Pranverë, 1945. Rajhu i Tretë po shembet, por në një laborator të ngritur në një bodrum në Haigerloch, në jugperëndim të Gjermanisë, fizikantët vazhdojnë përpjekjet. Në skajet e zinxhirëve metalikë, 664 kube uraniumi janë zhytur në një enë me ujë të rëndë. I famshmi Werner Heisenberg, fitues i Çmimit Nobel për Fizikë në vitin 1932, pret që procesi të marrë hov. Gjithçka duhej të kishte shkuar sipas parashikimeve. Por asgjë nuk ndodh. Më shumë se tetëdhjetë vjet më vonë, një ekip amerikan publikoi këtë javë, në revistën „PNAS Nexus“, një studim të ri që ndryshon ndjeshëm tablonë. Edhe sikur të ishin bashkuar të gjitha burimet bërthamore që Gjermania kishte në dispozicion në atë kohë, studiuesit me shumë gjasë nuk do të kishin pasur material të mjaftueshëm për të mbajtur një reaksion zinxhir.
Gjithçka nis me një telefonatë. Në gusht të vitit 2013, Timothy Koeth, specialist i materialeve në Universitetin e Marylandit, ndërpritet gjatë vrapimit nga përgjegjësja për sigurinë radiologjike të kampusit. Ajo kërkon ta takojë urgjentisht në një parking. Hap bagazhin e makinës dhe nxjerr një çantë, prej së cilës nxjerr me kujdes një kub gri me brinjë 5 centimetra, çuditërisht të rëndë. Timothy Koeth e kupton menjëherë se për çfarë bëhet fjalë. Ai vjen nga reaktori që Adolf Hitleri u përpoq të ndërtonte. Kubi kishte mbetur në zyrën e një profesori të ndjerë të gjeologjisë, e cila po zbrazej. Timothy Koeth kishte siguruar një kub tjetër disa vjet më parë. Këto dy objekte do të shërbenin si pikënisje për një hetim shkencor dhe historik mbi shkallën reale të përparimit të programit bërthamor të Rajhut të Tretë.
Reaktori i fundit i Heisenbergut
Për të kuptuar rëndësinë e çështjes, duhet kuptuar se çfarë kërkonte regjimi nazist në atë bodrum të Haigerlochut. Në fund të luftës, fizikantët gjermanë vazhdonin përpjekjet për të vënë në funksion një reaktor eksperimental të quajtur B8. Objektivi ende nuk ishte prodhimi i një bombe, por arritja e një reaksioni bërthamor të vetëqëndrueshëm.
Parimi është ai i reaksionit zinxhir. Kur një bërthamë uraniumi pëson ndarje, ajo çliron neutrone. Këto mund të shkaktojnë ndarje të tjera bërthamore, të cilat, nga ana e tyre, çlirojnë neutrone të tjera. Nëse, mesatarisht, çdo ndarje shkakton të paktën një ndarje të re, reaksioni vazhdon vetvetiu. Në të kundërt, ai shuhet, si një zjarr ku drutë janë vendosur shumë larg njëri-tjetrit. Uji i rëndë shërben për t’i „afruar drutë“: ai ngadalëson neutronet, duke i bërë më efikase, pa i përthithur ato. Një shtresë grafiti rrethon gjithashtu sistemin për të rikthyer një pjesë të neutroneve drejt lëndës djegëse. Gjithçka varet, pra, nga një numër shumë i vogël neutronesh. Por B8 nuk arrin kurrë të vihet realisht në funksion. Pas luftës, Werner Heisenberg la të kuptohej se pak më shumë uranium do të kishte mjaftuar për të arritur te bomba bërthamore. Për njëfarë kohe, edhe Timothy Koeth e besonte këtë.
Kubi i gjetur në parking e çoi Koethin në Arkivat Kombëtare të SHBA-së, ku ruhen dokumente për qindra kube të tjera, që i përkisnin një ekipi rival gjerman dhe që më pas u shpërndanë në tregun e zi evropian. Në vitin 2019, së bashku me studiuesen Miriam Hiebert, ai parashtroi një tezë bindëse: duke bashkuar rezervat e ndryshme të uraniumit të shpërndara nëpër vend, Rajhu do të kishte pasur material të mjaftueshëm për t’ia dalë. Mungonte vetëm një vend ku të grumbullohej i gjithë ky uranium. Për ta vënë në provë këtë ide nevojiteshin të dhëna konkrete. Së bashku me Brittany Robertson, nga Pacific Northwest National Laboratory, ai i nënshtroi dy kubet një analize të hollësishme. Njëri prej tyre kishte zgavra të fshehura, ndërsa tjetri përbëhej nga uranium natyror, jo i pasuruar. Më pas erdhi faza vendimtare: simulimi numerik. Modeli i krijuar nga ekipi riprodhon rezultatet eksperimentale të arritura nga gjermanët në vitin 1945 dhe, mbi të gjitha, mundëson vlerësimin e efikasitetit real të reaktorit.
Përfundimi përmblidhet në një shifër: 0,94. Ky është faktori i shumëzimit të neutroneve në konfigurimin e studiuar. Nga 100 neutrone të prodhuara nga një brez ndarjesh bërthamore, vetëm rreth 94 mund të ushqejnë brezin pasardhës. Që një reaksion zinxhir të vazhdojë pa ndërprerje, faktori duhet të arrijë vlerën 1. Për të kapërcyer këtë diferencë do të nevojiteshin burime shumë më të mëdha: rreth 3,1 tonë uranium dhe 3,5 tonë ujë të rëndë. B8 kishte vetëm rreth 1,5 ton të secilit prej këtyre materialeve. Sipas autorëve, sasitë e nevojshme ishin 20 deri në 80 për qind më të mëdha se gjithçka që programi gjerman kishte arritur ndonjëherë të grumbullonte. Edhe sikur të mblidheshin të gjitha kubet e uraniumit që ndodheshin në Gjermani, reaktori i Haigerlochut do të mbetej nën pragun e kritikitetit.
Pikërisht uji i rëndë ishte një nga pikat e dobëta të programit. Ai prodhohej në një uzinë në Norvegjinë e pushtuar, të cilën komando norvegjeze e sabotuan në shkurt të vitit 1943. Prodhimi kishte rifilluar, përpara se bombarduesit amerikanë të godisnin kompleksin në nëntor. Grafiti mund të kishte shërbyer si alternativë, por papastërtitë e tij përthithnin neutronet përpara se ato të mund të kryenin funksionin e tyre. Duke marrë parasysh nivelet e papastërtive të vlerësuara në atë kohë, grafiti nuk mund ta shpëtonte B8. Përfundimi: programi gjerman vuante nga një mungesë strukturore e lëndëve të para.
A e ngadalësoi Heisenbergu qëllimisht programin?
Historia vazhdon të shoqërohet nga një pyetje: a e ngadalësoi fizikanti Werner Heisenberg qëllimisht këtë projekt, për t’ia mohuar Hitlerit armën absolute? Këtë ai e la të kuptohej pasi lufta ishte humbur. Simulimet e reja, natyrisht, nuk mund të zbulojnë qëllimet e Heisenbergut. Por ato dobësojnë një pjesë të narrativës sipas së cilës gjermanët kishin qenë shumë pranë ndërtimit të një reaktori funksional dhe u nevojitej vetëm një sasi e kufizuar shtesë uraniumi.
Mbi të gjitha, duhet bërë dallimi midis reaktorit dhe bombës. Edhe sikur B8 të kishte arritur kritikitetin, Gjermanisë naziste do t’i duhej ende të prodhonte një sasi të mjaftueshme plutoniumi, të zhvillonte një armë dhe të kapërcente vështirësi të jashtëzakonshme industriale. Rruga nga një reaksion bërthamor i kontrolluar deri te një bombë funksionale ishte ende shumë e gjatë.
Për Timothy Koethin, këto kube gri mbartin, të vetme, „tërë peshën e sipërmarrjes së sotme bërthamore“. Ato mishërojnë frikën që e shtyu Uashingtonin drejt Projektit Manhattan. Një frikë që, me sa duket, ishte e ekzagjeruar: reaktori gjerman nuk kishte qenë kurrë pranë funksionimit./L’Express
