Bilancet e gjigantëve amerikanë të teknologjisë tashmë i tejkalojnë ato të shteteve. Një analizë e Handelsblatt-it tregon zhvendosjen e thellë të pushtetit dhe ngre një pyetje vendimtare.
Stephan Scheuer
Sam Altman është ulur në një vend ku zakonisht vendoset për luftën dhe paqen. Këtu, në Këshillin e Sigurimit të Kombeve të Bashkuara në Nju-Jork, shtetet mund të miratojnë sanksione dhe të autorizojnë përdorimin e forcës ushtarake. Por këtë herë, këtu nuk është ulur një udhëheqës shteti, por drejtuesi i kompanisë së softuerit OpenAI.
Altman lexon nga fleta. Vetëm rrallë e ngre vështrimin nga teksti drejt ministrave dhe diplomatëve të mbledhur. Përpara tij, tryeza prej druri e Këshillit shtrihet nëpër sallë në formën e një patkoi. Në mur, një pikturë monumentale paraqet njerëz që kapërcejnë luftën dhe robërinë. Një feniks ngrihet nga hiri. Në rrëfimin e Altmanit, feniksi mund të rrëzohet sërish.
Altman flet për një teknologji që mund të krijojë mirëqenie, por edhe t’i shpëtojë kontrollit njerëzor. Dhe paralajmëron për rrezikun që një pushtet tepër i madh të përqendrohet në shumë pak duar.
Drejtuesi i OpenAI është një nga njerëzit që zotërojnë shumë pushtet në këtë botë të re. Bëhet fjalë për pushtet teknologjik, por edhe financiar. Parësia e pushtetit shtetëror, mbi të cilën u themeluan Kombet e Bashkuara, nuk është vënë kurrë në pikëpyetje kaq fort sa sot.
Arsyeja: inteligjenca artificiale. Më saktë, zhvendosjet e jashtëzakonshme ekonomike dhe financiare që ka nxitur kjo teknologji.
Qasjet tradicionale të analizës ekonomike nuk arrijnë ta pasqyrojnë mjaftueshëm këtë zhvendosje. Këtu veprojnë korporata, fuqia ekonomike e të cilave tejkalon atë të shteteve. Janë kompani që po ndërtojnë një infrastrukturë bazë, e cila mund t’i japë formë ekonomisë globale dhe jetës së miliarda njerëzve për vite, madje për dekada.
Handelsblatt krahason shpenzimet, të ardhurat dhe aftësinë kreditore të kompanive dhe shteteve për të paraqitur këto zhvillime dhe zhvendosjet e pushtetit që i shoqërojnë.
1. Shpenzimet
New Carlisle është një qytezë e qetë në shtetin amerikan të Indianës. Përgjatë rrugës kryesore të këtij komuniteti me afro 1.900 banorë ndodhen restorante, dyqane dhuratash dhe antikuarësh. Qendra lokale e bowlingut, «Black Cat», festoi 70-vjetorin e saj.
Por pamjet satelitore të qytezës tregojnë një tablo tjetër. Qendra e saj duket e vockël përballë projektit gjigant të ndërtimit që shtrihet në hyrje të vendbanimit. Amazon po ndërton këtu një nga qendrat më të mëdha në botë të të dhënave për inteligjencën artificiale.
Punimet nisën në shtator 2024. Që në tetor 2025, shtatë ndërtesat e para ishin vënë në funksion, me 500.000 çipa Trainium2 për inteligjencën artificiale, të zhvilluar nga Amazon. «Kjo u arrit në kohë rekord», deklaroi me entuziazëm drejtuesi i lartë i Amazon, Matt Garman, në një bisedë me televizionin amerikan CNBC. Dhe ndërtimi vazhdon.
New Carlisle është një nga vendet ku investimet gjigante në inteligjencën artificiale marrin formë konkrete. Inteligjenca artificiale kërkon truall, ndërtesa, linja elektrike dhe sasi të jashtëzakonshme kapitali. Kush e ndërton dhe e administron këtë infrastrukturë, kontrollon një infrastrukturë bazë të së ardhmes.
Amazon po investon miliarda në Indiana për një klient të vetëm: Anthropic. Rivalja e OpenAI e përdor qendrën gjigante të të dhënave për të vënë në funksion modelet e saj të inteligjencës artificiale.
New Carlisle është vetëm një nga investimet e shumta të Amazon. Sipas agjencisë së lajmeve Bloomberg, analistët parashikojnë që investimet e Amazon në vitin 2026 të arrijnë në 221,6 miliardë dollarë. Pjesa më e madhe e kësaj shume do të shkojë për infrastrukturën e inteligjencës artificiale.
Shifra tingëllon e madhe. Por fuqia që karakterizon këtë epokë bëhet e qartë vetëm përmes një krahasimi. Në vitin 2025, investimet bruto të shtetit gjerman në aktive fikse arritën në ekuivalentin e 170,6 miliardë dollarëve. Këtu përfshihen niveli federal, landet, bashkitë dhe institucionet e sigurimeve shoqërore. Pra, kjo shumë tregon sa ka investuar shteti gjerman brenda një viti në rrugë, ndërtesa shkollash, kërkim shkencor, por edhe në pajisjen e forcave të armatosura gjermane.
Handelsblatt ka hartuar një listë ku investimet e parashikuara të katër korporatave amerikane të teknologjisë krahasohen me investimet bruto në aktive fikse të disa shteteve të përzgjedhura. Nga kjo del qartë se jo vetëm Amazon, por edhe Alphabet, kompania mëmë e Google, dhe Microsoft kanë investuar më shumë se shteti gjerman; Meta vjen menjëherë pas tyre.
Natyrisht, ky nuk është një krahasim plotësisht i drejtpërdrejtë. Investimet e korporatave dhe treguesi shtetëror nuk përfshijnë saktësisht të njëjtat kategori. Për më tepër, parashikimet për vitin 2026 krahasohen me rezultatet shtetërore të vitit 2025. Megjithatë, krahasimi e bën të qartë përmasën: një kompani e vetme pritet të investojë brenda një viti më shumë sesa shpenzoi shteti gjerman një vit më parë për investimet e tij në aktive fikse.
Kjo krijon një realitet të ri. Nëse inteligjenca artificiale bëhet teknologjia bazë që presin shumë ekspertë të shkencës dhe ekonomisë, ajo do të kontrollohet nga kompani private. Shteti është klient, jo vendimmarrës.
2. Të ardhurat
Gjigantët amerikanë të teknologjisë nuk investojnë vetëm shuma të jashtëzakonshme. Gjatë dekadave të fundit, ata kanë ndërtuar edhe biznese shumë fitimprurëse, të cilat ua mundësojnë këto investime.
Alphabet dominon tregun botëror të kërkimit në internet. Microsoft është ofruesi më i madh i softuerit për zyra dhe vazhdon të përfitojë nga suksesi i Windows. Meta administron rrjetet sociale më të mëdha në botë dhe numëron më shumë se tre miliardë përdorues aktivë në javë. Ndërsa Amazon është shitësi më i madh në internet në botë.
Për më tepër, të gjitha këto korporata e kanë përsosur analizimin dhe shndërrimin në të ardhura të të dhënave të përdoruesve të tyre. Studiuesja amerikane Shoshana Zuboff e quan këtë «kapitalizëm të mbikëqyrjes». Ajo paralajmëron për një «projekt totalitar», ku pushteti i korporatave të teknologjisë gërryen parimet demokratike.
Ky pushtet buron edhe nga suksesi i jashtëzakonshëm ekonomik që kanë arritur këto kompani. Edhe këtu ndihmon një krahasim. Të ardhurat nga shitjet e Amazon në vitin 2025 ishin rreth 718 miliardë dollarë amerikanë. Sipas parashikimeve të analistëve të publikuara nga Bloomberg, këtë vit ato mund të arrijnë në 829 miliardë dollarë.
Kjo është më shumë sesa të gjitha të ardhurat tatimore të shtetit japonez në vitin 2024: 809 miliardë dollarë. Në Gjermani, të ardhurat e përgjithshme tatimore atë vit ishin 1.079 miliardë dollarë. Megjithatë, në një vend si Gjermania apo Japonia, pjesa më e madhe e këtyre parave është e destinuar për detyrime të përcaktuara: pagat e nëpunësve shtetërorë, pensionet dhe përfitimet sociale, si dhe mbrojtjen e vendit.
Drejtuesit e korporatave si Amazon, Microsoft, Alphabet dhe Meta — dhe po, të gjithë janë burra — kanë më shumë liri vendimmarrjeje për t’i investuar paratë e tyre në projekte të tjera. Edhe ata duhet të paguajnë paga dhe shpenzime për ndërtesat. Por, krahas kësaj, realizojnë fitime të jashtëzakonshme, të cilat mund t’i investojnë.
Për të kuptuar përmasat e kësaj dukurie, ndihmon një tjetër krahasim. Sipas vlerësimeve të analistëve, shuma e përgjithshme e investimeve të Amazon, Microsoft, Alphabet dhe Meta këtë vit pritet të arrijë në 772 miliardë dollarë. Kjo përkon me shumën që të gjitha shtetet e aleancës së mbrojtjes NATO, me përjashtim të SHBA-së, do të shpenzojnë këtë vit për mbrojtjen e tyre: 771 miliardë dollarë.
3. Aftësia kreditore
Në korrik 1944, delegatë nga 44 vende mblidhen në hotelin Mount Washington, në Bretton Woods. Ndërsa në Evropë dhe në Paqësor Lufta e Dytë Botërore vazhdon ende, politikanët hartojnë një rend të ri financiar, përballë peizazhit malor të New Hampshire.
Në qendër të sistemit të ri monetar janë dollari dhe themelimi i organizatave globale si Banka Botërore dhe Fondi Monetar Ndërkombëtar. Shtetet janë arkitektët dhe aktorët kryesorë. Shtetet e Bashkuara përbëjnë themelin e rendit të ri.
Më shumë se tetë dekada më vonë, një korporatë amerikane e teknologjisë ia kalon shtetit amerikan. Agjencia e vlerësimit Moody’s e vlerëson aftësinë kreditore të kompanisë që prodhon Windows më lart se atë të shtetit ku ajo e ka origjinën. Microsoft merr vlerësimin më të lartë, Aaa. Shtetet e Bashkuara e humbën këtë vlerësim në maj 2025. Tani ndodhen një shkallë më poshtë, në Aa1.
Korporata e teknologjisë me seli në Redmond, pranë Seattle, nuk është e vetmja në këtë pozitë. Edhe Apple merr vlerësimin maksimal nga Moody’s. Nvidia vlerësohet në të njëjtin nivel me SHBA-në, ndërsa Meta ndodhet në të njëjtin nivel me Francën dhe Britaninë e Madhe.
Kjo përkthehet në fuqi financiare. Kush konsiderohet huamarrës i besueshëm, ka kushte më të favorshme për të siguruar hua të mëdha me kosto të ulët. Fitimet e larta mbështesin aftësinë kreditore. Një aftësi e mirë kreditore lehtëson financimin e qendrave të reja të të dhënave. Dhe kush siguron infrastrukturën nga e cila varen kompanitë dhe institucionet publike, fiton ndikim mbi mundësitë e tyre për të vepruar.
Aftësia kreditore është një tregues i hershëm. Ajo tregon se si po zhvendoset raporti i forcave dhe jep një ide për drejtimin e mëtejshëm.
4. Vlerësimi
Prodhuesi i çipave Nvidia ka arritur një nivel që nuk e kishte arritur më parë asnjë kompani e listuar në bursë: pesë trilionë dollarë vlerë tregu. Çipat e kompanisë së Jensen Huang vënë në funksion sistemet e inteligjencës artificiale në qendrat e të dhënave anembanë botës. Kështu, korporata e tij ka arritur një përmasë që zakonisht përdoret për të përshkruar ekonomi të tëra kombëtare.
Në bursë, Nvidia tashmë vlen rreth 5,4 trilionë dollarë. Të gjitha kompanitë e indeksit gjerman DAX, të marra së bashku, kanë një kapitalizim tregu prej 2,44 trilionë dollarësh. Pra, një prodhues i vetëm amerikan çipash vlen më shumë se dyfishi i të gjitha kompanive të indeksit kryesor gjerman së bashku.
Edhe korporata të veçanta amerikane të teknologjisë si Apple, Alphabet, Microsoft dhe Amazon e tejkalojnë secila më vete vlerën e DAX-it. Së bashku me Meta dhe Nvidia, ato arrijnë një vlerë të përgjithshme tregu prej 22,7 trilionë dollarësh. Kjo është më shumë se nëntëfishi i DAX-it.
Për ta përshkruar këtë fuqi financiare, duhen krahasime të tjera. Vlera e tregut e Nvidia-s është pothuajse e barabartë me të gjithë prodhimin ekonomik të parashikuar për Gjermaninë në vitin 2026. Gjashtë korporatat amerikane të teknologjisë, së bashku, arrijnë një vlerë që është thuajse e barabartë me produktin e brendshëm bruto vjetor të parashikuar për Bashkimin Evropian.
Natyrisht, vlera e tregut nuk është e njëjtë me prodhimin ekonomik të një vendi. Krahasimi, duhet pranuar, nuk është krejt i përshtatshëm, por megjithatë është i dobishëm. Vlera e tregut llogaritet nga çmimi i aksionit dhe numri i aksioneve në qarkullim. Ajo tregon vlerën që investitorët u japin pjesëve të pronësisë në kompani. Ndërsa produkti i brendshëm bruto mat prodhimin ekonomik të një vendi gjatë një periudhe të caktuar.
Prandaj, Nvidia nuk «vlen sa Gjermania». Produkti i brendshëm bruto gjerman nuk është një etiketë çmimi për vendin dhe pasurinë e tij. Por krahasimi tregon një përmasë të re. Pyetja është: çfarë rrjedh prej kësaj?
5. Pasojat
Sam Altman ka propozime konkrete për një zgjidhje. Ai mbështet një të ardhur bazë pa kushte dhe prej vitesh po e studion këtë koncept. Edhe Elon Musk e konsideron idenë të arsyeshme. Si hap të parë, Altman propozon një fond që do t’u mundësonte qytetarëve të përfitonin një pjesë të fitimeve të kompanive.
Por kjo nuk i përgjigjet çështjes së pushtetit. Edhe nëse shpërndahet një pjesë e vogël e fitimeve, shoqëritë mbeten të varura nga korporatat dhe infrastruktura e tyre. Korporatat duan të përcaktojnë drejtimin e zhvillimit të teknologjisë. Shteti pritet të organizojë kompensimin social dhe të përballojë tronditjet e parashikueshme, nëse inteligjenca artificiale mund t’u kushtojë vendin e punës miliona njerëzve.
Ndërkohë, mjete të efektshme ekzistojnë tashmë. Ato vetëm duhet të përdoren me vendosmëri dhe në mënyrë të qëndrueshme. Fjala kyçe është legjislacioni i konkurrencës. Autoritetet e konkurrencës duhet të mbikëqyrin infrastrukturën e ekonomisë së inteligjencës artificiale dhe të jenë në gjendje të ndërhyjnë kur është e nevojshme. Ato duhet të mundësojnë zhvillime të pavarura, të lehtësojnë kalimin nga një ofrues te tjetri dhe të ndalojnë marrëveshjet e dëmshme.
Ide për këtë ka. Një nga më me ndikim vjen nga Lina Khan. Juristja drejtoi nga viti 2021 deri në vitin 2025 Komisionin Federal të Tregtisë të SHBA-së, FTC. Drejtuesja e këtij institucioni, e emëruar nga ish-presidenti amerikan Joe Biden, fitoi vlerësim edhe nga kampi kundërshtar. Republikani J. D. Vance e lavdëroi në vitin 2024 qëndrimin e saj ndaj korporatave të mëdha të teknologjisë.
Khan e kishte studiuar për shumë vite pushtetin e korporatave të teknologjisë. Një nga punimet e saj të vitit 2017 për pushtetin e Amazon konsiderohet sot një vepër referimi. Në të, ajo përshkruan se si Amazon ndërtoi infrastrukturë globale për kompanitë dhe, në këtë mënyrë, i bën ato të varura prej saj në afat të gjatë. Këto janë pararendëset e asaj që Amazon dhe rivalët e saj po përsërisin sot në fushën e inteligjencës artificiale.
Idetë e Khanit sot janë pjesë e debatit shkencor. Komisioni i ekspertëve, i bashkëdrejtuar nga Rupprecht Podszun, specialist i së drejtës së konkurrencës nga Dyseldorfi dhe anëtar i Komisionit të Monopoleve, rekomandon zhvillimin e mëtejshëm të ligjeve evropiane për sektorin digjital. Në raportin e tyre përfundimtar, ekspertët rekomandojnë që blerjet e pjesëve të pronësisë në kompani, partneritetet në fushën e inteligjencës artificiale dhe marrja e ekipeve të tëra të zhvilluesve të kontrollohen më me imtësi.
Përse kjo mund të jetë e nevojshme, po e studiojnë Josef Drexl dhe Daria Kim në Institutin Max Planck për Inovacionin dhe Konkurrencën. Ata tregojnë se edhe të ashtuquajturat «partneritete» çojnë në varësi të përhershme. Kjo vlen veçanërisht në një kohë kur gjigantët amerikanë të teknologjisë po blejnë pjesë pronësie në kompani dhe në sektorë nga më të ndryshmit.
Në fund, shteti duhet të vendosë dhe t’u japë drejtim zhvillimeve. Për sa kohë që ende mundet.
Bashkëpunuan: Cornelia Zoglauer dhe Gudrun Matthee/Handelsblatt
