Ish-kryeministri kinez Zhu Rongji ka ndërruar jetë pas një sëmundjeje. Një sërë masash të ndërmarra prej tij ndihmuan në përshpejtimin e rritjes ekonomike të Kinës, por njëkohësisht mbollën edhe disa nga farat e problemeve ekonomike me të cilat vendi përballet sot. Në epokën e Xi Jinping-ut, qëndrimi reformator dhe gjuha e tij e mprehtë kujtohen me nostalgji nga shumë kinezë.
(DW në gjuhën kineze) – Ish-kryeministri i Kinës, Zhu Rongji, ndërroi jetë në Pekin mëngjesin e 12 gushtit 2026, në moshën 98-vjeçare.
Ky udhëheqës, i cili nga viti 1998 deri më 2003 mbajti postin më të lartë të drejtimit ekonomik në Kinë, është quajtur nga vëzhguesit e jashtëm “cari i ekonomisë” së Kinës dhe “kryeministri me dorë të hekurt”. Një sërë masash të ndërmarra prej tij përshpejtuan ndjeshëm rritjen ekonomike të vendit, por në të njëjtën kohë thelluan varësinë e qeverive lokale nga toka dhe tregu i pasurive të paluajtshme. Kjo kontribuoi në krijimin e modelit të financimit vendor përmes shitjes së tokës, i cili filloi të shembej rreth vitit 2021, dhe hodhi gjithashtu bazat për suficitet e mëdha tregtare që më vonë do të bëheshin një prej faktorëve të luftës tregtare mes Kinës dhe Shteteve të Bashkuara.
Nën udhëheqjen e tanishme të Xi Jinping-ut, epoka e optimizmit ekonomik të Kinës ka marrë fund. Për shumë kinezë që jetuan gjatë periudhës së reformave ekonomike, vdekja e Zhu Rongji-t shënon një përfundim të rëndë simbolik të asaj epoke.
3 prill 1998: kancelari gjerman Helmut Kohl (djathtas) zhvillon bisedime me kryeministrin kinez Zhu Rongji.
Më 3 prill 1998, gjatë samitit të dytë Azi-Evropë, ASEM II, në Londër, kancelari i atëhershëm gjerman Helmut Kohl zhvilloi bisedime me kryeministrin e atëhershëm kinez Zhu Rongji.
Burimi i fotografisë: Tim Brakemeier/dpa/picture alliance
Nga “element i djathtë” në kryetar të Shangait
Zhu Rongji lindi më 23 tetor 1928 në Changsha, kryeqytetin e provincës Hunan. Ai humbi prindërit në moshë të vogël. Në vitin 1947 u pranua në Universitetin Tsinghua, ku studioi inxhinieri elektrike, ndërsa në vitin 1949 u anëtarësua në Partinë Komuniste të Kinës.
Në qershor të vitit 1957, kur Mao Ce Duni nisi Fushatën Kundër të Djathtëve, Zhu Rongji punonte në Komisionin Shtetëror të Planifikimit. Gjatë fushatës ai u klasifikua si “element i djathtë”; për shkak të prejardhjes familjare, gjithashtu u cilësua si “oportunist revolucionar”.
Në prill të vitit 1958 ai u përjashtua nga Partia dhe u ul disa shkallë në detyrë brenda Komisionit të Planifikimit, por iu lejua të vazhdonte punën.
Gjatë Revolucionit Kulturor ai u dërgua për pesë vjet për punë fizike në të ashtuquajturën “Shkollë e Kuadrove 7 Maji” të Komisionit Shtetëror të Planifikimit.
“Kam bërë nga të gjitha: kam mbjellë grurë, oriz dhe pambuk, kam ruajtur lopë dhe dele, kam rritur derra dhe kam punuar edhe si kuzhinier”, kujtonte ai në vitin 1988.
Në fund të vitit 1978 Zhu Rongji u rikthye në Parti. Sipas një biografie të botuar në vitin 2008, ai kishte parë me sytë e tij punonjës të Akademisë së Shkencave Shoqërore duke djegur dokumentet me të cilat dikur ishte shpallur “i djathtë”.
Brenda pesë vjetësh ai u ngrit deri në postin e zëvendësdrejtorit të Komisionit Shtetëror të Ekonomisë.
Në vitin 1988 Zhu Rongji u bë kryetar i Shangait. Duke filluar nga ai vit, Deng Xiaoping i kaloi për disa vite me radhë festat e Vitit të Ri Kinez në Shangai dhe gjatë këtyre vizitave zhvilloi bisedime të thelluara me Zhu Rongji-n për zhvillimin e zonës Pudong.
Në fillim të vitit 1991, pas vizitës së dytë të Deng Xiaoping-ut në Shangai, Zhu Rongji u transferua përsëri në Pekin si zëvendëskryeministër, me përgjegjësi për tregtinë e jashtme dhe prodhimin industrial.
Në vitin 1992 ai u bë anëtar i Komitetit të Përhershëm të Byrosë Politike, ndërsa në vitin 1998 zëvendësoi Li Peng-un në postin e kryeministrit. Në atë kohë ishte 69 vjeç.
31 dhjetor 2002: kryeministri i atëhershëm kinez Zhu Rongji (majtas) bisedon me kancelarin e atëhershëm gjerman Gerhard Schröder.
Më 31 dhjetor 2002, gjatë ceremonisë së inaugurimit të trenit me levitacion magnetik në Shangai, Zhu Rongji bisedoi me kancelarin gjerman Gerhard Schröder.
Burimi i fotografisë: Martin Athenstädt/dpa/dpaweb/picture-alliance
1989: një mënyrë shtypjeje ndryshe nga ajo e Pekinit
Në vitin 1989 në Kinë shpërtheu lëvizja demokratike e Sheshit Tiananmen të 4 qershorit. Edhe në Shangai pati demonstrata masive, greva urie nga studentët dhe greva të punëtorëve. Në atë kohë Zhu Rongji ishte kryetar i qytetit; pasi Jiang Zemin u transferua në Pekin, Zhu mori edhe postin e sekretarit të Partisë në Shangai.
Sipas librit të botuar në vitin 2013, “Transkriptet e fjalimeve të Zhu Rongji-t në Shangai”, në mbledhjet e kuadrove të Komitetit të Partisë të Shangait, të zhvilluara nga 5 deri më 7 qershor, ai kundërshtoi qartazi zbatimin e administrimit ushtarak sipas modelit të Pekinit.
Ai kërkoi që ushtria të mos nxirrej në rrugë dhe që rendi të ruhej nga policia, me ndihmën e patrullave të punëtorëve. Në këtë mënyrë Shangai shmangu një ndërhyrje ushtarake të llojit të asaj që ndodhi në Pekin.
Megjithatë, më pas Shangai ndërmori masa të ashpra ndaj personave që autoritetet i konsideruan “rebelë”. Mes tyre ishte edhe ekzekutimi i shpejtë i tre personave të akuzuar për zjarrvënie gjatë trazirave pranë kalimit hekurudhor Guangxin Road, në linjën Pekin–Shangai, konkretisht në segmentin Shangai–Nanjing. Ky veprim është kritikuar për një kohë të gjatë nga organizatat ndërkombëtare të të drejtave të njeriut.
Sistemi i ndarjes së të ardhurave tatimore: një centralizim i suksesshëm dhe një faturë që u pagua më vonë
Pas vitit 1989, reformat e orientuara nga tregu u ndalën përkohësisht.
Që prej marrjes së detyrës së zëvendëskryeministrit në vitin 1991, Zhu Rongji nisi ta shtynte sërish Kinën drejt përdorimit më të madh të mekanizmave të tregut. Ai luftoi inflacionin e rëndë, riorganizoi sistemin financiar, shtrëngoi politikën monetare dhe ndërpreu kreditimin për ndërmarrjet shtetërore me humbje.
Nga viti 1993 deri më 1995 ai mbajti njëkohësisht edhe postin e guvernatorit të Bankës Popullore të Kinës. Ai reformoi sistemin e kursit të këmbimit dhe ndihmoi që ekonomia kineze t’i përballonte goditjet e krizës financiare aziatike të vitit 1997.
Në vitin 1994, Zhu Rongji udhëhoqi reformën e sistemit të ndarjes së të ardhurave tatimore mes qeverisë qendrore dhe pushteteve lokale. Si rezultat, pjesa e të ardhurave fiskale që shkonte në buxhetin qendror u rrit atë vit në mbi 55 për qind dhe për shumë vite më pas qëndroi rreth nivelit 50 për qind.
Qeveria qendrore fitoi kështu kapacitetin financiar për të kryer transferta fiskale dhe për të financuar investime masive në infrastrukturë, subvencionet industriale të viteve të mëvonshme, si edhe ndërtimin e një fuqie ushtarake të konsiderueshme.
Kritikët theksojnë se reforma centralizoi burimet financiare, por nuk ndryshoi në të njëjtën masë përgjegjësitë e pushteteve vendore. Një pjesë e madhe e shpenzimeve për arsimin, shëndetësinë, sigurimet shoqërore, rendin publik dhe infrastrukturën vazhdoi të rëndonte mbi pushtetet lokale, veçanërisht mbi qarqet dhe komunat.
Si pasojë, shumë administrata lokale në rajonet qendrore dhe perëndimore u përballën me vështirësi të mëdha financiare. U shtuan vonesat në pagesat e mësuesve dhe u përhapën të ashtuquajturat “tri abuzimet”: tarifa të paligjshme, gjoba arbitrare dhe kontribute të detyruara. Barra mbi fermerët u rëndua ndjeshëm.
Pas vitit 1994, të ardhurat e qeverive lokale u prekën nga sistemi i ri i shpërndarjes fiskale, ndërsa të ardhurat nga dhënia e tokës për përdorim u shndërruan në një nga burimet kryesore të të ardhurave jashtë buxhetit për pushtetin vendor.
Reforma e ndërmarrjeve shtetërore: “çlirimi dhe gjallërimi” dhe vala e largimeve nga puna
Pas marrjes së postit të kryeministrit në vitin 1998, Zhu Rongji shtyu përpara reformën e ndërmarrjeve shtetërore, duke vendosur objektivin e fortë të “daljes nga vështirësitë brenda tre vjetësh”.
Masat konkrete përfshinin transformimin e ndërmarrjeve të mëdha shtetërore në kompani. Bankat, linjat ajrore, kompanitë e naftës, telekomunikacionit dhe sektorë të tjerë u riorganizuan në ndërmarrje të orientuara drejt fitimit, megjithëse pronësia mbeti shtetërore.
Për ndërmarrjet shtetërore të vogla dhe të mesme u ndoq politika e “çlirimit dhe gjallërimit”. Në të njëjtën kohë, u përdorën instrumente si konvertimi i borxhit në kapital, mbylljet dhe falimentimet e drejtuara nga politika shtetërore, si edhe transferimi i kredive të këqija jashtë bilanceve të bankave, për të pastruar problemet e akumuluara.
Në vitin 2000, ndërmarrjet industriale shtetërore në tërësi arritën të kalonin nga humbjet në fitim. Sistemi bankar u ristrukturua përmes heqjes së kredive problematike nga bilancet, duke përgatitur terrenin për reformimin dhe listimin në bursë të bankave të mëdha shtetërore pas vitit 2003.
Ndërmarrjet e mëdha shtetërore që mbijetuan fituan një pozitë edhe më të fuqishme në sektorët monopolistikë.
Masat shoqëruese ishin “reduktimi i personelit për rritjen e efikasitetit” dhe “sistemimi i punëtorëve të larguar”, që çuan në një valë masive humbjesh të vendeve të punës në ndërmarrjet shtetërore kineze.
Sipas të dhënave zyrtare, nga viti 1998 deri më 2003 u regjistruan në total rreth 28 milionë punonjës të ndërmarrjeve shtetërore të larguar nga puna.
Nëse përfshihen edhe punonjësit e ndërmarrjeve kolektive urbane, shumica e mediave perëndimore përdorin një vlerësim prej rreth 40 milionë personash.
Shumica u detyruan ta linin punën në të dyzetat. Një pjesë e konsiderueshme ishin gra, pasi në shumë institucione dhe ndërmarrje kriteret për pensionim të parakohshëm përcaktonin një moshë më të ulët për gratë.
Anëtarësimi në OBT: pikë kthese për ekonominë kineze dhe sfidë për rregullat globale
Në vitin 1986, Kina kërkoi rikthimin e statusit të saj si palë kontraktuese në Marrëveshjen e Përgjithshme për Tarifat dhe Tregtinë, GATT. Negociatat vijuan me ndërprerje për 15 vjet.
Zhu Rongji luajti një rol vendimtar në fazën përfundimtare. Ai jo vetëm drejtoi përcaktimin e shkallës së lëshimeve që Kina ishte e gatshme të bënte, por gjithashtu e përdori hyrjen në Organizatën Botërore të Tregtisë si një instrument për të shtyrë përpara reformat e brendshme.
Në prill të vitit 1999, Zhu Rongji vizitoi Shtetet e Bashkuara me një listë të gjerë lëshimesh, në përpjekje për të siguruar mbështetjen e administratës së presidentit Bill Clinton.
Në nëntor të po atij viti, Kina dhe SHBA-ja arritën marrëveshjen dypalëshe. Më 11 dhjetor 2001, Kina u bë zyrtarisht anëtare e Organizatës Botërore të Tregtisë.
Anëtarësimi në OBT i solli Kinës përfitime të jashtëzakonshme ekonomike. Brenda dhjetë vjetësh, vlera e ekonomisë u rrit me më shumë se pesë herë, duke arritur rreth 1.58 trilionë dollarë amerikanë në vitin 2010.
Në vitin 2009, Kina u bë eksportuesja më e madhe në botë. Në vitin 2010, sipas të dhënave të Organizatës së Kombeve të Bashkuara për Zhvillimin Industrial, UNIDO, ajo e tejkaloi SHBA-në dhe u bë vendi me prodhimin më të madh industrial. Po atë vit, Prodhimi i Brendshëm Bruto i Kinës e tejkaloi atë të Japonisë, duke e bërë ekonominë e dytë më të madhe në botë.
Ndër angazhimet kryesore që Kina mori me hyrjen në OBT ishin: ulja e nivelit mesatar të tarifave doganore nga 15.3 për qind para anëtarësimit në 9.8 për qind deri në vitin 2010; eliminimi i kuotave dhe licencave të importit; liberalizimi i plotë i të drejtës për tregti të jashtme brenda tre vjetësh; hapja graduale e sektorëve të shërbimeve si bankat, sigurimet, telekomunikacioni, shpërndarja dhe shërbimet juridike; moskushtëzimi i hyrjes në treg me transferim të detyrueshëm të teknologjisë; si dhe respektimi i marrëveshjeve për të drejtat e pronësisë intelektuale.
Një pjesë e këtyre angazhimeve u realizua, ndërsa të tjera mbetën për një kohë të gjatë të pazbatuara plotësisht ose u bënë objekt debatesh të vazhdueshme, duke sfiduar rregullat e funksionimit të tregut ndërkombëtar.
Kina është kritikuar prej vitesh nga bashkësia ndërkombëtare për çështje si prokurimet publike, transparenca e subvencioneve, transferimi i detyruar i teknologjisë dhe mbrojtja e pronësisë intelektuale.
Sa i përket hyrjes reale në treg, bllokimi i shërbimeve të internetit, kërkesat për lokalizimin e të dhënave dhe politika industriale të tipit “Made in China 2025” janë cilësuar si barriera faktike që ekzistojnë përtej tarifave zyrtare doganore.
Nostalgjia në epokën e Xi-t: “Kam përgatitur njëqind arkivole”
Në një vend ku publiku prej kohësh është mësuar me zyrtarë që lexojnë fjalime të përgatitura paraprakisht, gjuha e mprehtë e Zhu Rongji-t i dha atij një popullaritet të rrallë në mesin e qytetarëve.
Në konferencën për shtyp pas marrjes së detyrës në vitin 1998, ai deklaroi se, pavarësisht nëse përpara ndodhej një fushë me mina apo një humnerë e pafund, ai do të vazhdonte përpara pa u kthyer pas, duke dhënë gjithçka deri në fund të jetës.
Sipas një raportimi të atëhershëm të “People’s Daily”, Zhu kishte thënë se kishte përgatitur njëqind arkivole: “99 për zyrtarët e korruptuar dhe një për veten time.”
Megjithatë, ai nuk arriti të ndërtonte një sistem institucional që do ta pengonte korrupsionin në mënyrë strukturore.
Ai gjithashtu e theu imazhin e udhëheqjes që “ka gjithmonë të drejtë”.
Pas përmbytjeve të mëdha të verës së vitit 1998, ku sipas agjencisë Associated Press humbën jetën 4.150 persona, zyrtarët u akuzuan se kishin përvetësuar fonde të destinuara për digat kundër përmbytjeve.
Zhu Rongji kritikoi ashpër digën e shembur në Jiujiang, duke thënë se nuk ishte as aq e fortë sa tofuja. Prej aty, shprehja “projekt tofu”, që nënkupton një ndërtim skajshmërisht të dobët dhe të korruptuar, hyri në përdorimin e përditshëm.
Në vitin 2001, një shpërthim në shkollën fillore Fanglin, në qytezën Tanbu të qarkut Wanzai, provinca Jiangxi, vrau të paktën 41 nxënës dhe mësues, shumica fëmijë.
Më pas Zhu pranoi se Këshilli i Shtetit nuk kishte përmbushur përgjegjësitë që i takonin.
“Duhet të bëj autokritikë”, tha ai.
Pas marrjes së postit të sekretarit të përgjithshëm nga Xi Jinping në vitin 2012, “epoka Jiang–Zhu” – ajo e Jiang Zemin-it dhe Zhu Rongji-t – gradualisht u shndërrua në hapësirën publike kineze në një simbol nostalgjik të një periudhe kur reformat shtyheshin përpara në mënyrë më aktive dhe kontrolli mbi fjalën publike ishte relativisht më i lirë.
Megjithatë, edhe në atë periudhë pati shtypje të fuqishme ndaj grupeve të shoqërisë civile, përfshirë Falun Gong-un.
Përdoruesit e internetit shprehnin nostalgji për Jiang Zemin-in përmes nofkave ironike dhe memeve si “adhurimi i bretkosës” dhe “Plaku”, ndërsa Zhu Rongji-n e përshkruanin si një udhëheqës që “guxonte të thoshte të vërtetën dhe nuk kishte frikë se do të fyente të tjerët”.
Xi Jinping e ka dobësuar ndikimin e teknokratëve, i cili kishte qenë më i dukshëm në epokën e Zhu Rongji-t, ndër të tjera duke ngritur grupet qendrore udhëheqëse në struktura më të fuqishme vendimmarrëse partiake, si komisionet qendrore.
Nekrologjia e publikuar nga agjencia shtetërore kineze Xinhua vlerësoi rolin e Zhu Rongji-t gjatë fazës vendimtare të “kalimit nga ekonomia e planifikuar në ekonominë socialiste të tregut”.
Në të përmenden reagimi i tij ndaj krizës financiare aziatike, përpjekjet për ruajtjen e statusit të Hong Kongut si qendër financiare ndërkombëtare, kalimi drejt një politike fiskale dhe monetare aktive, si edhe rëndësia që i kushtoi qartësimit të të drejtave të pronësisë dhe ndarjes së administrimit shtetëror nga menaxhimi i ndërmarrjeve gjatë reformës së kompanive shtetërore.
Nekrologjia theksoi gjithashtu se ai udhëhoqi “negociata të vështira” që çuan në anëtarësimin e Kinës në OBT.
Sipas gjuhës standarde zyrtare të Partisë Komuniste të Kinës, nekrologjia e përshkruan Zhu Rongji-n si:
“anëtar të shquar të Partisë Komuniste të Kinës, luftëtar besnik komunist të sprovuar gjatë një periudhe të gjatë, revolucionar dhe politikan të shquar proletar dhe udhëheqës të jashtëzakonshëm të Partisë dhe të shtetit”.
Në nekrologji thuhet gjithashtu:
“Jeta e shokut Zhu Rongji ishte një jetë revolucionare, një jetë luftëtari dhe një jetë e lavdishme; një jetë e kushtuar me gjithë zemër shërbimit ndaj popullit dhe çështjes së komunizmit.”
Nekrologjia shton se, pasi u largua nga detyra në vitin 2003, “ai mbështeti dhe përkrahu me vendosmëri Komitetin Qendror të Partisë me shokun Hu Jintao si sekretar të përgjithshëm dhe mbështeti e përkrahu me vendosmëri Komitetin Qendror të Partisë me shokun Xi Jinping në qendër të tij”.
Zhu Rongji u martua me Lao An në vitin 1956. Çifti pati një vajzë, Zhu Yanlai, dhe një djalë, Zhu Yunlai.
DW në gjuhën kineze është edhe në Instagram! Kërkoni dw.chinese për më shumë raportime të thelluara në tekst, fotografi dhe video./dw
