Nga Sébastien Le Fol
Njohës i thellë i teorive gjeopolitike, Florian Louis ka drejtuar, së bashku me Nicolas Beaupré, veprën «Histori botërore e imperializmave», botuar nga Presses Universitaires de France. Me këtë rast, ai është i ftuari kryesor i sezonit të ri të podkastit të L’Express, «Kohët e egra», kushtuar «Rikthimit të perandorive». Pasi përkufizoi imperializmin në episodin e parë, në të dytin ai shqyrton ekspansionizmin francez, nga Luigji XIV deri te pavarësia e Algjerisë.
L’Express: Cili ishte akti i parë imperial i Francës?
Florian Louis: Si historian i periudhës bashkëkohore, do ta vendosja te lindja e perandorisë përtej detit: që në shekullin XVI, me Francën Antarktike, një koloni jetëshkurtër në Brazil, por sidomos në shekujt XVII dhe XVIII, me Francën e Re, Luizianën, Antilet dhe Saint-Domingue.
Luigji XIV pushton Flandrën, Franche-Comté-n dhe Alzasën, ndërkohë që zhvillon një perandori të parë koloniale në Antile, Luizianë dhe Indi. A mund të flasim që atëherë për imperializëm në kuptimin e plotë të fjalës, apo bëhet fjalë për një logjikë dinastike?
Pjesa përtej detit është padyshim imperialiste. Për pushtimet europiane mund të diskutohet. Por Europa e asaj kohe dominohet nga perandoritë, duke filluar nga ajo e Habsburgëve. Ndërthurja e një ekspansionizmi kontinental me një ekspansionizëm përtej detit, në një kontekst konkurrence mes perandorive, na lejon të flasim për imperializëm që në atë periudhë.
Revolucioni shpall më 1789 lirinë e popujve. Megjithatë, që më 1792, ushtritë revolucionare aneksojnë ose, siç thuhet, «çlirojnë» me forcë territore, nga Belgjika deri në bregun e majtë të Rinit. Si mundi një projekt i lindur kundër shtypjes të shndërrohej kaq shpejt në një ndërmarrje pushtuese?
Imperialistët nuk thonë kurrë «po vij t’ju nënshtroj», por «po vij t’ju çliroj, t’ju sjell qytetërimin». Revolucioni, që përmbysi Regjimin e Vjetër, dëshiron të bëjë të njëjtën gjë edhe gjetkë. Prej këtej buron një gjuhë e re propagandistike, karakteristike për të gjitha perandoritë: nuk krijohen koloni, por «republika motra». Pushtimet përhapin ide, si e drejta e popujve për vetëvendosje, të cilat më pas do të kthehen kundër vetë pushtimeve.
Cila është veçoria e perandorisë napoleonike?
Është një imperializëm i penguar nga rivali britanik. I privuar nga zotërimet përtej detit, Napoleoni përqendrohet në kontinent dhe heq dorë nga një perandori globale, në agimin e një globalizimi të ri. Britanikët, zotërues të deteve, do të nxjerrin prej kësaj një përparësi afatgjatë.
A është pushtimi në emër të vlerave universale një veçori franceze?
Si vend i universalizmit, Franca e sheh veten, ashtu si Shtetet e Bashkuara, si një far të njerëzimit dhe e çon këtë ide në kulmin e saj. Çdo imperializëm është i bindur se është i nevojshëm, si për veten, ashtu edhe për të tjerët. Në shekullin XIX, ligjërimi për «misionin qytetërues» ose «barrën e njeriut të bardhë» përdoret nga të gjitha fuqitë. Paradoksi qëndron pikërisht te fakti se ky qytetërim përfundon në akte barbarie, deri te shfarosja e popujve Herero dhe Nama në Afrikën Jugperëndimore Gjermane, gjenocidi i parë i kryer nga Gjermania, që më 1904.
Historianët tregojnë se pushtimet koloniale, në fakt, i bënë më barbarë ata që i kryen. Duke menduar se po eksportonim qytetërimin, u bëmë vetë më brutalë. Dhe, sipas këtij interpretimi, nazistët zbatuan në Europë, deri te gjenocidi ndaj hebrenjve, praktika që deri atëherë ishin kufizuar në territoret koloniale.
Historiani David Todd flet për një «imperializëm të kadifenjtë» francez: një zgjerim të fuqisë pa pushtim dhe pa nënshtrim të drejtpërdrejtë. Si u kalua në kolonializëm?
Imperializmi «i kadifenjtë», ose informal, nuk e përjashton një imperializëm të hekurt që zhvillohet paralelisht. Koncepti vjen nga historianët britanikë Gallagher dhe Robinson: të shohësh vetëm territoret e ngjyrosura me rozë në hartë do të thotë të shohësh vetëm pjesën e dukshme të ajsbergut. Pjesa e zhytur janë vendet zyrtarisht të pavarura, por të kontrolluara në mënyrë të tërthortë.
Forma e përsosur e imperializmit është t’i bësh të tjerët të veprojnë sipas vullnetit tënd, pa i qeverisur. Në shekullin XIX, imperializmi francez ushtrohet sidomos në Amerikën Latine, ku nuk synohet pushtimi i kolonive. Ishte kjo një zgjedhje e qëllimshme, më pak e kushtueshme dhe po aq fitimprurëse? Apo një pamundësi përballë shteteve tashmë të formuara dhe Shteteve të Bashkuara të doktrinës Monroe? Debati mbetet i hapur.
Le të kalojmë te imperializmi republikan. Jules Ferry, figurë e rëndësishme e Republikës, e justifikonte kolonizimin me detyrimin e «racave superiore» ndaj të tjerave. Si mundi ky ligjërim të bashkëjetonte me vlerat republikane?
Ditën e marrjes së detyrës, François Hollande bëri homazh përpara statujës së Jules Ferry-t në kopshtet e Tuileries, duke u kujdesur të saktësonte se po nderonte themeluesin e shkollës laike, falas dhe të detyrueshme, dhe jo mbrojtësin e kolonizimit. Vështirë se mund të thoshte diçka tjetër, por kjo ishte një lloj gabimi historik, sepse të dyja janë të lidhura ngushtë.
Për elitat e Republikës së Tretë, përhapja e qytetërimit përmes shkollës në zonat rurale franceze nuk ndryshon shumë nga përhapja e tij në zonat rurale afrikane. Në librin «Fundi i bashkësive vendore», historiani Eugen Weber tregon se si, në shekullin XIX, Republika pushtuese i «francezizoi francezët»: banorët e rajoneve të vogla, të cilët shpesh nuk flisnin frëngjisht dhe e ndienin veten bretonë ose alzasianë, u bashkuan në një komb përmes shkollës, kazermës dhe veprimtarisë centralizuese të shtetit.
Atë që Ferry realizoi në shkallën e Francës, u përpoq ta realizonte në shkallë botërore. Në themel të gjithë kësaj qëndron një kompleks i jashtëzakonshëm superioriteti. Ferry beson sinqerisht se është bartës i një qytetërimi, i një dijeje dhe i një mënyre jetese që na kanë emancipuar ne dhe do të emancipojnë edhe të tjerët. Bëhet fjalë për t’i nënshtruar ndaj sundimit imperial kundër vullnetit të tyre, duke menduar se po i çliron nga vetvetja.
Një figurë e së majtës e lidhur me imperializmin mund të duket befasuese sot… Nën Republikën e Tretë, kush ishte më imperialiste, e majta apo e djathta?
Më shumë e majta, sidoqoftë republikanët, sepse imperializmi kolonial lidhet atëherë me universalizmin, me dëshirën për të përhapur vlera, gjë që nuk është shqetësimi i së djathtës. Për të, përparësi është rimarrja e Alzasës dhe Mozelës. Ky është kuptimi i thënies së Paul Déroulède-it: «Kam humbur dy motra dhe ju më ofroni njëzet shërbëtorë». Kolonitë e largëta kanë pak rëndësi për të; ai dëshiron të rimarrë territoret e humbura.
Por e djathta është konservatore: ndërsa Franca krijon një perandori, ajo dëshiron ta ruajë. Gradualisht, pa mundur ta përcaktojmë saktësisht momentin e kthesës, ajo përqafon imperializmin në emër të madhështisë së Francës.
Thuhet shpesh se largimi nga perandoria koloniale franceze ka qenë më i dhimbshëm dhe më i përgjakshëm se ai i fuqive të tjera europiane. A pajtoheni me këtë vlerësim?
Ky vlerësim duhet nuancuar. Britanikët u larguan herët, por lanë pas situata katastrofike në Indi ose në Palestinë. Holandezët zhvilluan një luftë të tmerrshme në Indonezi, pa folur për belgët apo portugezët, deri në vitet 1970. Është në natyrën e perandorive që ta kenë të vështirë të largohen dhe të shkojnë deri në luftë për të qëndruar, siç bëri edhe Napoleoni në Saint-Domingue. Më e rrallë është një perandori që përpiqet të rikthehet, si Rusia sot.
De Gaulle donte ta afirmonte Francën si një fuqi antiimperialiste dhe ende përmendet si një lloj heroi të Botës së Tretë! A ishin francezët në pozitën më të përshtatshme për ta luajtur këtë rol?
Jo, por de Gaulle ishte pragmatik. Siç ka treguar Eric Jennings në librin «Franca e Lirë ishte afrikane», ai fillimisht u mbështet te perandoria. Por, dhe kjo ishte pika e tij e fortë, ai e ndjeu drejtimin që po merrte historia, kuptoi se ishte e kotë të këmbëngulte dhe diti të ndryshonte qëndrim, duke u paraqitur pothuajse si një udhëheqës i Botës së Tretë.
Napoleoni vazhdon të kryesojë listën e figurave historike më të pëlqyera nga francezët. A shpreh kjo lidhje një nostalgji për idenë perandorake?
Më shumë një nostalgji për madhështinë, jo domosdoshmërisht territoriale: nuk besoj se shumë njerëz dëshirojnë të rikrijojnë një perandori. Pastaj është edhe figura e njeriut që e ndërtoi vetë suksesin e tij: fillimisht i vogël, pastaj i madh dhe më pas sërish i vogël. Kjo thotë diçka për fatin e Francës, e cila kalon nëpër ulje-ngritje dhe ndonjëherë, kur është në pikën më të ulët, gjen forcën për t’u ringritur.
Franca është një fuqi e madhe detare, por krijohet përshtypja se francezët dhe udhëheqësit e tyre nuk janë të vetëdijshëm për këtë.
Falë territoreve të saj, sidomos në Oqeani, ajo ushtron sovranitet mbi hapësira të mëdha detare. Por, ndryshe nga Mbretëria e Bashkuar, ajo nuk është një ishull: gjithmonë i është dashur ta konceptojë veten si fuqi njëkohësisht kontinentale dhe detare dhe t’i shpërndajë përpjekjet në disa drejtime, ndërsa britanikët kanë vënë gjithçka në det.
Franca e ka humbur perandorinë e saj. Si vazhdon të ndikojë kjo humbje në përfytyrimin tonë politik?
Së pari, në mënyrë shumë konkrete. Një pjesë e tërë e spektrit politik, në të djathtën ekstreme, lindi ose të paktën u riformësua gjatë Luftës së Algjerisë, mbi nostalgjinë për perandorinë. Fronti Kombëtar i dikurshëm, i shndërruar në Tubimin Kombëtar, u themelua pjesërisht nga ish-anëtarë të OAS-së, mbrojtës deri në fund të Algjerisë franceze, të cilët nuk e kishin pranuar humbjen e asaj perandorie.
Le të kujtojmë gjithashtu se një pjesë e tërë e popullsisë, të riatdhesuarit nga Algjeria, i mban në vetvete plagët e kësaj historie, edhe pse sot shpesh bëhet fjalë për pasardhësit e atyre që e përjetuan atë periudhë. Gjithashtu, një pjesë e rëndësishme e emigrantëve tanë nga jashtë Europës vjen nga vende që dikur ishin të kolonizuara ose të sunduara nga Franca.
Për rrjedhojë, shumë francezë kanë lidhje me të kaluarën perandorake të Francës, ose madje vijnë drejtpërdrejt nga ish-perandoria. Ata vazhdojnë t’i përjetojnë pasojat e kësaj historie. Duam apo nuk duam, ajo ndikon në mënyrën se si e shohin botën dhe në qëndrimet e tyre politike, si në nivel kombëtar, ashtu edhe ndërkombëtar. (L’Express)
