Havel njihej nga të gjithë në Çekosllovaki. Ai bashkoi rreth vetes grupet disidente, edhe pse emri i tij nuk lejohej të përmendej në media.
Kur u arrestua në vitin 1989, opinioni publik protestoi me aq forcë, saqë pas tetë muajsh ai u lirua përsëri. Në Gjermani duhej t’i jepej Çmimi i Paqes për angazhimin e tij. Por, duke qenë se po të largohej nuk do t’i lejohej më të kthehej në vend, ai nuk mori pjesë në ceremoninë e ndarjes së çmimit.
Një librar organizoi fshehurazi një ceremoni të ndarjes së çmimit. Fjala e falënderimit e Havelit është një nga samizdatet e fundit. Ajo u botua një muaj përpara Revolucionit të Kadifenjtë dhe lindi nga idetë që në Çekosllovaki ishin përhapur me anë të makinave të shkrimit.
Regjimi u shemb. Në vitin 1989, Václav Havel u bë presidenti i parë jokomunist pas 41 vjetësh diktaturë.
Në atë kohë, Reiner Kunze, një nga poetët më të rëndësishëm të Republikës Demokratike Gjermane, kishte emigruar tashmë në Perëndim. Në vitin 1997 ai mori një dërgesë me postë. Brenda ishte një kopje e veprës së tij të ndaluar “Die wunderbaren Jahre” – “Vitet e mrekullueshme” – në të cilën ai kritikonte kushtet në RDGJ dhe në bllokun lindor. Dërguesi ishte i panjohur.
Kopertina e librit ishte lyer me ngjyrë blu dhe faqet mbaheshin së bashku me një lidhje spirale. Kunze ia ka huazuar këtë kopje ekspozitës.
Në faqen e parë, me një shkrim të çrregullt me stilolaps me bojë, është shkruar një mesazh:
“Me falënderime të përzemërta për prozën tuaj të mrekullueshme, këtë ekzemplar, që më shoqëroi gjatë viteve të RDGJ-së.”
Tani, shkruante dërguesi, nuk i nevojitej më.
Ai ekzemplar duhet t’ia kujtojë Kunzes përgjithmonë mënyrën e mrekullueshme se si letërsia mund të përhapet.
“Samizdat: Fjalët e lirisë në Çekosllovaki 1939–1989”.
Muzeu i Komunikimit, Frankfurt.
E hapur deri më 24 janar 2027.
Nuk ka katalog./FAZ
