Nga Laurent Berbon
Atyre që ende dyshojnë se rëndësia e ngërçit buxhetor të Francës mund të çojë në një stuhi financiare, Desmond Lachman u përgjigjet me një thënie të famshme të ekonomistit të ndjerë gjermano-amerikan Rüdiger Dornbusch, i cili, afro tridhjetë vjet më parë, duke folur për krizën e pesos në Meksikë, shpjegonte: «Një krizë kërkon shumë më tepër kohë për t’u shfaqur nga sa mendojmë; pastaj, kur shpërthen, gjithçka ndodh shumë më shpejt nga sa do ta kishim imagjinuar». Dhe Desmond Lachman e di për çfarë flet: ai ka qenë zëvendësdrejtor në FMN dhe prej disa vitesh ndjek nga afër ecurinë buxhetore të Francës.
Rritje e fortë e normave të interesit për borxhin francez, zgjerim i diferencës me Gjermaninë, humbje e besimit të investitorëve… Sipas këtij studiuesi në American Enterprise Institute, Franca, e rënduar edhe nga një kalendar politik që e ndërlikon çdo veprim, tashmë ka hyrë në fazën paraprake të një krize të mundshme financiare. Në një bisedë me L’Express, ai shpjegon pse vendi është kapur tashmë në një rreth vicioz dhe pse ndërhyrja e Bankës Qendrore Europiane (BQE) po bëhet pothuajse e pashmangshme, por me disa kushte. Edhe më shqetësues, sipas tij, është një rrezik që vjen nga ana tjetër e Atlantikut dhe që mund ta përshpejtojë hyrjen e Francës në krizë, me mundësi përhapjeje në pjesën tjetër të eurozonës. Intervista vijon.
L’Express: Borxhi publik francez arriti në 119% të PBB-së në tremujorin e dytë të vitit 2026, një nivel i paparë që prej vitit 1946. Sipas parashikimeve të qeverisë, ai pritet të vazhdojë të rritet edhe në vitin 2027. A është Franca në prag të një krize financiare?
Desmond Lachman: Shenjat e një krize janë tashmë të pranishme! Kemi vërejtur, në veçanti, një rritje të fortë të rendimenteve të obligacioneve shtetërore franceze. Norma e huamarrjes dhjetëvjeçare tashmë është rreth 4,9%. Por ajo që duhet parë mbi të gjitha është diferenca me Gjermaninë [shënim i redaksisë: diferenca mes normave të huamarrjes së Francës dhe Gjermanisë]. Ajo është rreth 140 pikë bazë, niveli më i lartë që prej krizës së borxheve sovrane të vitit 2010.
Pra, diçka po ndodh: tregjet tashmë janë shumë të shqetësuara. Dhe kjo ndodh gjashtë muaj përpara zgjedhjeve presidenciale, ndërkohë që dy kandidatët që kryesojnë sondazhet mbajnë qëndrime që nuk ndihmojnë në qetësimin e tregjeve. Ky është një burim i parë shqetësimi. Por ka edhe shumë të tjerë.
Cilët?
Duhet parë edhe konteksti ndërkombëtar në të cilin po ndodh e gjithë kjo: Shtetet e Bashkuara duket se po përjetojnë krizën e tyre në tregun e obligacioneve. Kjo nuk është aspak qetësuese. Kur disa vende përballen njëkohësisht me vështirësi të ngjashme, vëmendja e tregjeve përqendrohet pashmangshmërisht te ky lloj rreziku. Dhe kjo do të përbëjë një sfidë të jashtëzakonshme për BQE-në.
Sigurisht, ajo është më e pajisur se gjatë krizës së borxhit grek, pasi tashmë ka Instrumentin e Mbrojtjes së Transmetimit, i cili i lejon të blejë aq obligacione franceze sa të jetë e nevojshme. Por problemi është se as situata politike në Gjermani nuk është shumë e favorshme. Kancelari gjerman duket se është në vështirësi, ndërsa Alternativa për Gjermaninë (AfD), e së djathtës ekstreme, po fiton terren dhe e kundërshton fort euron. Kjo nuk do t’ia lehtësojë punën Christine Lagarde-it nëse dëshiron të veprojë në këtë drejtim. Pra, gjithçka tregon se po shkojmë drejt një krize të mirëfilltë në muajt e ardhshëm.
Një krizë në Francë apo përtej saj?
Problemi është se Franca nuk është Greqia: po flasim për ekonominë e dytë europiane, por edhe për një vend ku një pjesë e konsiderueshme e borxhit mbahet nga investitorë të huaj. Prandaj, nëse ka probleme në Francë, ato mund të përhapen. Situata nuk mund të shihet vetëm përmes prizmit të Francës. Duhet vendosur në kontekstin e ekonomisë botërore. Në Shtetet e Bashkuara, rendimentet e obligacioneve shtetërore tashmë janë në nivelin më të lartë të njëzet viteve të fundit. Gjëja e fundit që i duhet ekonomisë botërore është që Shtetet e Bashkuara dhe Franca të kalojnë njëkohësisht një krizë financiare.
Kur do ta kuptojmë se kjo krizë ka shpërthyer? A do të zgjohen francezët një mëngjes me një tronditje të hidhur?
Është e vështirë të dihet me saktësi se kur mund të ndodhë kjo. Por ky lloj krize ka prirjen të ushqejë vetveten. Kur normat e interesit rriten, kostoja e borxhit rëndon më shumë mbi buxhetin e shtetit. Ekonomia vuan, rritja ekonomike ngadalësohet dhe kjo e thellon edhe më tej deficitin buxhetor. Nga ana tjetër, kjo i shqetëson edhe më shumë investitorët. Kështu hyjmë në një rreth vicioz, pa e ditur me të vërtetë se në çfarë momenti do të vihet në lëvizje.
Dhe, siç thashë, kur disa kriza ndodhin në të njëjtën kohë, një krizë diku tjetër mund ta rëndojë ndjeshëm situatën në Francë. Nëse, për shembull, Shtetet e Bashkuara përballen me vështirësi serioze, investitorëve do t’u duhet të ulin ekspozimin e tyre dhe të shesin lloje të tjera obligacionesh. Pra, situata mund të bëhet vërtet shumë e ndërlikuar.
Rüdiger Dornbusch, ish-ekonomist në MIT, kishte studiuar gjerësisht krizat në Amerikën Latine. Ai tha një fjali që u bë e famshme dhe që mua më duket shumë e saktë: «Një krizë kërkon shumë më tepër kohë për t’u shfaqur nga sa mendojmë; pastaj, kur shpërthen, gjithçka ndodh shumë më shpejt nga sa do ta kishim imagjinuar».
«Klasa juaj politike nuk duket se e kupton rëndësinë e situatës.»
Ky është i gjithë paradoksi: situata mund të përkeqësohet për një kohë të gjatë, pa e ditur me të vërtetë se kur do të shpërthejë kriza. Sinjalet që po vërej nuk janë të mira. Kur shohim rendimentet e obligacioneve të rriten me këtë ritëm dhe diferencën me Gjermaninë të zgjerohet kaq shpejt, kjo do të thotë se investitorët po fillojnë të pyesin nëse situata është e qëndrueshme.
Deri tani, drejtuesit politikë nuk janë përballur me të vërtetë me problemin. Dhe me afrimin e zgjedhjeve, ka edhe më pak arsye për të menduar se do ta bëjnë. E vetmja që mund ta ndalë këtë dinamikë është BQE-ja, por edhe ajo ka kufizimet e veta.
A është e pashmangshme një ndërhyrje e BQE-së?
BQE-ja ndodhet në një pozitë shumë të vështirë, sepse kur situata bëhet kritike, siç e pamë me Mario Draghin [shënim i redaksisë: ish-president i BQE-së] gjatë krizës së mëparshme të borxhit, në rrezik është euroja, është i gjithë projekti europian. Prandaj, ajo nuk mund ta lërë thjesht situatën të përkeqësohet. Nëse Franca bie, bie i gjithë sistemi.
Dikur kjo thuhej për Italinë, por mund të thuhet po aq mirë edhe për Francën: është një vend tepër i rëndësishëm për t’u lënë të falimentojë. Por është gjithashtu tepër i rëndësishëm për t’u shpëtuar lehtësisht me ndihmë financiare. Ky është i gjithë problemi: do të duhej të mobilizoheshin shuma të jashtëzakonshme për të blerë të gjitha këto obligacione. Por BQE-ja nuk ka vërtet zgjedhje, duhet të ndërhyjë. Ndoshta nuk do t’i ketë mjetet për ta bërë. Kjo është një çështje tjetër.
Sipas jush, borxhi në rritje i Francës mund të shkaktojë tensione të rënda me Gjermaninë. Pse?
Absolutisht. Gjatë krizës së euros të vitit 2010, pamë një përkeqësim të marrëdhënieve mes atyre që atëherë quheshin vende periferike — Greqia, Portugalia, Italia ose Spanja — dhe vendeve të veriut, sidomos Gjermanisë. Këto të fundit thoshin, në thelb: «Ne nuk kemi pranuar të shpëtojmë financiarisht vende që nuk dinë t’i menaxhojnë punët e tyre».
Rrezikojmë të shohim të njëjtin lloj tensionesh mes Francës dhe Gjermanisë. Mund të presim që AfD-ja të thotë: «Çfarë po bëjmë këtu? A do t’i përdorim paratë tona për të shpëtuar njerëz që nuk dinë çfarë po bëjnë, që janë treguar të papërgjegjshëm?». Pra, kjo është edhe një çështje e mirëfilltë politike. Gjermania rrezikon të gjendet në një pozitë delikate, sepse ndihma për Francën do të ketë një kosto shumë të lartë politike për të.
«Tregjet e kanë dëgjuar tepër shpesh Francën të njoftojë se do të veprojë, për të mos bërë në fund asgjë.»
Megjithatë, Friedrich Merz nuk ka vërtet zgjedhje: do të duhet ta bëjë, por kjo mund të bëhet shumë e ndërlikuar. Dhe sa më konfliktuale të jetë situata, aq më pak efektive do të jetë ndërhyrja e BQE-së. Tregjet mund të thonë: «Në rregull, BQE-ja po fillon të ndërhyjë, por a do t’i duhet të vazhdojë pafundësisht?».
Ky është një problem real. Draghi e kishte shpëtuar sistemin sepse kishte mundur të deklaronte në mënyrë të besueshme: «Do të bëjmë gjithçka që nevojitet». Nuk jam i sigurt se një zotim i tillë do të ishte po aq i besueshëm sot, sidomos duke pasur parasysh situatën politike në Gjermani. Krahas kësaj, BQE-ja përballet edhe me një vështirësi tjetër.
Me cilën?
Ajo duhet të ruajë besueshmërinë e saj. Nuk mund t’i vijë thjesht në ndihmë një vendi që nuk bën asgjë për të zgjidhur problemet e veta. Në parim, ajo duhet ta përdorë Instrumentin e Mbrojtjes së Transmetimit për të mbështetur një vend vetëm nëse ai ndjek një politikë makroekonomike të besueshme. Pikërisht për këtë arsye, momenti është kaq i papërshtatshëm: Franca nuk ka një qeveri që të jetë vërtet në gjendje të veprojë. Zgjedhjet po afrohen dhe rezultati i tyre është i pasigurt.
Kur shohim zgjedhjet franceze, sipas meje, pyetja nuk është vetëm se kush do të fitojë, por edhe si do të jetë përbërja e Asamblesë Kombëtare. Në fakt, mund të gjendemi në të njëjtën situatë si gjatë presidencës së Macronit: të kesh presidencën, por të mos mund të veprosh realisht për shkak të mungesës së shumicës. Ndërkohë, për ta zgjidhur këtë problem duhen marrë masa politikisht jopopullore: të rriten taksat ose të ulen shpenzimet. Askush nuk dëshiron vërtet të bëjë as njërën, as tjetrën. Prandaj, duhet një qeveri e fortë që të mund të marrë vendime të këtij lloji.
Qeveria e Sébastien Lecornu-së ka njoftuar masa të reja për përmirësimin e financave publike në vlerën e 43 miliardë eurove, për ta ulur deficitin publik në 5% të PBB-së. A do të mjaftojë kjo për të shmangur stuhinë?
Është një fillim, por nuk mjafton. Deficiti duhet ulur vërtet në 3% të PBB-së. Aq më tepër që ekziston edhe një problem tjetër: ekonomia franceze nuk është në gjendje veçanërisht të mirë dhe sot po përballet me një sërë goditjesh. Janë çmimet e energjisë, vështirësitë që lidhen me Kinën dhe, tani, rritja e normave të interesit. Kur ekonomia ngadalësohet ose hyn në recesion, deficiti thellohet. Prandaj duhet vepruar.
Për ta zgjidhur problemin, duhet një plan afatmesëm koherent: «Synimi ynë është ta ulim deficitin në 3% të PBB-së gjatë dy ose tre viteve të ardhshme dhe ja si do ta bëjmë». Duhet edhe një mbështetje e mirëfilltë për këtë plan. Përndryshe, tregjet do të mbeten shumë skeptike.
Ndërkohë, politikanët tuaj parapëlqejnë t’i shpjegojnë një publiku të painformuar mirë se ekzistojnë zgjidhje të lehta. Marine Le Pen, për shembull, pohon se do ta ulë moshën e pensionit, pa qenë e qartë se ku do t’i gjejë paratë. Kjo nuk duket shumë serioze. Ajo që nevojitet është një plan i besueshëm, i cili të mund të marrë miratimin e institucioneve.
BQE-ja duhet të jetë në gjendje të thotë: «Po, ky plan është i qëndrueshëm», ose Komisioni Europian të mund të konstatojë se Franca i përmbush sërish kriteret lidhur me deficitin e tepërt dhe se nuk është më e nevojshme t’i nënshtrohet kësaj procedure. Duhet diçka e këtij lloji për të rikthyer besimin.
Tregjet kanë parë tashmë shumë situata ku politika pengon marrjen e masave të nevojshme. Këtë po vërejnë aktualisht në Shtetet e Bashkuara, ku bllokimet politike pengojnë trajtimin serioz të problemit. Dhe ajo që po ndodh në Shtetet e Bashkuara nuk ndihmon. Niveli i tyre i borxhit nuk është aq i lartë sa ai i Francës, por ecuria e deficitit të tyre buxhetor është edhe më e pafavorshme. Edhe kjo krizë rrezikon të zhvillohet në të njëjtën kohë.
Në ç’mënyrë?
Së pari, nëse rendimentet amerikane rriten, ato zakonisht tërheqin pas vetes edhe rendimentet e vendeve të tjera, sepse tregu amerikan është më i rëndësishmi në botë. Më pëlqen gjithashtu të bëj një krahasim me atë që ndodhi gjatë krizës së borxhit në eurozonë në vitin 2010. Problemi filloi në Greqi. Deri atëherë, askush nuk i kushtonte vërtet vëmendje Spanjës ose Portugalisë. Pastaj shpërtheu kriza greke dhe tregjet pyetën: «Kush do të jetë i radhës? Cilat vende të tjera ndodhen në një situatë të krahasueshme?».
Të njëjtin fenomen e pamë gjatë krizës financiare aziatike. Shpesh, krizat ndërkombëtare përhapen pikërisht kështu: kur një krizë shpërthen në një vend, tregjet fillojnë të kërkojnë se cilat vende të tjera kanë të njëjtat dobësi. Pastaj largohen edhe prej tyre. Investitorët përfundojnë duke tërhequr kapitalet e tyre.
Si e shpjegoni rritjen e fundit të vrullshme të normave të huamarrjes së Francës?
Së pari, normat e interesit në Shtetet e Bashkuara janë rritur me rreth 100 pikë bazë gjatë vitit të fundit. Dhe këtë rritje e shohim kudo në botë: në Shtetet e Bashkuara, Japoni, Mbretërinë e Bashkuar, Gjermani… Normat po rriten kudo. Në Francë, ato po rriten edhe më shpejt. Kjo pasqyron mungesën e besimit ndaj vendit.
Tregjet e kanë dëgjuar tepër shpesh Francën të njoftojë se do të veprojë, për të mos bërë në fund asgjë. Dhe, sigurisht, nuk ndihmon kur Mélenchon thotë se dëshiron të fshijë një pjesë të borxhit, ose kur Marine Le Pen njofton se dëshiron ta ulë moshën e pensionit. Kjo nuk krijon përshtypjen se sistemi politik e ka kuptuar rëndësinë e situatës.
Kur dikush njofton se nuk do t’i shlyejë detyrimet e borxhit, nëse zotëroni obligacione, nuk do të rrini duke pritur të shihni çfarë do të bëjë. Do të përpiqeni t’i shisni përpara se kjo të ndodhë.
A mund t’ia kthejnë shpinën tregjet Francës?
Kjo tashmë po ndodh. Mjafton të shihni diferencën me normat gjermane: jo shumë kohë më parë, ajo ishte 60 ose 70 pikë bazë; sot arrin në 140 pikë. Kjo është një shenjë e qartë se investitorët po fillojnë të shqetësohen.
Pastaj janë protestat e gjimnazistëve dhe dhuna në rrugë, pamjet e të cilave zënë faqet e para të gazetave në shumë vende të botës. Kjo, natyrisht, nuk ndihmon. Krijon imazhin e një France që po rikthehet në paqëndrueshmëri, të një vendi të vështirë për t’u qeverisur. Dhe përballë këtij lloji situate, investitorët priren të mbajnë distancë.
Si e shpjegoni që Franca e ka kaq të vështirë të përballet me problemin e borxhit? A ekziston një veçori kulturore franceze në këtë drejtim?
Jo. Shtetet e Bashkuara, Mbretëria e Bashkuar, Italia, Franca… Një sërë vendesh të mëdha përballen me këtë problem. Është gjithmonë e lehtë të shpenzosh pa rritur taksat. Në rastin e Francës, ajo që bie në sy për një vëzhgues të huaj është niveli shumë i lartë i taksave dhe kontributeve të detyrueshme, si edhe i shpenzimeve publike: tejkalohet 50% e PBB-së. Kjo është e konsiderueshme.
Prandaj duket shumë e ndërlikuar të rriten edhe më tej taksat. Duhet të ulen shpenzimet dhe kjo është jashtëzakonisht delikate, sepse gjithmonë do të ketë njerëz që do ta kundërshtojnë. Franca mund të jetë më e brishtë se vende të tjera, sepse duket më e polarizuar dhe më e vështirë për t’u qeverisur. Si e majta ekstreme, ashtu edhe e djathta ekstreme kanë një peshë të rëndësishme, ndërsa qendra është dobësuar.
Por, edhe një herë, nëse shoh Shtetet e Bashkuara, cili është vërtet ndryshimi? Administrata Trump është treguar krejtësisht e papërgjegjshme. Dhe kur demokratët të rikthehen në pushtet, kush do të mbizotërojë brenda tyre? Jo domosdoshmërisht më të moderuarit, por ndoshta krahu progresist më i majtë. Politikanë si Mamdani dëshirojnë t’i bëjnë falas edhe lloj-lloj shërbimesh të tjera. Por si do të financohet e gjithë kjo, kur deficiti tashmë arrin në 6% të PBB-së?
Si arritëm deri këtu?
Ndoshta duhet të kthehemi te kriza financiare e vitit 2008. Ajo i diskreditoi thellësisht elitat dhe kontribuoi në rritjen e polarizimit në shumë vende. Dhe kjo i bën gjërat shumë të vështira sot.
(L’Express)
