Shtetet e Bashkuara duan një reaktor bërthamor në Hënë deri në vitin 2030. Një aleancë ruso-kineze po punon për një të tillë deri në vitin 2036. Disa shkencëtarë të njohur paralajmërojnë se rreziku është i madh.
Nga Selam Gebrekidan
Selam Gebrekidan raportoi nga Hong-Kongu, ku mbulon programin hapësinor kinez, dhe nga Vjena, selia e Zyrës së Kombeve të Bashkuara për Çështjet e Hapësirës së Jashtme.
4 tetor 2026, ora 05:00 ET
Në fund të gushtit, NASA u kërkoi kontraktorëve të përgatiteshin për ndërtimin e një reaktori bërthamor që mund t’i mbijetonte një udhëtimi në hapësirë dhe të funksiononte pa mirëmbajtje pranë polit jugor të Hënës. Mund të tingëllojë si fantashkencë, por agjencia dëshiron që ai të jetë gati për t’u lëshuar drejt Hënës deri në dhjetor 2030.
Ka një arsye për këtë ngutje. Rusia synon të ketë një reaktor hënor në funksion deri në vitin 2036, si pjesë e një partneriteti të mbuluar me fshehtësi me Kinën. NASA tashmë e ka përshpejtuar afatin e saj për t’u paraprirë rivalëve.
Gara lidhet me vetë të ardhmen e eksplorimit të hapësirës. Shtetet e Bashkuara dhe Kina duan të jenë të parat që krijojnë një bazë në Hënë, të kërkojnë burime si uji i ngrirë dhe të nisin misione më thellë në Sistemin Diellor. Kontrolli i qasjes në burimet hënore është jetik për këtë mision. Të dyja superfuqitë besojnë se një reaktor bërthamor është elementi qendror i kësaj ambicie.
Vendet planifikojnë t’i aktivizojnë reaktorët vetëm pasi ata të kenë mbërritur në Hënë. Por disa shkencëtarë të njohur paralajmërojnë se qeveritë po ecin tepër shpejt në një epokë të eksplorimit hapësinor që ka parë disa dështime serioze. Gjatë gjashtë viteve të fundit, disa raketa kineze, amerikane dhe ruse kanë dështuar dhe kanë shpërthyer, ndërsa një modul rus hënor i uljes është përplasur në Hënë. Mbetjet hapësinore bien rregullisht drejt Tokës.
Dështimet mund të shkaktojnë një varg ngjarjesh me pasoja të rënda. Copëzat e një reaktori që bien mund të shpërndajnë material radioaktiv, siç ndodhi në Kanada në fund të viteve 1970. Një shpërthim ose një shkrirje e bërthamës së reaktorit në sipërfaqen e Hënës do të rrezikonte t’i kthente zona të tëra në territore të papërdorshme.
“Gjithmonë do të ketë një garë hapësinore dhe, nëse energjinë bërthamore e fusni në këtë përzierje, ajo mund të marrë një drejtim potencialisht më të rrezikshëm”, tha Edwin Lyman, drejtor për sigurinë e energjisë bërthamore në Union of Concerned Scientists.
Një shqyrtim i specifikimeve teknike, dokumenteve të prokurimit dhe kërkimeve akademike, së bashku me intervista me njerëz të industrisë, zyrtarë qeveritarë dhe kritikë, ofron deri më tani pamjen më të qartë se si Kina, Rusia dhe Shtetet e Bashkuara po e ndjekin këtë ambicie bërthamore në hapësirë.
Dokumentet ndihmojnë gjithashtu për të shpjeguar një aspekt kyç të partneritetit hapësinor kino-rus, një aleancë e mbështetur nga presidentët Xi Jinping dhe Vladimir V. Putin.
Energjia bërthamore duket se është e vetmja detyrë thelbësore që Kina ia ka deleguar partnerit të saj në projektin hënor. Asnjë vend nuk ka më shumë përvojë se Rusia në këtë fushë. Ajo ka lëshuar në orbitë më shumë se 30 reaktorë bërthamorë, kryesisht gjatë viteve 1970 dhe 1980, në bordin e satelitëve të epokës së Luftës së Ftohtë, dhe është një fuqi kryesore në energjinë bërthamore civile. Rusia kontrollon furnizimin më të madh me atë që konsiderohet karburanti bërthamor më i sigurt për misionet hapësinore. Ky karburant, uranium jo shumë i pasuruar, është në mungesë në Shtetet e Bashkuara.
“Rusia praktikisht nuk ka konkurrentë në fushën e energjisë bërthamore për përdorime hapësinore”, i tha agjencisë ruse të lajmeve TASS Mikhail Kovalchuk, president i Institutit Kurchatov. Instituti Kurchatov, një qendër kërkimore, po ndihmon në projektimin e një reaktori hënor.
NASA po përpiqet të rikuperojë terrenin e humbur. Agjencia lëshoi në hapësirë një reaktor në vitin 1965, por e çaktivizoi pas një defekti të palidhur të anijes kozmike. Që prej atëherë, Shtetet e Bashkuara kanë shpenzuar më shumë se 20 miliardë dollarë për programe të energjisë bërthamore hapësinore, por nuk kanë vendosur në funksion asnjë reaktor tjetër në hapësirë.
Gara për një reaktor hënor është po aq një demonstrim fuqie sa edhe një çështje eksplorimi. Presidenti Trump e ka shpallur epërsinë në hapësirë pjesë të agjendës së tij “America First”. Z. Xi dhe z. Putin kanë bërë deklarata të ngjashme.
Vendet thonë se energjia bërthamore në Hënë është e domosdoshme
Çdo bazë e përhershme në Hënë kërkon një burim të qëndrueshëm dhe të besueshëm energjie. Reaktorët bërthamorë nuk kanë nevojë për dritën e Diellit që të funksionojnë dhe mund të jenë kompaktë. Me projektimin e duhur, ata kërkojnë pak ndërhyrje njerëzore, sipas NASA-s dhe Institutit Kurchatov.
Gjatë viteve të para, Shteteve të Bashkuara dhe Kinës do t’u nevojitej vetëm aq energji sa për t’i mbajtur pajisjet të ngrohta dhe për të rimbushur roverët, automjete që lëvizin në sipërfaqen hënore. Për këtë, ato planifikojnë të përdorin energjinë diellore dhe sisteme energjetike radioizotopike.
Këto sisteme shndërrojnë në energji elektrike nxehtësinë e prodhuar nga zbërthimi radioaktiv natyror i izotopeve. Shtetet e Bashkuara, Rusia dhe Kina i kanë përdorur tashmë këto sisteme në hapësirë.
Por një bazë hënore e zgjeruar do të kishte nevojë për shumë më tepër energji nga sa mund të prodhojnë këto sisteme. Panelet diellore nuk do të funksiononin gjatë netëve të ftohta hënore, të cilat zgjasin më shumë se dy javë sipas kohës tokësore. Çdo sistem energjetik pranë polit jugor të Hënës do të duhej t’u rezistonte luhatjeve të temperaturës nga 130 deri në minus 334 gradë Fahrenheit.
Moska i ka ngarkuar agjencitë e saj shtetërore të vendosin deri në vitin 2036 një reaktor hënor të quajtur Selena, për të furnizuar me energji stacionet hënore të udhëhequra nga Kina. Selena do të prodhonte deri në 10 kilovat energji elektrike dhe do të mund të funksiononte në mënyrë autonome për një dekadë. Projekti do të kishte disa karakteristika të përbashkëta me një reaktor të mëparshëm të projektuar për të funksionuar në Arktik.
NASA e ka përshpejtuar afatin e saj, nga frika se një reaktor ruso-kinez mund të krijojë de facto një zonë përjashtimi në Hënë. “Lunar Reactor 1” i NASA-s pritet të prodhojë 20 kilovat energji elektrike — afërsisht sa konsumi i 16 shtëpive amerikane — dhe të funksionojë për pesë vjet pa ndërhyrje njerëzore.
Si hap të parë, NASA planifikon që në dhjetor 2028 të përdorë shtytje bërthamore për një anije kozmike të destinuar për Mars. Kjo nuk është bërë kurrë më parë.
Paralelisht, Pentagoni synon të zhvillojë reaktorët e vet hapësinorë për vendosje në orbitë dhe në Hënë, sipas Shtëpisë së Bardhë.
Afatet e synuara janë shtyrë vazhdimisht dhe pak ekspertë presin që vendet t’i përmbushin ato. Askush nuk ka një modul uljeje të provuar, të aftë të zbresë ngarkesa të rënda dhe potencialisht radioaktive në terrenin e pabarabartë hënor. Askush nuk ka instaluar ndonjëherë një reaktor në kushte të gravitetit të ulët.
Bazat hënore ende nuk janë ndërtuar dhe mbetet e paqartë se sa energji elektrike do t’u nevojitet. Për këtë arsye, ekspertët thonë se tërësia ose pjesë të projekteve të reaktorëve mund të ndryshojnë.
“Asgjë nuk është e sigurt tani për tani”, tha Julien de Troullioud de Lanversin, shkencëtar bërthamor dhe profesor në Universitetin e Shkencës dhe Teknologjisë të Hong-Kongut.
Rreziqet janë të shumta
Shtetet e Bashkuara dhe Rusia thonë se reaktorët e tyre do të mbeteshin jashtë funksionit — në atë që shkencëtarët e quajnë gjendje të pairraduar — deri sa të mbërrinin në Hënë. Kjo do ta zvogëlonte rrezikun. Inxhinierët bërthamorë thonë se karburanti i uraniumit “i ftohtë”, pra ende i pairraduar në reaktor, paraqet pak rrezik radiologjik edhe nëse bie sërish në Tokë.
Megjithatë, gjërat mund të shkojnë keq, veçanërisht gjatë fazës së lëshimit të raketës, kur rreziku i një shpërthimi është i konsiderueshëm.
“Ky është momenti kur ekziston shumë rrezik”, tha Leopold Summerer, i cili drejton një grup pune të Kombeve të Bashkuara për energjinë bërthamore në hapësirën e jashtme. “Kemi pasur shumë dështime gjatë lëshimeve, kështu që kemi shumë të dhëna për atë që mund të shkojë keq.”
Merrni, për shembull, rastin e një reaktori që bie në oqean. Uji i ngadalëson neutronet, duke rritur gjasat që ato të shkaktojnë ndarje bërthamore. Kjo mund të ketë pasoja serioze duke bërë që reaktori të arrijë kritikitetin, pra të hyjë në një reaksion zinxhir të ndarjes së bërthamave atomike që çliron rrezatim. Rreziku është real, sepse shumica e platformave të lëshimit ndodhen pranë sipërfaqeve ujore.
Ekspertët bërthamorë thonë se kjo ndoshta ndodhi në Rusi në vitin 2019, kur një raketë lundruese me shtytje bërthamore, e furnizuar nga një reaktor, pësoi defekt dhe ra në Detin e Bardhë. Kur studiuesit u përpoqën ta nxirrnin, ndodhi një reaksion bërthamor, sipas Departamentit amerikan të Shtetit. Të paktën pesë punonjës humbën jetën. (Rusia i mohoi këto pretendime dhe tha se raketa nuk furnizohej nga një reaktor bërthamor.)
Specifikimet e NASA-s kërkojnë një projektim që mund ta parandalojë një skenar të tillë. Rosatom, korporata shtetërore ruse e energjisë bërthamore, refuzoi të komentonte, duke thënë se programi i saj hapësinor ishte i klasifikuar. Instituti Kurchatov, përgjegjës për aspektin shkencor, dhe Roscosmos, përgjegjës për programin hapësinor rus, nuk iu përgjigjën pyetjeve. As Ministria kineze e Punëve të Jashtme dhe Agjencia Kineze e Fluturimeve Hapësinore me Ekuipazh nuk iu përgjigjën pyetjeve.
Rreziku tjetër është një defekt që mund ta rikthente reaktorin në Tokë pasi ai të kishte qenë në funksion. Në vitin 1978, rihyrja e pakontrolluar në atmosferën e Tokës e satelitit sovjetik me energji bërthamore Kosmos 954 shpërndau material radioaktiv në rreth 48.000 milje katrore të veriut të Kanadasë. Pas rreth një viti operacionesh pastrimi, u rikuperua vetëm 0,1 për qind e burimit energjetik të satelitit.
Në Shtetet e Bashkuara, çdo reaktor hapësinor duhet t’i nënshtrohet shqyrtimit nga ekspertë të shtatë agjencive. Por është e pamundur të përjashtohet plotësisht mundësia e aksidenteve.
“Vetë përkufizimi i një aksidenti është që gjërat nuk shkojnë sipas planit”, tha R. Scott Kemp, profesor i asociuar i shkencës dhe inxhinierisë bërthamore në Massachusetts Institute of Technology.
Dr. Kemp tha se aksidentet do të ishin më të mundshme në Hënë.
Në Tokë, reaktorët ndodhen brenda strukturave të kontenimentit, të projektuara për të kufizuar çlirimin e materialeve radioaktive. Ndërtimi i strukturave të tilla në Hënë do të ishte jashtëzakonisht i kushtueshëm dhe teknikisht i vështirë. NASA ka thënë se reaktori i saj do të kishte mbrojtje radiologjike, megjithëse nuk është e qartë se si do të realizohej ajo. Reaktorët hënorë ka të ngjarë të rrethoheshin nga zona përjashtimi për të zvogëluar ekspozimin ndaj rrezatimit të astronautëve dhe pajisjeve, thanë ekspertët.
Me konteniment minimal, edhe aksidentet më të vogla do të mund të shkaktonin një shpërndarje shumë më të madhe të materialit radioaktiv, tha Dr. Kemp. Në Hënë nuk ka erë, por, për shkak të gravitetit më të ulët, mbetjet e një shpërthimi mund të përhapen në distanca të mëdha.
Në Tokë, kur një reaktor arrin fundin e jetëgjatësisë së tij operative, çaktivizimi dhe nxjerrja e tij nga përdorimi është një proces i ndërlikuar dhe i kujdesshëm që mund të zgjasë me vite. Në Hënë, si NASA ashtu edhe agjencitë ruse thonë se materialet radioaktive thjesht do të liheshin atje.
“Në një garë, ata nuk duan të merren me një problem të vështirë për të cilin askush nuk ka zgjidhje”, tha Dr. de Troullioud, shkencëtari bërthamor në Hong-Kong.
Sfida e karburantit bërthamor
Në të gjitha dokumentet e saj teknike dhe të prokurimit, NASA thotë se do të përdorte një karburant bërthamor që nuk është shumë i pasuruar dhe që konsiderohet më i sigurt për reaktorët e avancuar.
Por disa ekspertë thonë se gjeopolitika dhe afati i ngushtë mund t’i ndërlikojnë gjërat.
Reaktori i fundit hapësinor që NASA testoi, në vitin 2018, përdorte uranium shumë të pasuruar, i cili mundëson një sistem më të lehtë dhe për këtë arsye më të lirë për t’u lëshuar në hapësirë sesa disa alternativa të tjera të karburantit. Por administrata e parë Trump e dekurajoi përdorimin e këtij karburanti, sepse materiali mund të përdoret për prodhimin e një arme bërthamore.
Tani NASA dëshiron të përdorë një lloj karburanti të njohur si uranium me pasurim të ulët dhe përmbajtje të lartë, ose HALEU — nga anglishtja “high-assay low-enriched uranium” — i cili është në mungesë në Shtetet e Bashkuara. Rusia është prodhuesja më e madhe, por Shtetet e Bashkuara i kanë ndaluar importet e uraniumit rus që nga viti 2024 për shkak të luftës në Ukrainë.
Dokumentet e NASA-s tregojnë se agjencia pret që Departamenti i Energjisë të sigurojë karburant uraniumi me pasurim të ulët për reaktorët hapësinorë. Por vetë qeveria amerikane ka pasur vështirësi të prodhojë sasi të mjaftueshme të këtij karburanti.
Aleanca ruso-kineze nuk ka bërë të ditur se çfarë lloj karburanti bërthamor do të përdorte. Reaktorët më të vjetër hapësinorë të Rusisë përdornin uranium shumë të pasuruar.
“Nuk duhet asgjë më shumë se një punishte mekanike dhe pak eksploziv i fuqishëm për ta shndërruar këtë në një armë shumë të besueshme”, tha përfaqësuesi Bill Foster, demokrat nga Illinois-i, një fizikan që ndihmoi me sukses në dekurajimin e përdorimit të uraniumit shumë të pasuruar në reaktorët hapësinorë.
Të paktën një ofertues potencial për kontratën e NASA-s për reaktorin hënor, Space Nuclear Power Corporation, po zhvillon një reaktor që përdor uranium shumë të pasuruar. Një nga themeluesit e kompanisë refuzoi të komentonte, “duke pasur parasysh natyrën konkurruese” të projekteve të ardhshme.
Programi hapësinor amerikan mund të jetë një mundësi e madhe për kompanitë që prodhojnë mikroreaktorë bërthamorë, të cilët mund të gjenerojnë deri në 10 megavat energji elektrike. Këta reaktorë të kushtueshëm janë tepër të vegjël për të përmbushur kërkesat energjetike të qendrave të të dhënave, por kanë gjetur një treg të specializuar në aplikimet hapësinore dhe ushtarake.
Muajin e kaluar, Pentagoni zgjodhi kompaninë Antares për të zhvilluar dhe demonstruar një mikroreaktor bërthamor për përdorim në hapësirë. Antares ishte mes pesë kompanive që këtë verë testuan me sukses reaktorë në kuadër të një programi të drejtuar nga Departamenti i Energjisë. Kompania tha se do të konkurronte për kontratat e NASA-s dhe Pentagonit për reaktorë hënorë.
Mikroreaktorët mund të përfundojnë një ditë në Hënë, por asnjëri prej tyre nuk është ende një sistem i provuar dhe i gatshëm për përdorim. Çështje themelore të sigurisë — si të largohet nxehtësia e tepërt, si të realizohet mbrojtja nga rrezatimi dhe si të ruhet integriteti strukturor — nuk janë zgjidhur plotësisht për reaktorët hapësinorë, të cilët duhet të jenë kompaktë dhe me masë të ulët.
“Është plotësisht e realizueshme të vendosësh një reaktor në Hënë”, tha Katy Huff, e cila drejton Departamentin e Inxhinierisë Bërthamore dhe Fizikës Inxhinierike në University of Wisconsin-Madison. Por sa më e madhe të jetë fuqia e kërkuar, tha ajo, aq më sfidues bëhet projektimi dhe ndërtimi i reaktorëve.
Pavarësisht përpjekjeve për të mbërritur të parët, Dr. Huff tha se qeveritë kishin arritur më shumë duke bashkëpunuar sesa duke konkurruar.
“Dua të shoh më shumë bashkëpunim ndërkombëtar në hapësirë”, tha ajo. “Pikërisht aty shkenca bashkëpunuese në ekip ka arritur të ngrihet mbi politikën tonë ndërkombëtare grindavece.”
Selam Gebrekidan është gazetare investigative e The Times, me bazë në Hong-Kong.
