Zhu Rongji ishte një nga figurat më përcaktuese të transformimit ekonomik të Kinës në fund të shekullit XX. Inxhinier elektrik i formuar në Universitetin Tsinghua, i persekutuar në epokën e Mao Ce Dunit dhe i rehabilituar pas ardhjes së Deng Xiaopingut, ai u ngrit nga administrata ekonomike në krye të Shanghait dhe më pas në drejtimin ekonomik të qeverisë kineze.
Nga viti 1991 si zëvendëskryeministër dhe nga viti 1998 deri më 2003 si kryeministër, Zhu udhëhoqi ose shtyu përpara reforma të thella në sistemin fiskal, bankar, valutor, ndërmarrjet shtetërore, strehimin dhe tregtinë e jashtme. Nën drejtimin e tij u përfunduan edhe negociatat që çuan në anëtarësimin e Kinës në Organizatën Botërore të Tregtisë.
Por trashëgimia e tij nuk është vetëm histori suksesi. Miliona punëtorë humbën vendet e punës gjatë ristrukturimit të ndërmarrjeve shtetërore; pushtetet lokale mbetën me përgjegjësi të mëdha shpenzimesh dhe u mbështetën gjithnjë e më shumë te të ardhurat nga toka; ndërsa liberalizimi i strehimit ndihmoi në krijimin e tregut gjigant të pasurive të paluajtshme që dekada më vonë do të kthehej në një nga dobësitë më të mëdha të ekonomisë kineze.
Në këtë dosje, pohimet e verifikueshme paraqiten si fakte; ato për të cilat burimet ndryshojnë shënohen si të tilla; ndërsa lidhjet shkakësore, interpretimet historike dhe vlerësimet politike paraqiten qartazi si analiza dhe jo si fakte të provuara.
I. VDEKJA – 12 GUSHT 2026
1. Zhu Rongji vdiq në Pekin më 12 gusht 2026, pas një sëmundjeje.
2. Agjencia shtetërore kineze Xinhua njoftoi se ai vdiq në orën 11:06 paradite, sipas orës lokale të Pekinit. (State Council of China)
3. Njoftimi zyrtar nuk dha një diagnozë të hollësishme, por tha se Zhu kishte vdekur nga sëmundja pas përpjekjeve për trajtim mjekësor. (State Council of China)
4. Nekrologjia u publikua bashkërisht nga Komiteti Qendror i Partisë Komuniste të Kinës, Komiteti i Përhershëm i Kuvendit Kombëtar Popullor, Këshilli i Shtetit dhe Komiteti Kombëtar i Konferencës Konsultative Politike të Popullit Kinez. (State Council of China)
5. Ky është një nga nivelet më të larta të protokollit mortor shtetëror për një ish-udhëheqës të lartë të Republikës Popullore.
6. Nekrologjia zyrtare e cilësoi atë “anëtar të shkëlqyer të Partisë”, “luftëtar komunist besnik të sprovuar nga koha”, revolucionar proletar, burrë shteti dhe udhëheqës të shquar të Partisë dhe shtetit. (State Council of China)
7. Njoftimi zyrtar e cilësoi vdekjen e tij “humbje të madhe për Partinë dhe shtetin”. (State Council of China)
8. Si në shumë nekrologji të nivelit të lartë në Kinë, teksti zyrtar e lidhi kujtimin e të ndjerit me vazhdimësinë e udhëheqjes dhe vijës politike të Partisë.
9. Burimet zyrtare kineze e dhanë moshën e tij si 98 vjeç. (State Council of China)
10. Associated Press, Reuters dhe disa media të tjera ndërkombëtare e dhanë moshën si 97 vjeç. (Reuters)
11. Meqë Zhu kishte lindur në tetor 1928 dhe vdiq para ditëlindjes së tetorit 2026, sipas numërimit kalendarik ndërkombëtar ai ishte 97 vjeç.
12. Nuk është e sigurt të thuhet se diferenca 97–98 vjen patjetër nga sistemi tradicional kinez i numërimit të moshës, sepse nekrologjia zyrtare nuk e shpjegoi arsyen e mospërputhjes.
13. Burimi zyrtar kinez jep vetëm tetorin e vitit 1928 si kohë lindjeje; shumë burime biografike perëndimore japin datën 23 tetor 1928. (State Council of China)
14. Zhu la pas bashkëshorten Lao An dhe dy fëmijët e tyre.
15. Lajmi për vdekjen shkaktoi një valë të madhe reagimesh në rrjetet sociale kineze.
16. Për shumë komentues, Zhu përfaqësonte një periudhë kur udhëheqësit ekonomikë shfaqeshin më të drejtpërdrejtë në publik.
17. Vdekja e tij u interpretua nga mediat ndërkombëtare si fundi simbolik i një brezi reformatorësh që drejtoi Kinën gjatë viteve 1980, 1990 dhe fillimit të viteve 2000. (The Guardian)
18. Nekrologjitë perëndimore theksuan njëkohësisht sukseset ekonomike dhe koston shoqërore të reformave të tij.
19. Në Kinë, kujtimi për të është i lidhur sidomos me stilin e prerë të komunikimit dhe luftën publike kundër korrupsionit.
20. Ai jetoi më gjatë se paraardhësi i tij në postin e kryeministrit, Li Peng, dhe se Li Keqiang, i cili shërbeu si kryeministër dy dekada më vonë.
21. Zhu vdiq në një periudhë kur integrimi ekonomik ndërkombëtar që ai kishte ndihmuar të ndërtohej përballet me tensione të mëdha tregtare dhe strategjike.
II. ORIGJINA, JETIMËRIA DHE TSINGHUA – 1928–1951
22. Zhu Rongji lindi në Changsha, kryeqyteti i provincës Hunan, në tetor 1928. (State Council of China)
23. Familja e tij vinte nga një mjedis i arsimuar dhe relativisht i mirëpozicionuar.
24. Në traditën familjare të mbiemrit Zhu ekzistonte pretendimi për lidhje të largët me Zhu Yuanzhangun, themeluesin e dinastisë Ming; ky është informacion biografik tradicional dhe jo një prejardhje e provuar dokumentarisht.
25. I ati i tij vdiq para lindjes së Zhut.
26. E ëma vdiq kur ai ishte ende fëmijë dhe Zhu u rrit kryesisht nën kujdesin e të afërmve.
27. Përvoja e hershme e jetimërisë përmendet shpesh nga biografët kur diskutojnë pavarësinë dhe qëndrueshmërinë e karakterit të tij, por lidhja psikologjike nuk mund të provohet si fakt.
28. Zhu ndoqi shkollën në Hunan.
29. Në vitin 1947 hyri në Universitetin Tsinghua në Pekin. (State Council of China)
30. Studioi në Departamentin e Inxhinierisë Elektrike.
31. Sipas nekrologjisë zyrtare, ai mori pjesë në veprimtari revolucionare para krijimit të Republikës Popullore.
32. U anëtarësua në Partinë Komuniste të Kinës në tetor 1949, muajin kur u shpall Republika Popullore e Kinës. (State Council of China)
33. U diplomua në vitin 1951.
34. Zhu nuk kishte diplomë universitare në ekonomi.
35. Formimi i tij bazë ishte teknik dhe inxhinierik.
36. Pas diplomimit hyri në administratën shtetërore ekonomike.
37. Bashkëshortja e tij e ardhshme, Lao An, gjithashtu kishte lidhje me Tsinghuan.
38. Formimi inxhinierik u bë një element i rëndësishëm i imazhit të tij publik: Zhu trajtonte shpesh problemet ekonomike si çështje sistemi, organizimi dhe matjeje.
39. Marrëdhënia e tij me Tsinghuan do të vazhdonte për gjithë jetën dhe më vonë ai do të lidhej ngushtë me Shkollën e Ekonomisë dhe Menaxhimit të universitetit.
III. “I DJATHTË”: DY DEKADA NË HIJE – 1957–1978
40. Në vitin 1957, në atmosferën e Fushatës së Njëqind Luleve dhe më pas të Fushatës Kundër të Djathtëve, Zhu shprehu kritika ndaj disa politikave ekonomike.
41. Kritikat e tij kishin karakter kryesisht ekonomik dhe planifikues.
42. Associated Press raportoi se ai ishte kritikuar edhe për vlerësime pozitive ndaj reformave të disa vendeve të tjera komuniste, përfshirë Hungarinë dhe Jugosllavinë. (AP News)
43. Përmendja e Jugosllavisë krijon një lidhje interesante ballkanike në biografinë e tij, por burimet e konsultuara nuk lejojnë të thuhet me siguri se Zhu kishte lavdëruar posaçërisht modelin jugosllav të vetëqeverisjes.
44. Ai u shpall “i djathtë”, u degradua dhe u përjashtua nga Partia Komuniste.
45. Burimet nuk janë plotësisht të njëjta për datën e saktë të përjashtimit: disa e vendosin në fillim të vitit 1958, ndërsa burime të tjera japin pranverën e atij viti.
46. Pas spastrimit ai vazhdoi për një periudhë të punonte në struktura shtetërore në pozita shumë më të ulëta.
47. Në fillim të viteve 1960 situata e tij profesionale u përmirësua pjesërisht, por rehabilitimi i plotë politik ende nuk kishte ardhur.
48. Ai punoi si inxhinier dhe specialist ekonomik edhe gjatë viteve të izolimit politik.
49. Gjatë Revolucionit Kulturor u godit sërish.
50. Në fillim të viteve 1970 u dërgua në një nga të ashtuquajturat shkolla të kuadrove “7 Maji”, ku zyrtarët e diskredituar kryenin punë fizike.
51. Zhu kujtonte më vonë se kishte mbjellë grurë, oriz dhe pambuk, kishte ruajtur bagëti, kishte rritur derra dhe kishte punuar si kuzhinier.
52. Periudha nga shpallja si “i djathtë” deri në rehabilitim zgjati rreth dy dekada.
53. Ai u rehabilitua politikisht në fundin e viteve 1970 dhe iu rikthye anëtarësia në Parti.
54. Burimet japin 1978 ose 1979 për faza të ndryshme të rehabilitimit dhe rikthimit institucional; nuk duhet pretenduar një shpjegim i sigurt për diferencën pa dokument shtesë.
55. Pas rehabilitimit Zhu u kthye në institucionet qendrore të politikës ekonomike që dikur e kishin margjinalizuar.
56. Persekutimi nuk e ktheu në disident politik: ai mbeti brenda sistemit të Partisë dhe më vonë u bë një nga administratorët e tij më të fuqishëm.
IV. RIKTHIMI – NAFTA, AKADEMIA DHE TSINGHUA – 1975–1987
57. Pas fundit të Revolucionit Kulturor dhe ardhjes së epokës së Deng Xiaopingut, Zhu iu rikthye gradualisht drejtimit ekonomik.
58. Burimet zyrtare e vendosin punën e tij në sektorin e naftës duke filluar nga mesi i viteve 1970.
59. Ai punoi edhe në strukturat kërkimore ekonomike të Akademisë Kineze të Shkencave Shoqërore.
60. Në fund të viteve 1970 u rikthye në strukturat qendrore ekonomike të shtetit.
61. Nga viti 1983 deri më 1987 shërbeu si zëvendësdrejtor i Komisionit Shtetëror të Ekonomisë, jo “zëvendësministër”. (State Council of China)
62. Në vitin 1984 u bë dekan themelues i Shkollës së Ekonomisë dhe Menaxhimit të Universitetit Tsinghua.
63. Ai e mbajti lidhjen me shkollën për shumë vite edhe gjatë ngritjes së tij në politikë.
64. Tsinghua zhvilloi marrëdhënie të rëndësishme akademike me universitete perëndimore, përfshirë MIT-in.
65. Deng Xiaoping vlerësonte aftësinë ekonomike dhe vendosmërinë e Zhut.
66. Në kujtimet dhe biografitë për periudhën, Zhu paraqitet si një nga teknokratët më të aftë të brezit të tij.
67. Ai nuk kishte fillimisht një bazë të fortë personale në ushtri ose në fraksionet tradicionale të aparatit.
68. Kjo i dha reputacionin e një teknokrati relativisht të pavarur, por nuk është e saktë të paraqitet si “i pakorruptueshëm” në kuptim absolut.
69. Rritja e tij politike lidhej kryesisht me reputacionin për kompetencë ekonomike dhe menaxhim.
V. SHANGHAI – KRYETAR, SEKRETAR PARTIE DHE PUDONG – 1987–1991
70. Në vitin 1987 Zhu u dërgua në Shanghai si zëvendëssekretar i Komitetit Bashkiak të Partisë. (State Council of China)
71. Në prill 1988 u bë kryetar i qytetit.
72. Shanghai ishte një nga qendrat më të mëdha industriale, tregtare dhe financiare të Kinës.
73. Nga viti 1989 deri në mars 1991 Zhu mbajti edhe postin e sekretarit të Partisë në Shanghai.
74. Ai kërkoi që ndërmarrjet e qytetit të bëheshin më të orientuara drejt tregut.
75. Politikat e tij synonin forcimin e konkurrueshmërisë, eksporteve dhe efikasitetit industrial.
76. Thjeshtimi i procedurave administrative i dha reputacionin e zyrtarit që kërkonte më pak vula dhe më pak burokraci.
77. Ai krijoi mekanizma këshillimi me komunitetin ndërkombëtar të biznesit.
78. Në mandatin e tij Shanghai investoi në transport, telekomunikacion dhe modernizim urban.
79. Zhu luajti rol të rëndësishëm në përgatitjen e zhvillimit dhe hapjes së Pudongut.
80. Nekrologjia zyrtare kineze e veçon punën e tij në Shanghai si një kontribut në reformën, hapjen dhe zhvillimin e qytetit. (State Council of China)
81. Ai promovoi ristrukturimin e industrisë dhe zhvillimin e një ekonomie të orientuar drejt eksporteve. (State Council of China)
82. Në Shanghai ndërtoi reputacionin e tij kombëtar si administrator ekonomik dhe kundërshtar i korrupsionit.
83. Ai njihej për refuzimin e kërkesave për favore personale.
84. Biografitë përmendin episode në të cilat u refuzoi të afërmve ndërhyrje në sistemin e regjistrimit të banimit.
85. Zhu thoshte hapur se një nga karakteristikat e tij ishte të mendonte në mënyrë të pavarur dhe të thoshte atë që mendonte.
86. Në vitin 1990 drejtoi një delegacion të kryetarëve kinezë të qyteteve në SHBA.
87. Gjatë vizitës u takua me personalitete të politikës amerikane.
88. Ai tërhoqi vëmendjen e publikut amerikan për stilin më spontan se ai i shumicës së zyrtarëve të lartë kinezë.
89. Kur u krahasua me Mikhail Gorbaçovin, u përgjigj se ishte “Zhu Rongji i Kinës”, jo Gorbaçovi kinez.
90. Ai mbeti reformator ekonomik, por jo mbështetës i pluralizmit politik perëndimor.
91. Hapja e re e reformave nga Deng Xiaoping në fillim të viteve 1990 i krijoi Zhu-së mundësi të reja politike.
92. Në vitin 1991 u transferua nga Shanghai në qeverinë qendrore në Pekin. (State Council of China)
VI. 1989 – SHANGHAI PA NJË NDËRHYRJE USHTARAKE SI NË PEKIN
93. Në pranverën e vitit 1989 protesta të mëdha studentore dhe qytetare u zhvilluan edhe në Shanghai.
94. Autoritetet e Shanghait nuk përdorën ushtrinë në mënyrën që u përdor në Pekin natën e 3–4 qershorit.
95. Zhu deklaroi se rendi do të mbahej pa vendosjen e ushtrisë në qytet.
96. Megjithatë, pas incidenteve të dhunshme në hekurudhë, persona të akuzuar për zjarrvënie dhe sabotim u arrestuan dhe tre prej tyre u ekzekutuan.
97. Prandaj nuk është e saktë ta përshkruajmë gjithë menaxhimin e krizës si “paqësor”; formulimi më i saktë është se Shanghai shmangu një operacion ushtarak të tipit Tiananmen.
98. Diplomati australian Shelley Warner e vlerësoi menaxhimin e Zhut si një mënyrë për të shmangur përshkallëzimin e dhunës lokale.
99. Zhu vetë më vonë e lidhi situatën e Shanghait me zhvillimet në Pekin.
100. Disa studiues kanë argumentuar se zgjidhja në Shanghai u bë më e lehtë pasi Pekini kishte shtypur lëvizjen në nivel kombëtar; ky është interpretim historik, jo fakt i provuar.
101. Zhu përdori më vonë një formulim sipas të cilit ngjarjet historike nuk mund të mbulohen përgjithmonë.
102. Kjo gjuhë ishte më e pazakontë se retorika standarde zyrtare e kohës, megjithëse Zhu nuk e sfidoi versionin bazë politik të Partisë për ngjarjet e vitit 1989.
103. Në gusht 1989 ai u bë sekretar partie i Shanghait.
104. Jiang Zemin, ish-eprori i tij në Shanghai, u transferua në Pekin dhe u bë udhëheqësi kryesor i Partisë.
105. Marrëdhënia Jiang–Zhu u bë një nga boshtet e qeverisjes ekonomike kineze gjatë viteve 1990.
VII. ZËVENDËSKRYEMINISTËR DHE GUVERNATOR I BANKËS QENDRORE – 1991–1998
106. Në vitin 1991 Zhu u emërua zëvendëskryeministër i Këshillit të Shtetit. (State Council of China)
107. Ai shpejt u bë zyrtari kryesor përgjegjës për një pjesë të madhe të politikës ekonomike.
108. Në tetor 1992 u zgjodh në Byronë Politike dhe në Komitetin e Përhershëm të saj. (State Council of China)
109. Në vitin 1993 mori njëkohësisht postin e guvernatorit të Bankës Popullore të Kinës. Nekrologjia zyrtare e vendos këtë në qershor 1993. (State Council of China)
110. Zhu nuk “e emëroi vetë veten” guvernator; ai mori postin përmes procedurave politike dhe shtetërore të sistemit kinez.
111. Një nga problemet e para që trajtoi ishte zinxhiri i borxheve mes ndërmarrjeve.
112. Ekonomia kineze në fillim të viteve 1990 ishte mbinxehur dhe inflacioni u ngjit në nivele shumë të larta.
113. Zhu zbatoi masa për shtrëngimin monetar, frenimin e investimeve të tepërta dhe përmirësimin e rregullimit financiar.
114. Inflacioni vjetor arriti rreth 24 për qind në kulmin e tij; kjo duhet quajtur inflacion shumë i lartë, jo “hiperinflacion”, sepse në ekonomiks hiperinflacioni nënkupton ritme shumë më ekstreme.
115. Frenimi i ekonomisë pa një kolaps të madh u bë i njohur si “ulja e butë” – soft landing.
116. Nekrologjia zyrtare i atribuon Zhut kontribut të rëndësishëm në frenimin e mbinxehjes ekonomike, inflacionit dhe arritjen e kësaj “uljeje të butë”. (State Council of China)
117. Në vitin 1993 ai paraqiti një vizion më të strukturuar për sistemin financiar kinez.
118. Synimi ishte një sistem me bankë qendrore më të fuqishme, banka tregtare, banka politike dhe tregje më të rregulluara.
119. Gjatë viteve pasuese u krijuan institucione të rëndësishme financiare, përfshirë banka politike si Export-Import Bank of China.
120. Arkitektura financiare e viteve 1990 krijoi institucione që do të bëheshin më vonë mjete të fuqishme të politikës ekonomike kineze.
121. Bankat politike kineze fituan më vonë rol të madh në financimin e projekteve brenda dhe jashtë vendit.
122. Zhu pati përplasje me kryeministrin Li Peng për drejtimin e reformave.
123. Marrëdhënia mes dy politikanëve përfaqësonte edhe tensione më të gjera mes forcave reformiste dhe atyre më konservatore brenda sistemit.
124. Një votë e pazakontë proteste ndaj Li Peng-ut ndodhi gjatë rizgjedhjes së tij si kryeministër në Kuvendin Kombëtar Popullor në vitin 1993, jo në Kongresin e Partisë të vitit 1992.
125. Zhu nuk arriti t’i reformonte të gjithë sektorët sipas dëshirës së tij.
126. Sektori i energjisë elektrike ishte ndër fushat ku interesat institucionale dhe politike kufizuan reformat.
127. Katër bankat e mëdha shtetërore kishin akumuluar nivele të larta kredish problematike.
128. Qeveria përdori kompani të menaxhimit të aktiveve dhe rikapitalizime për të nxjerrë një pjesë të kredive të këqija nga bilancet.
129. Ky model do të përdorej në forma të ndryshme edhe në ndërhyrje të mëvonshme shtetërore në sistemin financiar.
130. Zhu mbështeste mekanizmat e tregut, por jo një ekonomi në të cilën shteti të hiqte dorë nga drejtimi strategjik.
131. Ai nuk ishte liberal ekonomik doktrinar: tregu ishte mjet reforme brenda një sistemi politik dhe ekonomik të kontrolluar nga Partia.
VIII. REFORMA FISKALE E VITIT 1994
132. Një nga reformat më të rëndësishme të Zhut ishte rindërtimi i marrëdhënieve fiskale mes Pekinit dhe pushteteve lokale.
133. Në vitet 1980 qeveria qendrore kishte humbur një pjesë të madhe të kontrollit mbi të ardhurat publike.
134. Sistemi i vjetër mbështetej në marrëveshje fiskale të negociuara mes qendrës dhe provincave.
135. Pjesa e të ardhurave publike në ekonomi kishte rënë ndjeshëm.
136. Edhe pjesa e qeverisë qendrore në të ardhurat totale kishte rënë, duke dobësuar kapacitetin e Pekinit për politika kombëtare.
137. Në vitin 1993 udhëheqja miratoi parimet për një reformë gjithëpërfshirëse.
138. Sistemi i ri i ndarjes së taksave – fenshuizhi – hyri në fuqi më 1 janar 1994.
139. Zhu negocioi intensivisht me udhëheqjet provinciale për pranimin e reformës.
140. Sistemi mori elemente krahasuese nga modele të tjera fiskale, por nuk duhet përshkruar si kopje e sistemit federal amerikan.
141. Taksat u ndanë në të ardhura qendrore, lokale dhe të përbashkëta.
142. Doganat dhe disa kategori të tjera iu caktuan qeverisë qendrore.
143. Reforma zgjeroi ndjeshëm bazën e TVSH-së, por taksa mbi biznesin vazhdoi të ekzistonte për shumë shërbime; ajo nuk u zëvendësua përgjithësisht me TVSH në vitin 1994. FMN-ja e dokumenton ndarjen e mëvonshme mes TVSH-së dhe taksës mbi biznesin. (IMF eLibrary)
144. Norma standarde e TVSH-së ishte 17 për qind për shumë mallra.
145. Reforma ndryshoi edhe tatimin mbi fitimet e ndërmarrjeve.
146. Sistemi më i vjetër i negociimit individual të detyrimeve të ndërmarrjeve shtetërore u zëvendësua me rregulla më të standardizuara.
147. Të ardhurat e regjistruara të qeverisë qendrore u rritën jashtëzakonisht në vitin e parë, por një pjesë e kërcimit reflekton ndryshimin e vetë sistemit të klasifikimit dhe mbledhjes.
148. Pjesa e qendrës në të ardhurat fiskale u rrit nga rreth 22 për qind në më shumë se gjysmën.
149. Reforma krijoi një mospërputhje afatgjatë: qeveria qendrore mori një pjesë më të madhe të të ardhurave, ndërsa qeveritë lokale vazhduan të mbanin shumë përgjegjësi shpenzimesh. OECD dhe Banka Botërore e kanë identifikuar këtë si një problem të rëndësishëm strukturor. (OECD)
150. Kjo mospërputhje kontribuoi në varësinë e mëvonshme të pushteteve lokale nga shitja e të drejtave të përdorimit të tokës dhe nga financimi jashtë buxhetit. Megjithatë, literatura akademike paralajmëron se financimi përmes tokës nuk mund të shpjegohet vetëm nga reforma e vitit 1994. (ScienceDirect)
151. Zhu bëri edhe shaka publike për rëndësinë e reformës fiskale dhe suksesin që i atribuonte asaj.
152. Në vitin 1994 Kina reformoi gjithashtu sistemin e kursit të këmbimit.
153. Ligji për Tregtinë e Jashtme u miratua në të njëjtën periudhë reformash.
154. Certifikatat e posaçme valutore për të huajt u hoqën dhe sistemi i kursit u unifikua.
155. Reforma fiskale, reforma valutore dhe forcimi i institucioneve qendrore ishin ndër ndryshimet më të rëndësishme që Zhu ndihmoi të realizoheshin në vitet 1990.
IX. KRYEMINISTËR – 1998–2003
156. Zhu Rongji u bë kryeministër i Këshillit të Shtetit në mars 1998. (State Council of China)
157. Ai u propozua nga presidenti Jiang Zemin dhe u miratua nga Kuvendi Kombëtar Popullor.
158. Ishte 69 vjeç sipas moshës kalendarike.
159. Zhu ishte kryeministri i pestë i Republikës Popullore të Kinës.
160. Brenda hierarkisë së udhëheqjes së asaj kohe ai ishte ndër tre figurat më të fuqishme të sistemit.
161. Në fillim të mandatit premtoi reforma të shpejta të bankave dhe ndërmarrjeve shtetërore.
162. Ai deklaroi se, pavarësisht nëse përpara kishte “fushë minash” apo “humnerë”, do të ecte përpara pa u tërhequr.
163. Kjo fjali u bë simbol i imazhit të tij si administrator i gatshëm të merrte vendime të dhimbshme.
164. Qeveria e tij nisi një reformë të madhe institucionale.
165. Numri i ministrive dhe departamenteve të Këshillit të Shtetit u reduktua ndjeshëm.
166. Shumë ministri industriale të stilit të ekonomisë së planifikuar u shndërruan ose u mbyllën.
167. U reduktua edhe personeli në shumë struktura qendrore; kur flitet për “përgjysmim të burokracisë” duhet sqaruar se bëhet fjalë për vende pune në segmente të administratës dhe jo për numrin e ministrive.
168. Administratat vendore nuk u zvogëluan në të njëjtën mënyrë.
169. Qeveria u përpoq të kufizonte tarifat dhe pagesat arbitrare që pushtetet lokale u vendosnin fermerëve.
170. Në vitin 1998 udhëheqja qendrore urdhëroi Ushtrinë Popullore Çlirimtare të largohej nga aktivitetet tregtare; Zhu ishte një nga mbështetësit e fortë të ndarjes së ushtrisë nga biznesi.
171. U vendosën gjithashtu kufizime ndaj përfshirjes së nëpunësve shtetërorë në biznes.
172. Në vitin 2000 u krijua Forumi i Zhvillimit të Kinës, me mbështetjen e qeverisë së Zhut.
173. Forumi u bë një hapësirë e rëndësishme komunikimi mes udhëheqjes kineze dhe ekspertëve e drejtuesve ndërkombëtarë.
174. Viti 1998 shënoi edhe një përshpejtim vendimtar të reformës së strehimit urban.
175. Qeveria i dha fund gradualisht sistemit në të cilin njësitë shtetërore u shpërndanin punonjësve banesa si përfitim social.
176. Banesat e reja u orientuan gjithnjë e më shumë drejt tregut.
177. Brenda një periudhe relativisht të shkurtër Kina kaloi nga dominimi i banesave publike në pronësi shumë më të gjerë private.
178. Reforma e strehimit kontribuoi fuqishëm në krijimin e tregut modern kinez të pasurive të paluajtshme; nuk është e saktë të thuhet se ajo e vetme “shkaktoi” flluskën e mëvonshme.
179. Qeveria e Zhut punoi gjithashtu për sigurimet shoqërore, papunësinë, pensionet dhe sistemin shëndetësor. Nekrologjia zyrtare veçon sigurimin bazë për punëtorët e larguar, sigurimin e papunësisë dhe minimumin jetik urban. (State Council of China)
180. Zhu u largua nga posti i kryeministrit në mars 2003. (State Council of China)
181. Pasardhësi i tij ishte Wen Jiabao.
X. NDËRMARRJET SHTETËRORE DHE “XIAGANG” – KOSTOJA NJERËZORE
182. Strategjia e reformës së ndërmarrjeve shtetërore njihej shpesh si “kap të mëdhatë, lësho të voglat”.
183. Qeveria ruajti dhe konsolidoi ndërmarrjet e mëdha strategjike, ndërsa mijëra ndërmarrje të vogla u shitën, u bashkuan ose u mbyllën.
184. Ristrukturimi shkaktoi largime masive nga puna.
185. Vlerësimet e përgjithshme variojnë nga rreth 30 milionë deri afërsisht 40 milionë të prekur, në varësi të periudhës dhe përkufizimit.
186. Statistikat zyrtare për kategorinë xiagang dhe vlerësimet akademike nuk janë plotësisht të krahasueshme; prandaj nuk duhet paraqitur një numër i vetëm si i padiskutueshëm.
187. Xiagang nënkuptonte punonjës të larguar nga pozicioni i tyre, shpesh pa ndërprerje të menjëhershme formale të të gjitha lidhjeve me ndërmarrjen.
188. Shumë humbën të ashtuquajturin “tas të hekurt të orizit”: punën e garantuar dhe sistemin e përfitimeve të lidhura me ndërmarrjen.
189. Ndërmarrjet që mbijetuan u orientuan më shumë drejt fitimit, produktivitetit dhe përgjegjësisë menaxheriale.
190. Protesta të punëtorëve u zhvilluan në shumë qytete dhe zona industriale.
191. Kritikët e Zhut e kanë akuzuar qeverinë se i dha përparësi reformës strukturore ndaj mbrojtjes së punëtorëve të goditur.
192. Qeveria krijoi programe të reja të sigurimit bazë, papunësisë, minimumit jetik dhe ripunësimit. (State Council of China)
193. Verilindja industriale e Kinës u godit veçanërisht rëndë nga mbyllja ose tkurrja e industrive shtetërore.
194. Pasojat e papunësisë u transmetuan edhe te familjet dhe mundësitë arsimore të fëmijëve.
195. Ndryshimi ishte veçanërisht i dhimbshëm sepse shumë punëtorë humbën njëkohësisht vendin e punës dhe përfitimet që më parë siguroheshin nga ndërmarrja.
196. Zhu nuk synonte privatizimin e përgjithshëm të sektorëve strategjikë; megjithatë, reforma e ndërmarrjeve të vogla solli ndryshime pronësie, shitje dhe privatizime në shumë raste.
197. Objektivi kryesor ishte krijimi i ndërmarrjeve shtetërore më efikase dhe të orientuara drejt fitimit, jo zhdukja e pronësisë shtetërore.
198. Në vitin 2003 u krijua SASAC-u, institucioni që mbikëqyr asetet e ndërmarrjeve shtetërore qendrore; ai u formua nga një riorganizim më i gjerë institucional dhe jo thjesht nga riemërtimi i një komisioni të vetëm.
199. Nicholas Lardy vlerësonte në fund të mandatit se Zhu nuk kishte përmbushur çdo objektiv të premtuar, por kishte arritur përmirësime të mëdha në sektorin shtetëror. (Brookings)
200. Reforma nuk “zgjidhi” përfundimisht problemin e ndërmarrjeve shtetërore, por ndryshoi rrënjësisht strukturën e tyre.
XI. KRIZA AZIATIKE, PËRMBYTJET E 1998-ËS DHE “NDËRTIMET TOFU”
201. Zhu u bë kryeministër pak muaj pas shpërthimit të krizës financiare aziatike të vitit 1997.
202. Kina ruajti kontrolle të forta të kapitalit dhe përdori investime publike për të mbështetur ekonominë.
203. Qeveria refuzoi të zhvlerësonte renminbin.
204. Shumë analistë e konsideruan këtë vendim një kontribut të rëndësishëm në shmangien e një vale të re zhvlerësimesh konkurruese në Azi.
205. Nekrologjia zyrtare përmend shprehimisht moszhvlerësimin e renminbit dhe mbrojtjen e stabilitetit të Hong Kongut. (State Council of China)
206. Pas krizës Zhu kërkoi edhe reforma në arkitekturën financiare ndërkombëtare.
207. Kina kaloi drejt një politike fiskale më aktive dhe një politike monetare të kujdesshme për të mbështetur kërkesën e brendshme. (State Council of China)
208. Në verën e vitit 1998 Kina u godit nga përmbytje katastrofike.
209. Burimet japin shifra të ndryshme për viktimat, nga rreth 3.700 deri mbi 4.000 të vdekur.
210. Rajonet përgjatë Jangces dhe lumenjve të tjerë të mëdhenj u prekën rëndë.
211. Ishin ndër përmbytjet më të rënda të Kinës në disa dekada.
212. Pas katastrofës u ngritën akuza për korrupsion dhe cilësi të dobët të digave.
213. Zhu përdori termin kinez doufuzha gongcheng për ndërtime jashtëzakonisht të dobëta.
214. Përkthimi i saktë nuk është “ndërtime prej dëllinje tofuje”. Doufuzha do të thotë afërsisht mbetje ose llum tofuje, pra diçka e brishtë dhe pa qëndrueshmëri.
215. Termi “tofu-dreg construction” u bë më vonë shprehje e zakonshme për ndërtime të dobëta dhe të korruptuara.
216. Pas tërmetit të Sichuanit në vitin 2008 termi u përdor gjerësisht për shkollat e shembura. Nuk duhet përsëritur shifra e pasaktë sipas së cilës “20.000 nga viktimat ishin nxënës”; numri i nxënësve të vdekur ose të zhdukur i raportuar zyrtarisht ishte shumë më i ulët.
217. Zhu përdorte shpesh gjuhë jashtëzakonisht të ashpër ndaj ndërtimeve të dobëta dhe korrupsionit; përkthimet vulgare të frazave të tij duhen trajtuar me kujdes pa tekstin origjinal kinez.
218. Problemi i cilësisë së ndërtimeve vazhdoi të diskutohej edhe në projektet e mëdha infrastrukturore.
219. Në vitin 2001, pas një shpërthimi vdekjeprurës në një shkollë në Jiangxi, Zhu pranoi publikisht përgjegjësinë e Këshillit të Shtetit.
220. Pranimi publik i përgjegjësisë nga një kryeministër kinez ishte jashtëzakonisht i pazakontë, megjithëse nuk është e nevojshme të cilësohet pa rezervë si “pa precedent”.
XII. RRUGA DREJT ORGANIZATËS BOTËRORE TË TREGTISË
221. Kina kërkoi në vitin 1986 rifillimin e negociatave për statusin e saj në GATT.
222. Procesi zgjati rreth 15 vjet dhe kaloi nëpër periudha përparimi dhe ngecjeje. (World Trade Organization)
223. Vizita e presidentit Bill Clinton në Kinë në vitin 1998 ndihmoi në krijimin e kushteve për intensifikimin e negociatave.
224. Zhu e shihte anëtarësimin jo vetëm si çështje tregtie të jashtme, por edhe si instrument për të përshpejtuar reformat e brendshme.
225. Burimet dhe analiza e mëvonshme e WTO-së mbështesin idenë se procesi i anëtarësimit shërbeu si shtysë për transformime të thella të brendshme, por nuk mund të matet saktë nëse ky motiv ishte “më i rëndësishëm” për Zhun se tregtia ndërkombëtare. (World Trade Organization)
226. Më 24 mars 1999 NATO nisi fushatën ajrore kundër Republikës Federale të Jugosllavisë pas dështimit të procesit të Rambujesë dhe përshkallëzimit të krizës së Kosovës.
227. Kina e kundërshtoi operacionin dhe e konsideroi përdorimin e forcës pa mandat të Këshillit të Sigurimit shkelje të sovranitetit shtetëror.
228. Brenda Pekinit pati debat nëse Zhu duhej të vazhdonte vizitën e planifikuar në SHBA.
229. Vizita u zhvillua.
230. Zhu mbërriti në SHBA në prill 1999, ndërsa lufta e Kosovës vazhdonte.
231. Më 8 prill zhvilloi konferencë të përbashkët me presidentin Clinton.
232. Zhu solli një paketë të gjerë ofertash dhe koncesionesh për marrëveshjen tregtare.
233. Administrata Clinton nuk e mbylli marrëveshjen gjatë asaj vizite, një vendim që më vonë u kritikua gjerësisht si mundësi e humbur.
234. Detaje të ofertës kineze u publikuan nga pala amerikane.
235. Publikimi e vuri Zhun nën presion të madh politik në Kinë.
236. Kundërshtarët e tij e akuzuan se kishte bërë shumë lëshime ndaj SHBA-së.
237. Më 7 maj 1999 avionët e NATO-s bombarduan ambasadën kineze në Beograd, duke vrarë tre shtetas kinezë dhe plagosur dhjetëra të tjerë.
238. Bombardimi shkaktoi një krizë të rëndë në marrëdhëniet SHBA–Kinë.
239. Zhu dhe Jiang Zemin u përballën me kritika nacionaliste brenda Kinës.
240. Pas bombardimit, negociatat për OBT-në u vështirësuan më tej.
241. Në muajt pasues Uashingtoni dhe Pekini punuan për rikthimin e procesit.
242. Marrëveshja dypalëshe SHBA–Kinë u arrit në nëntor 1999.
243. Në vitin 2000 SHBA i dha Kinës statusin e marrëdhënieve tregtare normale të përhershme.
244. Kina u bë zyrtarisht anëtarja e 143-të e Organizatës Botërore të Tregtisë më 11 dhjetor 2001. (World Trade Organization)
245. Negociatorja amerikane Charlene Barshefsky e përshkroi Zhun si mbështetës të një ekonomie kineze më të hapur dhe më të përshtatur me ekonominë ndërkombëtare.
246. Kenneth Lieberthal e kujtonte si negociator që preferonte debat real dhe jo vetëm lexim të pikave të përgatitura.
247. Anëtarësimi e detyroi Kinën të ndryshonte një gamë të gjerë ligjesh, rregullash dhe praktikash tregtare; pronësia intelektuale, mallrat, shërbimet dhe masat jotarifore ishin ndër çështjet kryesore. (World Trade Organization)
248. Zhu u premtonte investitorëve të huaj trajtim më të parashikueshëm, duke këmbëngulur njëkohësisht se ata duhej të respektonin sistemin tatimor kinez.
249. Investimet e huaja në Kinë u rritën fort rreth periudhës së anëtarësimit në OBT.
250. Edhe tregtia e jashtme kineze u zgjerua me ritme jashtëzakonisht të shpejta.
251. Në dekadën pas hyrjes në OBT ekonomia kineze regjistroi norma shumë të larta rritjeje.
252. Në vitin 2010 Kina tejkaloi Japoninë si ekonomia e dytë më e madhe në botë; WTO e konsideron anëtarësimin e vitit 2001 një ngjarje përcaktuese në integrimin e Kinës në ekonominë botërore. (World Trade Organization)
XIII. KORRUPSIONI, “NJËQIND ARKIVOLET” DHE STILI PUBLIK
253. Një nga frazat më të famshme që i atribuohet Zhut është ajo e “njëqind arkivoleve”.
254. Versionet e citimit ndryshojnë në detaje dhe përkthim.
255. Në variantin më të përhapur, 99 arkivole ishin për zyrtarët e korruptuar dhe një për vetë Zhun.
256. Stili i tij i ashpër i solli nofka si “Fytyra e Hekurt”, “Shefi” dhe “menaxheri i krizave”.
257. Biografitë raportojnë se ai lexonte një numër shumë të madh letrash nga qytetarët.
258. Vizitat inspektuese në provinca ishin pjesë e mënyrës së tij të qeverisjes.
259. Gjatë këtyre hetimeve u zbuluan keqpërdorime të konsiderueshme të fondeve publike.
260. Disa raste lidhen me fondet e drithit, investime spekulative dhe ndërtime luksoze; shifrat shumë specifike duhet të publikohen vetëm kur shoqërohen me burimin përkatës.
261. Skandali i kontrabandës Yuanhua në Fujian ishte një nga çështjet më të mëdha të korrupsionit të asaj periudhe.
262. Hetimet çuan në një numër të madh arrestimesh dhe dënimesh, përfshirë dënime me vdekje; nuk është e saktë të përgjithësohet se “guvernatorët u ekzekutuan” pa identifikuar personat dhe vendimet.
263. Zhu kërkoi mbikëqyrje më të rreptë mbi zyrtarët provincialë.
264. Ai mbështeti krijimin dhe forcimin e organeve të specializuara rregullatore; termi “rregullatorë të pavarur” duhet përdorur me kujdes për sistemin politik kinez.
265. Ai promovoi më shumë ekspertë dhe teknokratë në poste administrative.
266. Sistemi i shërbimit civil u profesionalizua më tej gjatë viteve të reformave, megjithëse nuk është e saktë të thuhet se para Zhut punësimi bazohej vetëm në vjetërsi dhe lidhje.
267. Zhu përdorte ekonomistë dhe specialistë akademikë si këshilltarë.
268. Kjo rriti peshën e teknokratëve me orientim reformist, pa nënkuptuar se të gjithë ishin njerëz personalisht besnikë ndaj tij.
269. Lufta e tij kundër korrupsionit nuk e eliminoi korrupsionin sistemik.
270. Zhu pëlqente konferencat e shtypit dhe shpesh fliste pa tekst të plotë të përgatitur.
271. Gazetarë që e ndoqën për vite e përshkruanin si të gatshëm për pyetje të vështira.
272. Humori ishte një nga mjetet që përdorte për t’iu shmangur pyetjeve që nuk dëshironte t’i përgjigjej.
273. Ai kishte njohuri të mira të anglishtes dhe mund të komunikonte drejtpërdrejt me bashkëbisedues të huaj.
274. Disa deklarata të tij për organizatat kriminale tradicionale kineze janë interpretuar në mënyra të ndryshme dhe duhen paraqitur me kontekst.
275. Në marrëdhëniet ndërkombëtare fitoi reputacion për inteligjencë, energji dhe kërkesa të larta ndaj bashkëpunëtorëve.
276. Në fund të karrierës publike Zhu gëzonte një imazh shumë më pozitiv në një pjesë të opinionit publik sesa paraardhësi i tij Li Peng.
XIV. TAJVANI, HONG KONGU DHE POLITIKA E JASHTME
277. Gjatë vizitës në SHBA në vitin 1999 Zhu u pyet gjerësisht edhe për Tajvanin.
278. Ai mbrojti modelin “një vend, dy sisteme” duke përdorur Hong Kongun si shembull.
279. Në atë periudhë Pekini ofronte Tajvanit një shkallë të gjerë autonomie në kuadër të ribashkimit, por formulimet konkrete të Zhut duhen cituar nga transkripti kur përdoren fjalë për fjalë.
280. Para zgjedhjeve presidenciale të Tajvanit në vitin 2000 Zhu lëshoi një paralajmërim të ashpër kundër forcave që kërkonin pavarësi.
281. Chen Shui-bian dhe Partia Demokratike Përparimtare fituan zgjedhjet; shumë analistë e konsideruan retorikën kërcënuese të Pekinit joefektive ose kundërproduktive.
282. Në fund të mandatit Zhu përdori gjuhë më të kujdesshme për marrëdhëniet përtej Ngushticës.
283. Ai mbështeti zgjerimin e lidhjeve ekonomike, të transportit dhe të komunikimit.
284. Një formulim i tij në vitin 2003 për “dy vende”, i korrigjuar menjëherë, u raportua në mediat tajvaneze si gafë.
285. Nekrologjia zyrtare kineze rendit mbrojtjen e prosperitetit dhe stabilitetit të Hong Kongut si një nga kontributet e tij. (State Council of China)
286. Zhu vizitoi Hong Kongun në fund të vitit 2002, pak muaj para largimit nga detyra.
287. Moszhvlerësimi i renminbit gjatë krizës aziatike ndihmoi në shmangien e presioneve të mëtejshme rajonale; nuk duhet pretenduar se kontrollet e kapitalit në Kinën kontinentale “mbrojtën drejtpërdrejt” kursin e dollarit të Hong Kongut.
288. Zhu ishte kryesisht drejtues dhe negociator ekonomik; strategjia e përgjithshme e politikës së jashtme përcaktohej nga udhëheqja kolektive e drejtuar nga Jiang Zemin.
XV. FAMILJA, JETA PRIVATE DHE VITET E PENSIONIT
289. Bashkëshortja e Zhu Rongjit ishte Lao An.
290. Edhe ajo pati karrierë profesionale në institucione dhe kompani kineze.
291. Çifti kishte dy fëmijë, një vajzë dhe një djalë.
292. Djali quhet Zhu Yunlai dhe njihet ndërkombëtarisht edhe si Levin Zhu.
293. Ai drejtoi China International Capital Corporation, CICC. CICC nuk duhet përshkruar thjesht si “bankë shtetërore”: ajo u themelua në vitin 1995 si një sipërmarrje e përbashkët kino-e huaj, ku përfshihej edhe Morgan Stanley.
294. Vajza, Zhu Yanlai, ka punuar në sektorin financiar dhe ka qenë e përfshirë në institucione konsultative kineze.
295. Familja ka qenë e përfshirë edhe në aktivitete bamirësie dhe arsimore.
296. Zhu luante erhu, instrument tradicional kinez me dy tela.
297. Ai ishte adhurues i Operës së Pekinit.
298. Pas pensionimit jetoi kryesisht larg vëmendjes publike; raportimet për vendbanimin dhe aktivitetet private duhet të ndahen nga interpretimet për ndikimin e tij prapa skenës.
299. Ai i kushtoi më shumë kohë leximit dhe interesave kulturore.
300. Në vitet pas pensionimit u shfaq në disa ceremoni dhe funerale të figurave të larta.
301. Një përmbledhje e fjalimeve dhe intervistave të tij u botua në Kinë dhe më pas u përkthye.
302. Në vitin 2011 u botua një koleksion i gjerë me fjalime, artikuj, letra dhe dokumente nga karriera e tij.
303. Koleksionet përmbajnë qindra dokumente dhe fotografi nga periudha e tij në qeveri.
304. Botimet patën versione dhe formate të ndryshme tregtare.
305. Librat e tij patën shitje shumë të mëdha në Kinë.
306. Figura të njohura ndërkombëtare, mes tyre Henry Kissinger, shkruan vlerësime për botimet në anglisht.
307. Zhu dhuroi miliona juanë nga honorarët e librave për bamirësi.
308. Një pjesë e fondeve shkoi për arsimin në rajone të varfra.
309. Donacionet e tij tërhoqën vëmendje të madhe në opinionin publik kinez.
310. Zhu nuk shkroi një autobiografi të plotë; kjo nuk do të thotë se mungojnë rrëfimet e drejtpërdrejta, sepse ekzistojnë fjalime, intervista, letra dhe shënime të shumta të tij.
311. Ai vazhdoi të ruante lidhjet me Universitetin Tsinghua.
312. Në vitin 2014 dërgoi një letër për përvjetorin e Shkollës së Ekonomisë dhe Menaxhimit.
313. Ai u kërkoi studentëve të njihnin më mirë zonat rurale dhe jetën e njerëzve më të varfër.
314. Në vitet e fundit shëndeti e kufizoi praninë e tij në aktivitetet publike.
315. Ai mungoi në disa ceremoni të mëdha shtetërore dhe partiake.
316. Në tetor 2020 mbushi 92 vjeç sipas datëlindjes 23 tetor që përdoret nga burimet biografike ndërkombëtare.
317. Një nga paraqitjet e tij të fundit publike të njohura ishte në Kongresin e 19-të të Partisë në vitin 2017.
318. Wall Street Journal raportoi në vitin 2022 se Zhu kishte shprehur rezerva ndaj një mandati të tretë të Xi Jinpingut.
319. Ky pretendim nuk u konfirmua publikisht nga Zhu ose nga burime zyrtare kineze dhe duhet paraqitur vetëm si raportim i WSJ-së, jo si fakt i provuar.
XVI. TRASHËGIMIA E KONTESTUAR
320. Para pensionimit Zhu pranonte se shumë reforma kishin mbetur të papërfunduara.
321. Në fund të mandatit paralajmëroi për probleme që qeveria pasuese do të duhej t’i trajtonte.
322. Wen Jiabao vazhdoi disa elemente të reformave të nisura ose konceptuara gjatë periudhës së Zhut.
323. Në vitet e Hu Jintaos pesha e ndërmarrjeve shtetërore u rrit përsëri në disa sektorë.
324. Reforma bankare dhe reduktimi i kredive të këqija vazhduan, por problemet financiare nuk u zhdukën.
325. Studiuesit japin shpjegime të ndryshme për ndryshimin e ritmit të reformave nën Hu Jintao; stabiliteti shoqëror ishte një nga konsideratat, jo një shkak i vetëm i provuar.
326. Brenda qeverisë së Wenit vazhdoi të kishte kundërshtim ndaj reformave më të thella të tregut.
327. Zhou Xiaochuan, i cili drejtoi Bankën Popullore të Kinës për shumë vite, ishte pjesë e brezit të teknokratëve që u ngrit gjatë epokës së reformave të viteve 1990.
328. Wang Qishan ishte një tjetër figurë e rëndësishme e atij brezi dhe më vonë drejtoi fushatën e disiplinës partiake nën Xi Jinping.
329. Zhu shprehu mbështetje për luftën kundër korrupsionit, por çdo pretendim për mbështetje personale ndaj një operacioni të caktuar politik duhet të lidhet me deklaratën përkatëse.
330. Nekrologjia zyrtare thotë se pas pensionimit ai mbështeti përmirësimin e integritetit dhe luftën kundër korrupsionit. (State Council of China)
331. Reformat e Zhut çliruan burime të mëdha ekonomike, por krijuan ose thelluan edhe disa pabarazi dhe dobësi institucionale.
332. Vdekja e tij u interpretua nga shumë media si fund simbolik i një epoke më optimiste të reformimit ekonomik. (The Guardian)
333. Reformat e viteve 1990 dhe integrimi në ekonominë botërore kontribuuan në rritjen e jashtëzakonshme dhe uljen e varfërisë në Kinë; këto rezultate nuk mund t’i atribuohen një politikani të vetëm. WTO e konsideron integrimin tregtar një faktor të rëndësishëm të transformimit të vendit. (World Trade Organization)
334. Nën Xi Jinpingun, shteti dhe Partia kanë rimarrë rol më të dukshëm në shumë fusha ekonomike, ndërsa disa sektorë privatë janë përballur me rregullim më të fortë.
335. Epoka e Zhut nuk ishte periudhë liberalizimi politik: në vitin 1999 filloi shtypja shtetërore e Falun Gong-ut dhe autoritetet goditën opozitën politike.
336. Protestat e punëtorëve dhe konfliktet sociale të shkaktuara nga ristrukturimi u përballën me kufizime të forta politike.
337. Vlerësimet akademike për Zhun variojnë nga admirimi i madh deri te kritika për kostot e reformave.
338. Një formulim i Reuters-it e përmblidhte paradoksin: trashëgimia e tij mund të admirohet pa u konsideruar domosdoshmërisht model për t’u kopjuar.
339. Mungesa e një rrjeti të madh personal patronazhi mund ta ketë kufizuar aftësinë e tij për të mposhtur kundërshtimin ndaj disa reformave; ky është interpretim i analistëve.
340. Në krahasim me epokën Jiang–Zhu, Kina e Xi Jinpingut karakterizohet nga centralizim politik më i madh dhe rol më i fortë i Partisë; cilësime si “më e mbyllur” ose “më nacionaliste” janë vlerësime analitike dhe jo matje të thjeshta faktike.
341. Charlene Barshefsky e ka përshkruar fundin e viteve 1990 si periudhë kur Kina kërkonte integrim shumë më të thellë me rregullat e ekonomisë ndërkombëtare.
342. Vdekja e Zhut nxiti krahasime mes asaj periudhe dhe Kinës së sotme.
343. Disa analistë shohin në nostalgjinë për Zhun edhe një mënyrë të tërthortë për të shprehur pakënaqësi me të tashmen; kjo mbetet interpretim, jo matje e drejtpërdrejtë e opinionit publik.
344. Zhu vetë nuk e shihte veten si liberal politik të modelit perëndimor.
345. Paradoksi i tij është se ndihmoi ta hapte Kinën ndaj kapitalit dhe tregtisë globale, ndërkohë që mbeti gjatë gjithë jetës politikan besnik ndaj monopolit politik të Partisë Komuniste.
XVII. MOSPËRPUTHJET MES BURIMEVE
346. Mosha: burimi zyrtar kinez jep 98; llogaritja kalendarike dhe shumica e agjencive ndërkombëtare japin 97. (State Council of China)
347. Datëlindja: burimi zyrtar jep vetëm tetor 1928; shumë biografi japin 23 tetor.
348. Punëtorët e larguar: shifrat ndryshojnë sipas përkufizimit dhe periudhës, afërsisht nga 30 deri 40 milionë në vlerësimet më të gjera.
349. Etiketimi si “i djathtë”: 1957 lidhet me fushatën dhe etiketimin; 1958 me fazat e degradimit dhe përjashtimit.
350. Rehabilitimi: burimet përdorin 1978 ose 1979; pa dokument shtesë nuk duhet hamendësuar se njëri është “vendimi” dhe tjetri “zbatimi”.
351. Përmbytjet e 1998-s: burimet japin shifra të ndryshme viktimash, ndaj diapazoni është më i sigurt se një numër absolut.
352. Ambasada në Beograd: tre shtetas kinezë u vranë dhe dhjetëra u plagosën; kjo është e qëndrueshme në burimet kryesore.
353. Shanghai: Zhu u transferua atje në vitin 1987, ndërsa mandati si kryetar i qytetit nisi në vitin 1988.
354. Mandati i tretë i Xi-t: pretendimi se Zhu e kundërshtoi duhet të mbetet i atribuar Wall Street Journal-it.
355. Citimet: frazat e “arkivoleve”, “fushës së minave” dhe “ndërtimeve tofu” ekzistojnë në disa variante përkthimi.
356. Deri në momentin e përditësimit të kësaj dosjeje më 13 gusht 2026, burimet zyrtare të konsultuara nuk kishin sjellë në kërkimet tona detaje të reja publike për ceremoninë e varrimit.
357. Kur një pohim mbështetet në raportim të një mediaje dhe nuk ka konfirmim primar, në këtë version ai paraqitet si raportim ose analizë, jo si fakt i pakushtëzuar.
XVIII. BALLKANI, SHQIPTARËT DHE KINA E ZHU RONGJIT
358. Një lidhje e hershme ballkanike e biografisë së Zhut është raportimi se gjatë Fushatës Kundër të Djathtëve ai u kritikua edhe për vlerësime pozitive ndaj reformave në Jugosllavi.
359. Nuk është e provuar se bëhej konkretisht fjalë për sistemin e vetëqeverisjes jugosllave; prandaj formulimi më i sigurt është “reformat jugosllave”.
360. Në atë periudhë Shqipëria komuniste po zhvillonte një konflikt ideologjik gjithnjë e më të fortë me Jugosllavinë dhe më vonë u bë një nga aleatet më të afërta të Kinës maoiste.
361. Shqipëria dhe Republika Popullore e Kinës vendosën marrëdhënie diplomatike më 23 nëntor 1949.
362. Shqipëria ishte një nga sponsorët kryesorë të rezolutës së vitit 1971 që çoi në njohjen e Republikës Popullore të Kinës si përfaqësuesja e Kinës në Kombet e Bashkuara.
363. Vizitat e udhëheqësve shqiptarë në Pekin gjatë viteve 1960 shoqëroheshin me ceremoni masive publike.
364. Pas ftohjes së madhe sino-shqiptare në fund të viteve 1970, marrëdhëniet diplomatike nuk u ndërprenë; në vitet 1990 ato u normalizuan dhe u rivitalizuan, jo “u rihapën” nga zero.
365. Një komunikatë e përbashkët Kinë–Shqipëri u nënshkrua në dhjetor 2000, gjatë kryeministrisë së Zhut.
366. Ministri i Jashtëm kinez Tang Jiaxuan vizitoi Tiranën gjatë asaj periudhe.
367. Në vitin 2002 këshilltarja shtetërore Wu Yi vizitoi Shqipërinë dhe u takua me udhëheqësit shqiptarë.
368. Wu Yi nuk ishte zëvendëskryeministre në qeverinë e Zhu Rongjit. Gjatë mandatit të Zhut ajo ishte këshilltare shtetërore; u bë zëvendëskryeministre në vitin 2003, në qeverinë e Wen Jiabao-s. Burime zyrtare kineze e identifikojnë ende si “State Councilor” në janar 2003. (gy.mofcom.gov.cn)
369. Kontaktet politike Kinë–Shqipëri u zgjeruan më tej pas largimit të Zhut nga posti.
370. Ngjarja më dramatike ballkanike gjatë mandatit të tij ishte bombardimi i ambasadës kineze në Beograd më 7 maj 1999.
371. Bombardimi ndodhi vetëm pak javë pas vizitës së Zhut në SHBA dhe e vështirësoi ndjeshëm klimën politike për negociatat tregtare.
372. Kina e kundërshtonte ndërhyrjen e NATO-s në Jugosllavi dhe e trajtonte konfliktin kryesisht përmes parimit të sovranitetit dhe mosndërhyrjes.
373. Fushata e NATO-s u zhvillua pa autorizim të posaçëm të Këshillit të Sigurimit, ku Kina kishte të drejtën e vetos.
374. Zhu vizitoi SHBA-në ndërsa operacionet ajrore të NATO-s vazhdonin.
375. Kështu, faza vendimtare e negociatave që çuan Kinën drejt OBT-së u zhvillua në të njëjtën kohë me luftën e Kosovës.
Maqedonia, Tajvani dhe vetoja kineze
376. Më 27 janar 1999 qeveria e atëhershme e Maqedonisë vendosi marrëdhënie diplomatike me Republikën e Kinës – Tajvanin.
377. Presidenti i atëhershëm Kiro Gligorov kundërshtoi vendimin.
378. Për një periudhë Maqedonia u bë një nga shumë pak shtetet evropiane që njihnin Tajvanin.
379. Marrëveshja me Tajvanin përfshinte ndihmë financiare dhe pritshmëri për investime private shumë më të mëdha.
380. Pekini ndërpreu marrëdhëniet diplomatike me Shkupin.
381. Më 25 shkurt 1999, Kina përdori veton në Këshillin e Sigurimit për të bllokuar zgjatjen e mandatit të Forcës Parandaluese të Kombeve të Bashkuara – UNPREDEP. (UN Press)
382. Projektrezoluta mori 13 vota pro, një kundër – Kina – dhe një abstenim, Rusia. (UN Press)
383. Në vend që vetoja të quhet pa sqarim “vetoja e pestë kineze”, formulimi më i sigurt është se ishte një nga vetot shumë të rralla të Pekinit në atë periudhë, sepse numërimi historik mund të ndryshojë në varësi të trajtimit të vetove të mëparshme të Republikës së Kinës.
384. Delegacioni kinez argumentoi se situata në Maqedoni ishte stabilizuar dhe se operacionet paqeruajtëse nuk duhej të zgjateshin pafundësisht.
385. Shumë anëtarë të Këshillit të Sigurimit shprehën keqardhje, duke paralajmëruar për rreziqet rajonale që vinin nga kriza e Kosovës.
386. Mandati i UNPREDEP-it përfundoi më 28 shkurt 1999. (United Nations)
387. UNPREDEP konsiderohet një nga eksperimentet më të rëndësishme të OKB-së në diplomacinë parandaluese, sepse u vendos për të parandaluar përhapjen e konfliktit para se ai të shpërthente në territorin e Maqedonisë.
388. Misioni nuk ishte thjesht “i vendosur në aeroportin e Shkupit”. Komponenti ushtarak monitoronte sidomos zonat kufitare veriore dhe perëndimore dhe, në vitin 1998, Këshilli i Sigurimit autorizoi forcë deri në rreth 1.050 trupa, krahas vëzhguesve dhe policisë civile. (United Nations)
389. Përfundimi i misionit në shkurt 1999 i parapriu konfliktit të armatosur të vitit 2001 në Maqedoni, por kjo renditje kronologjike nuk provon se tërheqja e UNPREDEP-it e shkaktoi konfliktin.
390. Maqedonia ishte një territor i rëndësishëm logjistik për forcat ndërkombëtare gjatë krizës së Kosovës; kjo kishte filluar edhe para përfundimit të UNPREDEP-it dhe nuk duhet paraqitur si pasojë e drejtpërdrejtë e vetos kineze.
391. Investimet tajvaneze të përfolura deri në rreth një miliard dollarë nuk u realizuan në përmasat e pritshme.
392. Në qershor 2001 Shkupi rivendosi marrëdhëniet diplomatike me Republikën Popullore të Kinës.
393. Qeveria maqedonase riafirmoi politikën e “një Kine” dhe ndërpreu marrëdhëniet zyrtare me Tajvanin.
394. Kjo përbënte një humbje diplomatike për Tajvanin.
395. Në prill 2002 presidenti Boris Trajkovski vizitoi Kinën.
396. Vizita tregoi normalizimin relativisht të shpejtë të marrëdhënieve pas krizës 1999–2001.
397. Është e saktë të thuhet se pritshmëritë për investime deri në një miliard dollarë nuk u realizuan; nuk është e saktë të thuhet se “Maqedonia nuk mori miliardin e premtuar”, sepse shuma nuk ishte një grant shtetëror i garantuar.
398. Vetoja kineze e vitit 1999 ishte një vendim ndërkombëtar me pasoja të drejtpërdrejta për mjedisin e sigurisë së Maqedonisë, megjithëse shkaku diplomatik kryesor lidhej me njohjen e Tajvanit.
399. Kina vazhdon të mos e njohë pavarësinë e Kosovës; ky qëndrim është në përputhje me rëndësinë që Pekini i jep sovranitetit dhe integritetit territorial, por nuk duhet reduktuar si “pasojë e drejtpërdrejtë” e politikës së vitit 1999.
400. Marrëdhëniet ekonomike të Kinës me Ballkanin Perëndimor ishin shumë më të kufizuara në epokën e Zhut sesa u bënë pas viteve 2010.
401. Disa institucione financiare që u fuqizuan ose u krijuan gjatë reformave të viteve 1990, përfshirë bankat politike kineze, u bënë më vonë instrumente të financimit ndërkombëtar.
402. Financimi kinez i projekteve infrastrukturore në Ballkan dekada më vonë mund të shihet si vazhdimësi institucionale e arkitekturës financiare të krijuar në epokën e reformave, por jo si projekt personal i Zhu Rongjit.
403. Përfundimi historik më i mbrojtshëm është ky: reformat e Zhu Rongjit kontribuuan fuqishëm në krijimin e kapaciteteve ekonomike, institucionale dhe ndërkombëtare që i lejuan Kinës të shndërrohej më vonë në një aktor të madh ekonomik edhe në Ballkan. Nuk mund të provohet kundërfaktuali se “pa Zhun kjo nuk do të kishte ndodhur”.
PËRFUNDIM
Zhu Rongji nuk ishte liberal politik dhe as përkrahës i një ekonomie pa shtet. Ai ishte një teknokrat i Partisë Komuniste që besonte se mekanizmat e tregut mund dhe duhej të përdoren për ta bërë sistemin kinez më produktiv, më konkurrues dhe më të aftë për t’u integruar me ekonominë botërore.
Në vitet 1990 ai ndihmoi në rindërtimin e sistemit fiskal, forcimin e bankës qendrore, reformimin e kursit të këmbimit, ristrukturimin e ndërmarrjeve shtetërore dhe modernizimin e administratës. Si kryeministër, ai udhëhoqi Kinën përmes pasojave të krizës financiare aziatike, shtyu përpara reformën e strehimit dhe çoi në përfundim negociatat për hyrjen në Organizatën Botërore të Tregtisë.
Anëtarësimi më 11 dhjetor 2001 ishte një nga pikat e kthesës më të mëdha në historinë ekonomike të Kinës moderne. WTO e ka përshkruar atë si një ngjarje përcaktuese për sistemin shumëpalësh tregtar dhe për transformimin ekonomik të Kinës. (World Trade Organization)
Por çmimi ishte i lartë. Dhjetëra milionë punëtorë u prekën nga ristrukturimi i ndërmarrjeve shtetërore. Siguria e punës, strehimit, pensioneve dhe kujdesit shëndetësor që dikur lidhej me ndërmarrjen shtetërore u dobësua ose u zhduk për shumë familje. Reforma fiskale forcoi Pekinin, por la një mospërputhje të madhe mes të ardhurave dhe detyrimeve të pushteteve lokale. Kjo mospërputhje ishte një nga faktorët që i shtyu autoritetet lokale drejt tokës dhe financimit jashtë bilancit. (OECD)
Kjo nuk do të thotë se Zhu krijoi vetë krizën e pasurive të paluajtshme të dekadave të mëvonshme. Studimet akademike tregojnë se zhvillimi i “financimit përmes tokës” kishte shkaqe të shumta dhe se lidhja me reformën fiskale të 1994-s nuk duhet reduktuar në një shpjegim të vetëm. (ScienceDirect)
Kjo është arsyeja pse trashëgimia e tij mbetet e ndërlikuar: shumë nga mekanizmat që ndihmuan Kinën të rritej me shpejtësi krijuan njëkohësisht probleme që kërkuan reforma të reja.
Zhu ishte një reformator ekonomik, por jo demokratizues politik; një mbështetës i tregut, por jo i privatizimit të plotë; një centralizues fiskal që synonte ta bënte shtetin më efektiv; dhe një politikan që e hapi ekonominë kineze ndaj botës pa vënë kurrë në diskutim sundimin e Partisë Komuniste.
Për këtë arsye nostalgjia e sotme për të duhet lexuar me kujdes. Ajo nuk është domosdoshmërisht dëshmi se epoka e tij ishte më e drejtë apo më e lirë. Për shumë kinezë, ajo përfaqëson kujtimin e një kohe kur ekonomia rritej me shpejtësi, reformat dukeshin të pandalshme dhe udhëheqësit ekonomikë si Zhu flisnin në publik me një drejtpërdrejtësi që sot perceptohet si më e rrallë.
Për lexuesin shqiptar dhe ballkanik, historia e tij ka edhe një dimension të pazakontë. Në vitet 1950, Jugosllavia shfaqet në biografinë e tij si një nga vendet reformat e të cilave ai raportohet se kishte vlerësuar. Në vitin 1999, Zhu udhëtonte në Uashington për të negociuar integrimin ekonomik të Kinës, ndërkohë që lufta zhvillohej në Kosovë dhe NATO bombardonte Jugosllavinë. Vetëm disa javë më vonë, ambasada kineze në Beograd u bombardua.
Në të njëjtin vit, konflikti diplomatik i Pekinit me Shkupin për Tajvanin çoi Kinën të përdorte veton ndaj vazhdimit të UNPREDEP-it në Maqedoni. Këshilli i Sigurimit votoi 13–1, me Rusinë abstenuese, dhe misioni përfundoi më 28 shkurt 1999. (UN Press)
Dy vjet më vonë, Maqedonia u përfshi në konflikt të armatosur. Nuk ekziston provë që fundi i UNPREDEP-it e shkaktoi atë konflikt, por kronologjia mbetet një nga episodet më domethënëse të diplomacisë parandaluese të OKB-së në Ballkan.
Zhu Rongji vdiq në një Kinë shumë të ndryshme nga ajo që drejtoi. Por ekonomia që la pas – më e centralizuar fiskalisht, më e orientuar nga tregu, më e ekspozuar ndaj konkurrencës ndërkombëtare, e mbështetur te ndërmarrje të mëdha shtetërore të korporatizuara dhe thellësisht e integruar në tregtinë botërore – mban ende gjurmët e vendimeve të tij.
Kjo është trashëgimia e tij më e madhe dhe njëkohësisht arsyeja pse bilanci nuk mund të jetë as lavdërim pa rezerva, as dënim i thjeshtë.
Zhu Rongji ishte një nga arkitektët kryesorë të Kinës ekonomike të shekullit XXI – dhe disa nga sukseset, po aq sa disa nga dobësitë e saj, nuk mund të kuptohen pa epokën e tij.
Shënim redaksional mbi moshën
Njoftimi zyrtar i qeverisë kineze dhe Xinhua thotë se Zhu Rongji vdiq në moshën 98-vjeçare. (State Council of China) Associated Press dhe Reuters e japin 97 vjeç, që përputhet me llogaritjen kalendarike për një person të lindur në tetor 1928 dhe të vdekur më 12 gusht 2026. (Reuters) Në këtë dosje paraqiten të dy versionet dhe nuk pretendohet pa burim se dallimi shkaktohet domosdoshmërisht nga mënyra tradicionale kineze e numërimit të moshës.
