Më poshtë është materiali i plotë i përgatitur mbi intervistën e akademikut Pëllumb Xhufi në emisionin “Shqip” të Dritan Hilës, me fokus historinë e Zvërnecit, Manastirin e Shën Mërisë, prejardhjen e popullsisë së zonës, protestën qytetare dhe leximin gjeopolitik të debatit. Në dokumentet e ngarkuara, burimi shënohet si Dritare TV, emisioni “Shqip”, me titull “Historia e vërtetë e Zvërnecit dhe kush nxit protestat”. Në hapje të bisedës thuhet se protesta nisi nga Zvërneci, por më pas kaloi edhe në objektiva të tjerë politikë e publikë.

ANALIZË E GJATË DHE E THELLUAR E INTERVISTËS SË PËLLUMB XHUFIT PËR ZVËRNECIN

1. Intervista si përpjekje për ta nxjerrë Zvërnecin nga mjegulla e miteve

Intervista e Pëllumb Xhufit me Dritan Hilën është ndërtuar mbi një tension të qartë: nga njëra anë qëndron Zvërneci si hapësirë konkrete historike, kishtare, kulturore dhe bregdetare; nga ana tjetër, Zvërneci si objekt i debatit politik, i protestës qytetare, i interesave të turizmit, i ndërhyrjeve gjeopolitike dhe i interpretimeve mediatike.

Pika e parë e rëndësishme është se Xhufi nuk e trajton Zvërnecin thjesht si vend ku po diskutohet një projekt turistik. Ai e vendos atë në një horizont shumë më të gjatë historik: Bizanti, ortodoksia shqiptare, raportet me Kishën e Kostandinopojës, kalimet fetare në Shqipërinë e Mesme, struktura e manastireve, varret e figurave lokale, lëvizjet e popullsisë, vllehët, Narta, Voskopoja, politika greke, politika britanike, osmanët, venecianët, pashallëqet, tranzicioni shqiptar dhe protesta e sotme.

Kjo e bën intervistën më shumë se një debat aktual. Ajo është një përpjekje për ta rikthyer diskutimin nga slogani te konteksti. Në vend që Zvërneci të shihet vetëm si “ishull”, “resort”, “projekt”, “Kushner”, “Trump”, “protestë”, “zonë e mbrojtur” apo “kauzë ekologjike”, Xhufi kërkon të tregojë se kjo zonë ka shtresa historike që nuk mund të përjashtohen nga debati publik.

2. Rrëzimi i legjendës së “princit serb”

Një nga momentet kryesore të intervistës është sqarimi për varrin brenda Manastirit të Zvërnecit. Hila e pyet Xhufin nëse varri i famshëm brenda manastirit është i një princi serb, siç thuhet në disa gojëdhëna. Xhufi e hedh poshtë prerë këtë version dhe e quan pjesë të rrëfimtarive popullore, jo të historisë së dokumentuar.

Sipas tij, Manastiri i Zvërnecit është një konstruksion bizantin, pjesë e një tradite më të gjerë kishtare në jug të Shkumbinit. Ai e lidh këtë zonë me kristalizimin e ortodoksisë shqiptare nga shekulli X, ndërsa veriu ishte i lidhur më herët me Kishën Katolike dhe papatin e Romës.

Ky sqarim është i rëndësishëm për dy arsye. Së pari, e heq diskutimin nga mitologjia romantike dhe e vendos në terrenin dokumentar. Së dyti, e kundërshton nënkuptimin se Zvërneci është një hapësirë me identitet të huaj historik. Xhufi e lexon atë si pjesë të historisë bizantine, ortodokse dhe shqiptare të jugut të vendit.

3. Manastiri i Zvërnecit: objekt bizantin, jo relike e rastësishme

Xhufi thotë se manastiri konsiderohet nga ekspertët e monumenteve kishtare si objekt i shekullit XI, ndërsa në një moment tjetër përmendet edhe shekulli X si horizont i hershëm i tij. Pavarësisht këtij dallimi kronologjik, mesazhi është i qartë: Manastiri i Zvërnecit është një monument i hershëm bizantin, me rëndësi për historinë kishtare të Shqipërisë së Jugut.

Ai e lidh këtë objekt me një rrjet manastiresh, kishash dhe dokumentesh që dëshmojnë praninë e fortë të kulturës bizantine në jug. Në këtë kuptim, Zvërneci nuk është një ishull i izoluar, por pjesë e një harte të madhe fetare, politike dhe kulturore që përfshin Vlorën, Beratin, Ardenicën, Voskopojën, Kostandinopojën, Venedikun dhe Perandorinë Osmane.

Manastiri del në intervistë si vend i ruajtur, i vizituar gjatë gjithë vitit, ku kremtohet festa e Shën Mërisë në gusht dhe ku Kisha Ortodokse Autoqefale ka zhvilluar aktivitete me të rinjtë. Kjo e vendos Zvërnecin jo vetëm në histori, por edhe në jetën e sotme fetare e kulturore të komunitetit.

4. Kondo Karanxha: figura reale pas varrit të famshëm

Një nga kontributet më të rëndësishme të intervistës është identifikimi i personit të varrosur brenda manastirit. Sipas Xhufit, varri nuk i përket një princi serb, por Kondo Karanxhës, një figurë e parisë së Vlorës. Mbishkrimi i varrit, sipas tij, thotë se aty prehet Kondo Karanxha, “më i miri i më të mirëve të Vlorës”.

Kjo është një e dhënë shumë e rëndësishme, sepse e lidh manastirin me elitën vendase të Vlorës. Karanxha del si tregtar dhe si njeri i përdorur nga sanxhakbeu osman i Vlorës për marrëdhënie me venecianët. Ai shfaqet edhe si figurë që kishte kontakte me sanxhakbeun e Shkodrës, duke raportuar dhe duke lëvizur në një terren të ndërlikuar diplomatik, tregtar dhe politik.

Xhufi përdor për të termin modern “poliagjent”, jo domosdoshmërisht në kuptimin kriminal, por për të treguar se Karanxha vepronte në shumë drejtime: tregtar, ndërmjetës, negociator, informator, njeri i lidhur me osmanët, venecianët dhe rivalitetet lokale. Kjo e bën figurën e tij tipike për botën mesdhetare të shekullit XVI, ku kufijtë mes tregtisë, diplomacisë dhe informimit politik ishin të lëvizshëm.

5. Manastiret si qendra informacioni dhe rrjete komunikimi

Xhufi nuk i sheh manastiret vetëm si vende lutjeje. Ai i paraqet edhe si pika të rëndësishme komunikimi dhe informacioni. Shembulli më i qartë është ai i vitit 1690, kur gjatë luftës mes venecianëve dhe osmanëve, igumeni i Manastirit të Zvërnecit dhe igumeni i Ardenicës kishin lidhje me priftërinj të Beratit dhe Voskopojës, të cilët njoftonin venecianët për lëvizjet e trupave osmane.

Ky detaj e pasuron shumë kuptimin historik të manastirit. Ai nuk ishte vetëm vend i izoluar shpirtëror, por edhe pjesë e rrjeteve të pushtetit, luftës, informacionit dhe interesave ndërkombëtare të kohës. Në një botë ku informacioni ishte i rrallë dhe i çmuar, klerikët dhe manastiret kishin rol strategjik.

Kjo ka rëndësi edhe për leximin e sotëm të debatit: Zvërneci nuk ka qenë kurrë thjesht një vend “i qetë” jashtë historisë. Ai ka qenë gjithmonë pjesë e rrjedhave të mëdha: perandori, tregti, kisha, luftëra, migrime dhe interesa të jashtme.

6. Marigo Pozo dhe memoria kombëtare

Një tjetër shtresë simbolike e Zvërnecit lidhet me Marigo Pozon, qëndistaren e flamurit kombëtar. Xhufi sqaron se varri i saj është në varrezat e manastirit, jo brenda godinës së kishës. Ai e dallon qartë nga varri i Kondo Karanxhës, i cili ndodhet brenda dhe ka pllakë mermeri.

Ky sqarim ka vlerë sepse shmang ngatërrimet popullore. Marigoja është figurë e rëndësishme e kujtesës kombëtare, por vendosja e saj në territorin e manastirit është e veçantë. Sipas Xhufit, në territorin e manastirit zakonisht nuk varroseshin gra, ndaj varri i Marigos përbën një përjashtim. Ai e shpjegon këtë me statusin e saj historik dhe me faktin se në fund të jetës ajo ra në varfëri dhe kisha u kujdes për të.

Në këtë pikë, Zvërneci merr një dimension të dyfishtë: ortodoks dhe kombëtar. Manastiri nuk është vetëm monument i besimit, por edhe hapësirë ku ruhet kujtesa e një figure të lidhur me flamurin shqiptar.

7. Narta, Zvërneci dhe çështja e prejardhjes së popullsisë

Intervista kalon më pas te një çështje delikate: kush janë banorët e zonës? Hila përmend Nartën dhe Zvërnecin, gojëdhënat për prejardhjen nga Voskopoja, praninë vllehe, pretendimet për grekësinë e Nartës dhe përzierjen e popullsisë.

Xhufi përgjigjet me kujdes. Ai nuk e mohon lëvizjen e popullsive, përkundrazi thotë se bregdeti shqiptar ka mbledhur të ardhur nga shumë treva të brendshme. Sipas tij, Zvërneci ka mbledhur banorë nga Berati, Gramshi, Vithkuqi dhe zona të tjera. Ai pranon se vllehët kanë pasur rol, por e relativizon mitin e Voskopojës, duke thënë se shpesh ajo është kthyer në një “mit” që përdoret për të shpjeguar gjithçka.

Ky është një moment shumë i rëndësishëm, sepse Xhufi e kundërshton idenë e identiteteve të pastra etnike. Ai paraqet një zonë të përzier, me migrime të brendshme, me shqiptarë, vllehë, elemente të ardhura dhe me kujtesë lokale të ndërlikuar. Por përfundimi i tij është se në përgjithësi këto janë popullsi shqiptare të zonës bregdetare.

8. Vllehët dhe raporti i tyre me shqiptarët

Në intervistë, Xhufi i kushton rëndësi të veçantë vllehëve. Ai thotë se ata nuk janë gjithmonë të lehtë për t’u identifikuar në dokumente, sepse shpesh nuk dalin si entitet i veçantë. Duhen kërkuar përmes emrave, mbaresave, tipareve kulturore, jetës baritore, shtëpive dhe gjurmëve të tërthorta.

Për Xhufin, raportet mes vllehëve dhe shqiptarëve kanë qenë historikisht shumë të mira. Ai përmend edhe Konferencën e Ambasadorëve të vitit 1913, ku sipas tij u hodh ideja që zonat e banuara nga vllehët të bashkoheshin me shtetin shqiptar, pikërisht sepse vllehët shkonin mirë me shqiptarët.

Ky element i intervistës ka rëndësi politike, sepse kundërshton përpjekjet për t’i përdorur vllehët si argument kundër karakterit shqiptar të zonës. Përkundrazi, Xhufi i paraqet ata si popullsi të vjetër ballkanike që historikisht kanë bashkëjetuar mirë me shqiptarët dhe shpesh janë vetëidentifikuar si shqiptarë me origjinë vllehe.

9. Prona, Perandoria Osmane dhe legjendat mbi Abdyl Frashërin

Një pjesë tjetër e rëndësishme e bisedës lidhet me pronat. Hila përmend legjendën urbane se Abdyl Frashëri paska shitur Zvërnecin për dy karroca flori për të bërë Shqipërinë. Xhufi e rrëzon këtë si legjendë pa bazë, duke thënë se Frashëllinjtë nuk kanë qenë bejlerë të mëdhenj dhe nuk e nxirrnin bukën nga të ardhurat feudale, por nga puna intelektuale.

Në këtë kontekst, ai shpjegon edhe sistemin osman të pronës: spahiu nuk kishte pronë të trashëgueshme në kuptimin modern, por të drejtë përdorimi mbi tokën në këmbim të detyrimit ushtarak. Më pas sistemi u degradua, pushteti lokal u forcua dhe u kalua gradualisht te çifligjet dhe pashallëqet.

Kjo pjesë e intervistës është e rëndësishme sepse debati për Zvërnecin sot është i lidhur edhe me pronësinë. Xhufi, edhe pse thotë se nuk është fokusuar posaçërisht te pronat, e vendos çështjen në një horizont historik: prona në Ballkanin osman nuk mund të lexohet me kategori të thjeshta të pronës private moderne.

10. Ismail Qemali, Vlorajt dhe politika britanike

Xhufi bën një digresion të gjatë mbi Ismail Qemalin dhe familjen Vlora. Ai thotë se Vlorajt ishin familje e vjetër, e lidhur me Kaninën, ndërsa Ismail Qemali nuk ishte thjesht pronar tokash, por reformator liberal në Perandorinë Osmane. Ai përmend minierën e Selenicës, aktivitetet ekonomike në Liban e Bullgari dhe lidhjet me britanikët.

Këtu biseda kalon nga historia lokale te gjeopolitika. Xhufi argumenton se Britania e Madhe ka mbështetur historikisht Greqinë për interesa strategjike në Egje dhe Mesdhe. Ai e lidh këtë me mbështetjen britanike për pretendimet greke ndaj Shqipërisë së Jugut pas Luftës së Dytë Botërore.

Ky segment ka funksion argumentues: Xhufi kërkon të tregojë se interesimi i jashtëm për Shqipërinë e Jugut, Vlorën, Nartën, Zvërnecin dhe bregdetin nuk është i ri. Ai ka rrënjë historike në raportet mes fuqive të mëdha, Greqisë, Britanisë, Perandorisë Osmane dhe Shqipërisë.

11. Protesta e Zvërnecit: nga ekologjia te zemërimi i akumuluar

Kur biseda kalon te protesta, Xhufi shpreh mirëkuptim për zemërimin qytetar në një pikë kryesore: mungesën e transparencës. Ai thotë se ajo që e bashkon me zemëratën popullore është fakti që gjërat janë bërë pa transparencë të plotë. Përmend edhe paqartësitë në komunikimin e kryeministrit, diskutimet për marrëveshje, para të bllokuara nga SPAK-u dhe grumbullimin e pakënaqësive ndaj qeverisë.

Kjo është një nuancë e rëndësishme. Xhufi nuk e mohon bazën qytetare të protestës. Ai pranon se ka arsye reale për pakënaqësi: mungesë transparence, korrupsion, joeficiencë qeveritare, akumulim zemërimi dhe ndjeshmëri ekologjike.

Por ai paralajmëron se protestat shpesh nisin nga një pakënaqësi konkrete dhe më pas marrin drejtim tjetër. Sipas tij, kjo ka ndodhur edhe në histori: revoltat fillojnë nga një shkak i veçantë, por pastaj përfshijnë zemërime të tjera të shoqërisë.

12. Studentët si bërthamë legjitime e protestës

Një nga vlerësimet më pozitive të Xhufit shkon për studentët. Ai i quan bërthama e vërtetë e lëvizjes dhe garanci që protesta të mos dalë nga suazat e përgjegjësisë. Sipas tij, studentët përfaqësojnë pjesën më të shëndetshme të protestës, sepse nuk janë të lidhur domosdoshmërisht me taktikat e dhunshme të partive.

Ky është një dallim i rëndësishëm: protesta qytetare nuk barazohet automatikisht me manipulim politik. Por rreziku, sipas Xhufit, fillon kur lëvizjes i afrohen militantë, parti, grupe të dyshimta, mitomanë, njerëz me axhenda të fshehta dhe forca që duan ta devijojnë kauzën.

Në këtë pikë, Xhufi bën një ndarje mes protestës si energji qytetare dhe protestës si instrument politik.

13. Kritika ndaj Partisë Demokratike dhe frika nga devijimi

Pjesa më polemike e intervistës është kritika e ashpër ndaj Partisë Demokratike dhe Sali Berishës. Xhufi thotë se në 35 vjet PD ka në regjistrin e saj sulme ndaj institucioneve të shtetit shqiptar. Ai përmend molotovët, sulmet ndaj kryeministrisë, parlamentit, ministrive, bashkisë, bllokimin e rrugëve, Astirin dhe autostradat.

Sipas tij, rreziku është që protesta e nisur për Zvërnecin të kthehet në skenar të vjetër të destabilizimit institucional. Ai e sheh PD-në si forcën më të organizuar në terren dhe si parti që mund të përfitojë nga mungesa e një drejtimi të qartë politik të protestës.

Ky është boshti kryesor politik i intervistës: Xhufi nuk e sheh rrezikun vetëm te qeveria, por edhe te opozita që mund të shfrytëzojë zemërimin qytetar për të prodhuar kaos.

14. Anti-Kushner, anti-Trump apo shqetësim kombëtar?

Debati për Zvërnecin lidhet edhe me emrin e Jared Kushnerit dhe Donald Trumpit. Xhufi nuk e kufizon problemin vetëm te ekologjia. Ai e sheh ardhjen e Kushnerit në një kontekst më të gjerë: Gaza, Lindja e Mesme, politika amerikane, raportet me Europën, biznesi i familjes Trump, muxhahidët iranianë në Shqipëri dhe rreziqet e futjes së vendit në konflikte që nuk i takojnë.

Ai argumenton se Shqipëria është vend i vogël, me probleme të brendshme dhe rajonale, ndaj duhet të jetë e kujdesshme me figura dhe interesa të lidhura me konflikte globale. Sipas tij, vendi nuk duhet të sillet me aventurizëm diplomatik, sidomos kur synon integrimin europian.

Ky lexim e kthen Zvërnecin në simbol të një pyetjeje më të madhe: a po bëhet Shqipëria pjesë e kalkulimeve ndërkombëtare për shkak të dobësisë së institucioneve dhe mungesës së transparencës?

15. Greqia, turizmi dhe interesi rajonal

Xhufi vëren edhe entuziazmin e politikës greke për çështjen e Zvërnecit. Ai nuk e sheh këtë si të rastësishme. Sipas tij, edhe po ta reduktosh çështjen vetëm në turizëm, Greqia nuk ka interes që në veri të saj të zhvillohet një model i fuqishëm turistik konkurrues.

Kjo është tezë e fortë dhe polemike. Ajo sugjeron se debati për biodiversitetin, minoritetet, ortodoksinë apo zonat e mbrojtura mund të përdoret edhe në funksion të interesave ekonomike e rajonale. Xhufi nuk e mohon rëndësinë e mbrojtjes së mjedisit, por kërkon që ajo të mos përdoret në mënyrë selektive për të bllokuar çdo zhvillim në bregdetin shqiptar.

16. Zhvillimi, biodiversiteti dhe dilema e Shqipërisë pa industri

Në fund të intervistës, Xhufi prek një dilemë themelore: Shqipëria nuk ka industri të zhvilluar dhe për këtë arsye ka zgjedhur turizmin si prioritet. Por ai vetë thotë se turizmi nuk mund të jetë baza e vetme e zhvillimit. Ai kujton industrinë e dikurshme shqiptare: kromin, bakrin, ujin, naftën, hekur-nikelin, Azotikun e Fierit, Superfosfatin e Laçit dhe shkatërrimin e shumë uzinave pas vitit 1992.

Kjo pjesë e intervistës e zhvendos debatin nga Zvërneci te modeli ekonomik i Shqipërisë. Nëse nuk ka industri, bujqësi të fortë, blegtori dhe prodhim, atëherë turizmi bëhet rruga më e lehtë. Por turizmi bie ndesh me mjedisin, pronën, komunitetet lokale dhe interesat e huaja. Kjo është kriza strukturore që Xhufi përpiqet të artikulojë.

17. SPAK, drejtësia dhe perceptimi i politizimit

Një pjesë tjetër lidhet me SPAK-un dhe drejtësinë. Xhufi pranon se qeverisja aktuale ka probleme të mëdha, por thotë se drejtësia duket e politizuar kur goditjet janë disproporcionale dhe kur figura të caktuara mbahen gjatë në burg. Ai përmend Ilir Metën, Saimir Tahirin dhe Erion Veliajn, duke theksuar se çështjet i takojnë gjykatës, por perceptimi publik i pabarazisë në drejtësi është problem.

Në këtë pikë, Xhufi nuk bën mbrojtje të verbër të qeverisë. Ai kritikon qeverisjen, emërimet e Ramës, arsimin, diplomacinë, mungesën e konsultimit dhe zgjedhjet personale në poste publike. Por ai vendos në balancë edhe përgjegjësitë historike të opozitës.

18. Përfundimi analitik

Intervista e Xhufit është një lexim shumëplanësh i Zvërnecit. Ajo nuk është thjesht histori e manastirit, as vetëm koment politik. Është një përpjekje për të treguar se krizat shqiptare nuk lindin në boshllëk. Ato kanë shtresa: histori e keqlexuar, mite lokale, mungesë transparence, prona të paqarta, institucione të dobëta, parti të diskredituara, interesa të huaja, model ekonomik të brishtë, shoqëri të lodhur dhe qytetarë që kërkojnë llogari.

Mesazhi qendror është ky: Zvërneci nuk duhet të përdoret as si mit, as si plaçkë politike, as si shesh eksperimentesh gjeopolitike. Ai duhet trajtuar si hapësirë historike, kulturore, fetare, ekologjike dhe publike që kërkon transparencë, kujdes, zhvillim të matur dhe vendimmarrje të përgjegjshme.

ARTIKULL PËR PUBLIKIM

Pëllumb Xhufi: Zvërneci nuk është legjendë serbe, por histori bizantine, shqiptare dhe qytetare

Protesta që nisi nga kundërshtimi i projektit të diskutuar në Zvërnec ka hapur një debat shumë më të gjerë se çështja e një resorti turistik. Në qendër të tij nuk është vetëm një zonë e mbrojtur, por një hapësirë me peshë historike, fetare, kulturore dhe politike. Për këtë temë foli akademiku Pëllumb Xhufi në emisionin “Shqip” të Dritan Hilës, duke e vendosur Zvërnecin në një kontekst shumë më të gjerë se debati i ditës.

Xhufi e nisi shpjegimin duke rrëzuar një nga gojëdhënat më të përhapura për Manastirin e Zvërnecit: idenë se varri brenda tij i përket një princi serb. Sipas tij, kjo nuk ka bazë dokumentare. Manastiri është një konstruksion bizantin, pjesë e traditës kishtare të jugut të Shqipërisë, ku nga shekulli X u kristalizua zona e ortodoksisë shqiptare.

Sipas akademikut, varri i njohur brenda manastirit i përket Kondo Karanxhës, një figure të parisë së Vlorës. Mbishkrimi e paraqet atë si “më të mirin e më të mirëve të Vlorës”. Karanxha del në dokumente si tregtar dhe ndërmjetës në marrëdhëniet mes sanxhakbeut osman të Vlorës dhe venecianëve. Ai kishte edhe lidhje me sanxhakbeun e Shkodrës dhe ishte përfshirë në zgjidhjen e një incidenti me një anije të kapur në ujërat e Raguzës.

Xhufi e paraqiti Manastirin e Zvërnecit jo vetëm si objekt fetar, por edhe si pikë historike komunikimi. Ai solli shembullin e vitit 1690, kur gjatë luftës mes venecianëve dhe osmanëve, igumeni i Zvërnecit dhe ai i Ardenicës kishin lidhje me priftërinj të Beratit dhe Voskopojës, të cilët informonin venecianët për lëvizjet e trupave osmane.

Një tjetër element i rëndësishëm është lidhja e manastirit me Marigo Pozon, qëndistaren e flamurit kombëtar. Xhufi sqaroi se varri i saj ndodhet në varrezat e manastirit, jo brenda kishës, ndërsa varri brenda godinës është ai i Kondo Karanxhës. Sipas tij, varrimi i Marigos në territorin e manastirit përbën një përjashtim, pasi zakonisht aty nuk varroseshin gra.

Në intervistë u trajtua edhe prejardhja e popullsisë së Nartës dhe Zvërnecit. Xhufi theksoi se bregdeti shqiptar ka mbledhur banorë nga shumë treva të brendshme: Berati, Gramshi, Vithkuqi dhe zona të tjera. Ai pranoi praninë vllehe, por e cilësoi si të tepruar kthimin e Voskopojës në një mit shpjegues për çdo origjinë lokale. Sipas tij, në përgjithësi këto janë popullsi shqiptare, me shtresa të ndryshme migrimi dhe bashkëjetese.

Pjesa më aktuale e intervistës lidhej me protestën për Zvërnecin. Xhufi tha se ajo që e bashkon me zemërimin qytetar është mungesa e transparencës. Sipas tij, kur çështje të tilla bëhen pa qartësi të plotë, pakënaqësitë e qytetarëve grumbullohen dhe shpërthejnë. Ai vlerësoi studentët si bërthamën më të shëndetshme të protestës, por paralajmëroi për rrezikun e devijimit të saj nga parti, militantë dhe grupe me interesa të tjera.

Akademiku u shpreh kritik edhe ndaj Partisë Demokratike, duke thënë se në 35 vjet ajo ka pasur një histori sulmesh ndaj institucioneve dhe se rreziku i protestës është shndërrimi në skenar të vjetër destabilizimi. Sipas tij, çështja nuk është vetëm largimi i një kryeministri, por çfarë vjen pas tij nëse nuk ekziston një alternativë politike e qartë dhe e përgjegjshme.

Xhufi e lidhi debatin edhe me gjeopolitikën. Ai foli për emrin e Jared Kushnerit, raportet me Donald Trumpin, luftën në Gaza, politikën e jashtme të Shqipërisë dhe nevojën që një vend i vogël të mos hyjë pa kujdes në konflikte dhe interesa të mëdha ndërkombëtare. Sipas tij, Shqipëria duhet të jetë shumë e matur, sidomos kur synon integrimin europian.

Në fund, Xhufi e vendosi çështjen në dilemën më të madhe të zhvillimit shqiptar: si mund të zhvillohet vendi pa shkatërruar natyrën, pa bllokuar bregdetin, pa mohuar nevojën për ekonomi dhe pa u kthyer në terren konfliktesh politike e gjeopolitike. Ai kujtoi se Shqipëria ka humbur industrinë dhe se turizmi nuk mund të jetë baza e vetme e zhvillimit.

Intervista e Pëllumb Xhufit tregon se Zvërneci nuk është vetëm një ishull, një manastir apo një projekt turistik. Ai është nyje ku takohen historia, feja, identiteti, prona, mjedisi, politika, diplomacia dhe modeli ekonomik i Shqipërisë.

PËRMBLEDHJE KRONOLOGJIKE ME PIKAT KRYESORE

1. Emisioni hapet me konstatimin se protesta nisi nga Zvërneci, por më pas kaloi në objektiva më të gjera politike dhe publike.
2. Dritan Hila prezanton temën: historia e Manastirit të Zvërnecit, varri brenda tij, prejardhja e banorëve dhe analiza gjeopolitike e protestës.
3. Hila pyet nëse varri brenda manastirit është i një princi serb.
4. Pëllumb Xhufi e mohon kategorikisht këtë gojëdhënë.
5. Xhufi thotë se Zvërneci është manastir bizantin dhe pjesë e traditës kishtare të jugut shqiptar.
6. Ai shpjegon se nga shekulli X u kristalizua ortodoksia shqiptare në jug, ndërsa veriu ishte më i lidhur me katolicizmin.
7. Përmendet Shqipëria e Mesme si hapësirë kalimtare mes ndikimeve bizantine dhe katolike.
8. Xhufi sjell shembullin e varrit të Mihal Zgurës në Shën Mërinë e Brarit.
9. Ai përmend mbishkrimin në greqishten bizantine dhe latinisht si dëshmi të fazës kalimtare fetare.
10. Xhufi kalon te Manastiri i Zvërnecit dhe thotë se ai konsiderohet objekt i shekullit XI.
11. Ai identifikon varrin brenda manastirit si varrin e Kondo Karanxhës.
12. Kondo Karanxha paraqitet si pjesëtar i parisë së Vlorës.
13. Mbishkrimi i varrit e quan atë “më të mirin e më të mirëve të Vlorës”.
14. Xhufi thotë se Karanxha del në dokumente në vitin 1505.
15. Ai ishte tregtar i Vlorës.
16. Sanxhakbeu osman i Vlorës e përdorte si negociator me venecianët.
17. Karanxha kishte edhe rol raportues dhe lidhje me sanxhakbeun e Shkodrës.
18. Përmendet incidenti me një anije të sanxhakbeut të Vlorës në ujërat e Raguzës.
19. Karanxha shkoi disa herë në Venedik për ta zgjidhur çështjen.
20. Xhufi e quan me gjuhë moderne “poliagjent”.
21. Biseda kalon te roli i manastireve si qendra të rezervuara dhe të përshtatshme.
22. Xhufi përmend vitin 1690 dhe luftën veneciano-osmane për Vlorën.
23. Përmenden igumenët e Zvërnecit dhe Ardenicës.
24. Ata kishin lidhje me priftërinj të Beratit dhe Voskopojës.
25. Këta priftërinj informonin venecianët për lëvizjet osmane.
26. Hila përmend se manastiri vizitohet gjatë gjithë vitit dhe se festa e Shën Mërisë mbahet në gusht.
27. Përmendet edhe roli i Kishës Ortodokse Autoqefale në aktivitete me të rinjtë.
28. Hila përmend varrin e Marigo Pozos.
29. Xhufi sqaron se Marigoja është varrosur në varrezat e manastirit, jo brenda kishës.
30. Ai thotë se varri brenda kishës është i Kondo Karanxhës.
31. Xhufi shpjegon se Marigoja vinte nga familje e pasur e emigruar nga Korça.
32. Ajo harxhoi pasurinë dhe në fund ra në varfëri.
33. Sipas Xhufit, kisha u kujdes për të.
34. Përmendet edhe Tole Arapi, i ati i Vëlla Arapit, si figurë patriotike në këshillin laik të kishës.
35. Biseda kalon te Narta dhe Zvërneci.
36. Hila përmend pretendimet për prejardhje nga Voskopoja.
37. Ai përmend edhe idenë se Narta është quajtur greke, por sipas një libri lokal kishte vetëm një familje greke në themelim.
38. Xhufi thotë se Zvërneci ka mbledhur popullsi nga shumë treva të brendshme.
39. Ai pranon praninë e vllehëve.
40. Ai thotë se Voskopoja është kthyer shpesh në mit.
41. Sipas tij, Voskopoja ishte vendbanim i krijuar nga shqiptarë dhe vllehë.
42. Në fillim kishte dy lagje shqiptare dhe dy vllehe.
43. Më pas u zgjerua në dhjetë lagje.
44. Në fund të shekullit XVII dalin tregtarë voskopojarë të identifikuar si shqiptarë.
45. Xhufi thotë se shqiptarët në Bizant kishin status të veçantë.
46. Arbërit kishin traktate të veçanta me Bizantin.
47. Ata luftonin si trupë aleate, jo si popullsi e tretur në Bizant.
48. Xhufi thotë se prejardhja vetëm nga Voskopoja mund të jetë gojëdhënë urbane.
49. Ai përmend ardhje nga Berati, Gramshi dhe Vithkuqi.
50. Përfundimi i tij është se zona ka popullsi të përzier, por përgjithësisht shqiptare.
51. Biseda kalon te vllehët.
52. Xhufi thotë se vllehët shpesh nuk dalin qartë në dokumente.
53. Ata duhen identifikuar përmes emrave, mbaresave dhe kulturës baritore.
54. Ai thotë se vllehët kanë pasur marrëdhënie shumë të mira me shqiptarët.
55. Përmendet Konferenca e Ambasadorëve e vitit 1913 dhe ideja e bashkimit të zonave vllehe me Shqipërinë.
56. Tema kalon te pronat në Perandorinë Osmane.
57. Xhufi shpjegon se spahiu nuk kishte pronë të trashëgueshme në kuptimin modern.
58. Toka ishte pronë në përdorim, e lidhur me detyrimin ushtarak.
59. Më pas sistemi u degradua dhe u kalua drejt çifligjeve.
60. Në fund të shekullit XVIII u forcuan pashallëqet.
61. Hila përmend legjendën se Abdyl Frashëri shiti Zvërnecin.
62. Xhufi thotë se Frashëllinjtë nuk ishin bejlerë të mëdhenj.
63. Ata jetonin nga puna intelektuale.
64. Biseda kalon te Ismail Qemali dhe Vlorajt.
65. Xhufi thotë se Vlorajt ishin familje e vjetër e Kaninës.
66. Ismail Qemali përmendet si reformator liberal në Perandorinë Osmane.
67. Ai mori minierën e Selenicës në ndarjen e pasurive.
68. Përmenden lidhjet e tij ekonomike me britanikët.
69. Xhufi shpjegon politikën britanike në mbështetje të Greqisë.
70. Ai e lidh këtë me interesat britanike në Egje dhe Mesdhe.
71. Biseda kalon te protesta aktuale.
72. Xhufi thotë se e bashkon me zemërimin popullor mungesa e transparencës.
73. Ai përmend paqartësitë në komunikimin e qeverisë.
74. Përmendet edhe SPAK-u dhe shuma e parave e bllokuar.
75. Xhufi thotë se pakënaqësitë grumbullohen dhe më pas shpërthejnë.
76. Ai e vlerëson bërthamën studentore të protestës.
77. Studentët, sipas tij, janë garanci që protesta të mos dalë nga përgjegjësia.
78. Xhufi paralajmëron për futjen e militantëve dhe grupeve të dyshimta.
79. Ai kritikon Partinë Demokratike për historinë e sulmeve ndaj institucioneve.
80. Përmenden molotovët, bllokimi i rrugëve dhe taktikat e mëparshme të protestave.
81. Xhufi thotë se protesta mund të devijojë.
82. Ai shtron pyetjen se çfarë vjen pas rrëzimit eventual të Ramës.
83. Sipas tij, rënia e Ramës pa alternativë mund të sjellë kaos.
84. Xhufi e sheh PD-në si forcë të organizuar në mënyrë shumë të disiplinuar.
85. Ai flet për zbutjen e narrativës ndaj Berishës, por jo për heqje të sanksioneve.
86. Biseda kalon te Trumpi dhe Kushneri.
87. Xhufi përmend qëndrimin e Trumpit ndaj Europës në mandatin e parë.
88. Ai thotë se Shqipëria duhet t’u rrijë larg situatave të mëdha konfliktuale.
89. Përmendet Gaza dhe deklarata e Kushnerit për resort në tokën e Gazës.
90. Xhufi lidh këtë me perceptimin negativ të një pjese të opinionit shqiptar.
91. Ai përmend muxhahidët iranianë në Shqipëri si faktor rreziku.
92. Ai kritikon edhe Berishën për politika të jashtme të papërgjegjshme në të kaluarën.
93. Xhufi thotë se Greqia ka interes që të mos zhvillohet turizëm konkurrues në veri të saj.
94. Ai kërkon kujdes që mjedisi të mos përdoret si pretekst për të bllokuar çdo zhvillim.
95. Përmendet dilema e biodiversitetit në Nartë, Divjakë, Karavasta, Vilun dhe zona të tjera.
96. Xhufi thotë se Shqipëria nuk ka industri dhe prandaj i është kthyer turizmit.
97. Ai kritikon shkatërrimin e industrisë pas vitit 1992.
98. Përmenden Azotiku i Fierit dhe Superfosfati i Laçit si shembuj të humbjes industriale.
99. Xhufi kritikon edhe emërimet e Ramës në arsim dhe diplomaci.
100. Intervista mbyllet me idenë se shqiptarët ende nuk kanë mësuar plotësisht të ushtrojnë të drejtën e zgjedhjes dhe të thënies “jo”.

100 FAKTE NGA INTERVISTA

1. Intervista trajton historinë e Zvërnecit dhe protestën e nisur për këtë zonë.
2. Emisioni është “Shqip” me Dritan Hilën.
3. I ftuar është akademiku Pëllumb Xhufi.
4. Në hapje thuhet se protesta nisi nga Zvërneci.
5. Më pas protesta kaloi në objektiva të tjera politike dhe qytetare.
6. Zvërneci përmendet si temë edhe në media ndërkombëtare.
7. Hila thotë se fqinjët grekë kanë treguar vëmendje të veçantë për këtë çështje.
8. Një nga pyetjet kryesore është historia e Manastirit të Zvërnecit.
9. Një pyetje tjetër është kush është i varrosur brenda manastirit.
10. Ekziston një gojëdhënë për një princ serb të varrosur aty.
11. Xhufi e hedh poshtë kategorikisht këtë gojëdhënë.
12. Ai thotë se nuk bëhet fjalë për varr princi serb.
13. Sipas tij, disa rrëfime popullore janë përzier edhe në mjedise akademike.
14. Xhufi e quan Manastirin e Zvërnecit konstruksion bizantin.
15. Ai thotë se në zonë ka shumë objekte kishtare bizantine.
16. Sipas tij, kjo vlen sidomos për jugun e Shkumbinit.
17. Nga shekulli X u kristalizua zona e ortodoksisë shqiptare.
18. Në veri të Shqipërisë ishte afirmuar më herët kisha katolike.
19. Shqipëria e Mesme kishte histori fetare më të ndërmjetme.
20. Nga fundi i shekullit X në Shqipërinë e Mesme nisi të përhapej katolicizmi.
21. Deri atëherë ajo zonë ishte kryesisht bizantine.
22. Në shekullin XIII ka dokumente që flasin për këto zhvillime.
23. Xhufi përmend varrin e sebastit Mihal Zgura.
24. Ky varr është gjetur në Shën Mërinë e Brarit.
25. Mbishkrimi i tij është në greqishten bizantine dhe në latinisht.
26. Kjo tregon fazën kalimtare mes ndikimeve fetare.
27. Kryqëzata e Katërt e vitit 1204 i dha fund përkohësisht Perandorisë Bizantine.
28. Papa Inocenti III ndoqi politikë aktive për kthimin e ortodoksëve në katolicizëm.
29. Në jug mbeti më i qëndrueshëm besimi ortodoks.
30. Ortodoksia varej nga Kisha e Kostandinopojës.
31. Pas rënies së Bizantit, patriarkana vijoi të kishte rol nën osmanët.
32. Në kohën e Skënderbeut, rreth vitit 1450, patriarkana mbeti në Kostandinopojë/Stamboll.
33. Patriku duhej të respektonte pushtetin osman.
34. Megjithatë, ai ruante ndikim mbi klerin ortodoks.
35. Manastiri i Zvërnecit konsiderohet nga ekspertët objekt i shekullit XI.
36. Xhufi përmend edhe horizontin e shekullit X për manastirin.
37. Varri brenda manastirit është i Kondo Karanxhës.
38. Karanxha është mbiemër që gjendet në Vlorë dhe Berat.
39. Mbishkrimi e quan Kondo Karanxhën “më të mirin e më të mirëve të Vlorës”.
40. Karanxha ishte pjesë e parisë së Vlorës.
41. Varri lidhet me vitin 1505.
42. Në vitin 1505 Kondo Karanxha del si tregtar i Vlorës.
43. Sanxhakbeu osman i Vlorës e mbante si negociator me venecianët.
44. Ai kishte detyrë të raportonte çfarë shihte dhe dëgjonte.
45. Karanxha del edhe si mik i sanxhakbeut të Shkodrës.
46. Ai i çonte raporte sanxhakbeut të Shkodrës.
47. Mes sanxhakbejlerëve të Vlorës dhe Shkodrës kishte rivalitete.
48. Karanxha u përfshi në një incident me një anije të sanxhakbeut të Vlorës.
49. Anija ishte kapur në ujërat e Raguzës, Dubrovnikut të sotëm.
50. Karanxha shkoi disa herë në Venedik për të zgjidhur çështjen.
51. Qëllimi ishte lirimi i anijes dhe mallrave.
52. Xhufi thotë se sot Karanxha do të quhej “poliagjent”.
53. Manastiret ishin shpesh në vende të përshtatshme strategjike.
54. Ishulli i Zvërnecit ishte një vend i tillë.
55. Xhufi përmend edhe Manastirin e Ardenicës.
56. Në vitin 1690 venecianët pushtuan Vlorën për gjashtë muaj.
57. Gjatë kësaj periudhe u zhvilluan luftime rreth Vlorës.
58. Igumeni i Zvërnecit dhe ai i Ardenicës kishin lidhje me priftërinj të Beratit dhe Voskopojës.
59. Këta priftërinj informonin venecianët për lëvizjet e trupave osmane.
60. Perandoria Osmane më pas organizoi kundërofensivën dhe rimori Vlorën.
61. Xhufi thotë se këtë episod e ka dokumentuar në një libër.
62. Ai thekson se librat shpesh nuk lexohen shumë.
63. Manastiri vizitohet gjatë gjithë vitit.
64. Festa e Shën Mërisë mbahet në gusht.
65. Kisha Ortodokse Autoqefale ka organizuar aktivitete me të rinj në këtë zonë.
66. Manastiri konsiderohet i mbajtur mirë.
67. Në territorin e manastirit është edhe varri i Marigo Pozos.
68. Marigo Pozo është qëndistarja e flamurit.
69. Varri i Marigos nuk është brenda godinës së kishës.
70. Varri brenda kishës është i Kondo Karanxhës.
71. Karanxha ka pllakë varri prej mermeri masiv.
72. Në territorin e manastirit ka edhe varre të tjera.
73. Sipas Xhufit, aty janë varrosur historikisht njerëz të rëndësishëm të politikës, armëve dhe klerit.
74. Ai thotë se zakonisht në territorin e manastirit nuk varroseshin gra.
75. Marigoja përbën përjashtim.
76. Marigoja vinte nga familje e pasur e emigruar nga Korça.
77. Ajo e harxhoi pasurinë dhe ra në varfëri.
78. Kisha u kujdes për mbajtjen e saj.
79. Pas vitit 1921 Kisha Ortodokse Autoqefale pati lëvizje ku u përfshinë edhe klerikë patriotë.
80. Përmendet Tole Arapi, i ati i Vëlla Arapit.
81. Tole Arapi ishte pjesë e këshillit laik të kishës.
82. Ai cilësohet patriot i jashtëzakonshëm.
83. Narta dhe Zvërneci përmenden si dy fshatra me raporte të ndërlikuara.
84. Për Zvërnecin qarkullon ideja e prejardhjes nga Voskopoja.
85. Për Nartën përmendet pretendimi se është greke.
86. Hila thotë se sipas një libri lokal Narta kishte vetëm një familje greke në themelim.
87. Sipas tij, në Nartë kishte përmetarë, myzeqarë dhe korçarë.
88. Xhufi thotë se bregdeti ka mbledhur popullsi të ardhur nga shumë treva.
89. Në Zvërnec kanë ardhur njerëz nga brendësia e vendit.
90. Vllehët kanë qenë pjesë e kësaj përzierjeje.
91. Xhufi thotë se Voskopoja është kthyer në mit shpjegues.
92. Voskopoja ishte vendbanim i krijuar nga shqiptarë dhe vllehë.
93. Në fillim kishte dy lagje shqiptare dhe dy vllehe.
94. Më vonë u bë me dhjetë lagje.
95. Në fund të shekullit XVII në Voskopojë dalin tregtarë të identifikuar si shqiptarë.
96. Shqiptarët në Bizant kishin marrëdhënie të veçanta me Perandorinë.
97. Arbërit kishin traktate të veçanta me Bizantin.
98. Ata luftonin si trupë aleate në ushtrinë bizantine.
99. Xhufi thotë se në përgjithësi popullsitë e zonës janë shqiptare.
100. Mesazhi kryesor i intervistës është se Zvërneci duhet kuptuar si nyje historike, kulturore, fetare, politike dhe gjeopolitike, jo si objekt i thjeshtë propagande apo legjende.

INTERVISTA E PLOTË:

Historia e vërtetë e Zvërnecit dhe kush nxit protestat

Flet akademiku Pëllumb Xhufi

Burimi: Dritare TV — emisioni «Shqip», nga Dritan Hila

https://youtu.be/KHTyj1ufiXs

Dritan Hila: Mirëmbrëma. Vazhdon protesta që si shkak pati Zvërnecin, por tashmë ka kaluar në objektiva të tjerë. Gjithsesi, Zvërneci mbetet ai që përmendet shumë në media botërore dhe veçanërisht nga fqinjët tanë, miqtë grekë. Po cila është historia e Zvërnecit? Është manastiri i famshëm. Kush është i varrosur aty? Ka gojëdhëna të ndryshme për një princ serb që paska vajtur aty dhe e larguan nga një dashuri e madhe — pra, histori Romeo e Zhuljeta. Edhe pastaj, kush janë banorët e asaj zone, nga vijnë — për të kaluar më pas në një analizë gjeopolitike të protestës. Kam të ftuar këtu profesor Pëllumb Xhufin. Mirëmbrëma, mirë se erdhe.

Pëllumb Xhufi: Mirëmbrëma juve.

Dritan Hila: Unë 15 vjet ka që e bëj plazhin në Zvërnec dhe gjithmonë kam pyetur ç’është ky manastir, kush e ka ngritur dhe ç’është ai varr brenda manastirit. A është ajo e një princi serb, siç thonë?

Pëllumb Xhufi: Jo, jo, absolutisht nuk është. Madje po më çudit; nuk e di se në ç’ambiente e ke dëgjuar — ambiente historianësh, akademikësh, apo rrëfimtarësh popullorë? Tek ne edhe shumë akademikë janë bërë rrëfimtarë popullorë. Zvërneci është një manastir, një konstruksion bizantin, siç ka në të gjithë atë zonë mjaft objekte kishtare bizantine — të paktën nga jugu i Shkumbinit.

Nga shekulli i X-të u kristalizua zona e ortodoksisë shqiptare, ndërkohë që në veri kishte shekuj që ishte afirmuar kisha katolike e lidhur me papatin e Romës. Shqipëria e Mesme ka pasur një histori më vete, ka pasur edhe ndryshime: duke filluar nga fundi i shekullit X filloi të përhapej katolicizmi; deri në atë kohë ajo ishte bizantine.

Dritan Hila: Vetë fakti që ka shumë toponime greke — për shembull, Orosh, që thuhet se vjen nga greqishtja…

Pëllumb Xhufi: Patjetër, ka toponime jashtëzakonisht shumë. Po edhe kishat, edhe dokumentet. Në shekullin XIII ka goxha dokumente që flasin pikërisht për këtë gjë. Por nga fundi i shekullit XII, fillimi i XIII, fillon të shfaqet edhe aty katolicizmi. Një nga treguesit për Shqipërinë e Mesme është varri i sebastit Mihal Zgura, që është gjetur në Shën Mërinë e Brarit — një kishë e jashtëzakonshme, e cila është keqtrajtuar nga keqbërësit në vitet e rrëmujës pas ’90-ës.

Aty është gjetur një varr i këtij Mihal Zgura me një mbishkrim edhe në greqishten bizantine, edhe në latinisht, çka tregon se jemi në vitin 1200. Jemi në fazën kalimtare; kryqëzata e katërt (1204) i dha fund Perandorisë Bizantine për nja gjysmë shekulli. Sigurisht, Inocenti i Tretë, një nga papët më të fuqishëm, zhvilloi një politikë agresive në drejtim të Lindjes për t’i kthyer ortodoksët në fenë katolike, dhe kjo në Shqipërinë e Mesme është e dukshme.

Dritan Hila: …dhe ky objekt që përmenda ndodhet në Muzeun Kombëtar, i ruajtur mirë — llastra e varrit me mbishkrim.

Pëllumb Xhufi: Po. Në jug e kemi në mënyrë të qëndrueshme besimin ortodoks, që varej nga Kisha e Kostandinopojës, nga patriarkana e Kostandinopojës — sa kohë ishte Bizanti, por edhe më pas, kur Bizanti ra dhe Kostandinopoja u bë Stamboll nën Perandorinë Osmane. Në kohën e Skënderbeut, rreth vitit 1450, patriarkana u mbajt aty; patriku duhej t’i bënte temena sulltanit e të zbatonte politikat e Portës së Lartë, por gjithsesi ai kishte fuqi edhe mbi klerin ortodoks në territoret osmane.

Dritan Hila: Dhe ky manastir — për atë varr që thoni ju?

Pëllumb Xhufi: Manastiri është i shekullit XI, thonë ekspertët e monumenteve kishtare. Por ai varr që është shumë interesant është i një personi që quhej Kondo Karanxha. Karanxha është mbiemër që gjendet në Vlorë, në Berat. Ky varr thotë: «Këtu prehet Kondo Karanxha, më i miri i më të mirëve të Vlorës.» Pra, ishte pjesë e parisë së Vlorës. Manastiri është i shekullit X, ndërsa varri është i vitit 1505.

Ky person del në një dokument që ishte gjallë akoma — në 1505 del se ishte tregtar i Vlorës, të cilin sanxhakbeu osman i Vlorës e mbante si negociator për marrëdhëniet me venecianët. Sigurisht, kishte edhe detyrën të raportonte ç’pa e ç’s’pa, gjë që e bënte në mënyrë të dyfishtë: del si mik i sanxhakbeut të Shkodrës pikërisht në vitin 1505, të cilit i çonte raport. Kishte rivalitete midis sanxhakbejlerëve të Vlorës dhe të Shkodrës për territore. Po ashtu, ka drejtuar një incident me kapjen e një anijeje të sanxhakbeut të Vlorës në ujërat e Raguzës (Dubrovnikut) dhe ka shkuar disa herë në Venedik për ta zgjidhur mosmarrëveshjen — të lirohej anija dhe mallrat. Në gjuhën e sotme do të quhej «poliagjent».

Dritan Hila: Domethënë, po shiko, i gjejmë shumë klerikë të të gjitha besimeve…

Pëllumb Xhufi: Mos mendo se e bënin këtë si gjënë e parë të punës; ishin njerëz të rezervuar. Kleri apo jo, i kishin selitë e tyre në vende të përshtatshme — ky është në ishullin e Zvërnecit. Edhe në vende të tjera, manastiret janë gjithmonë në vende të tilla. Del edhe manastiri i Ardenicës: igumeni i manastirit të Ardenicës, në vitin 1690, gjatë një lufte që bënë venecianët me osmanët, kur pushtuan Vlorën për gjashtë muaj… Ka qenë një kështjellë shumë e bukur aty ku sot është stadiumi. U luftua për rreth gjashtë muaj, dhe igumeni i manastirit të Zvërnecit (për të cilin flasim) dhe igumeni i manastirit të Ardenicës kishin lidhje me një prift të Beratit dhe një prift tjetër të Voskopojës, të cilët i njoftonin venecianët për lëvizjet e trupave turke. Perandoria Osmane organizoi kundërofensivën dhe e ripushtoi Vlorën.

Pra, këto janë kuriozitete. Për fat të keq, nuk kemi të dhëna më të shumta për të folur për gjëra të tjera, por për manastirin e Zvërnecit kemi të paktën një gjë që, më duket, nuk është thënë. Unë e kam shkruar në një libër — po librat nuk lexohen shumë. E kam këtë episod të dokumentuar me dokumente, dhe vetë mbishkrimin që ai e ka — është botuar.

Dritan Hila: Domethënë, është një histori më vete. Është një manastir ku gjatë gjithë vitit shkojnë njerëz aty, falen, e shikojnë; festa e Shën Mërisë është në gusht. Kisha Ortodokse Autoqefale ka organizuar edhe kampe për të rinj, ka aktivitete. Unë kam qenë, i kam takuar, dhe aty priten mirë — është një nga kishat që është mbajtur goxha mirë. Ka historinë e vet. Dhe është edhe varri i Marigo Pozos, qëndistares së flamurit.

Pëllumb Xhufi: Po, ai varri i Marigos është në varrezat aty, jo brenda godinës. Karanxha e ka brenda — e ka pllakën e varrit, një mermer masiv. Sigurisht, aty ka edhe varre të tjera. Nëse gërmohet, aty historikisht janë varrosur personat më me zë të politikës, të armëve, ushtarakë, por edhe klerikë. Me sa di unë, në territorin e manastirit është e ndaluar të varrosen gra, por Marigoja është një përjashtim — të paktën në dijeninë time.

Ajo vinte nga një familje e pasur e emigruar nga Korça; harxhoi gjithë pasurinë dhe mbeti në varfëri, pastaj kisha u mor me mbajtjen e saj. Ka edhe një letër të një rilindasi që i shkruante qeverisë: «Çfarë po bëni? Po e lini Marigon?» Padyshim, ajo jetoi në një kohë mjaft historike — nga ngritja e flamurit e deri më vonë. Kisha, në atë kohë, pas vitit 1921, kur u bë autoqefale, pati një lëvizje ku u përfshinë edhe klerikët. Një nga këta është edhe i ati i Vëlla Arapit — Tole Arapi — i cili bënte pjesë në dhimoxheroninë (këshillin laik të kishës) dhe ka qenë një patriot i jashtëzakonshëm.

Dritan Hila: Profesor, atëherë kemi dy fshatra që nuk pajtohen me njëri-tjetrin: janë Narta dhe Zvërneci. Zvërneci thuhet se e ka prejardhjen nga Voskopoja, janë popullsi vëllezër. Ndërsa Narta, pavarësisht se thuhet se është greke — unë kam një libër të shkruar nga një ish-kryetar komune i Nartës dhe ka një fakt shumë interesant: Narta ka vetëm një familje greke në historinë e themelimit të saj. Janë përmetarë, myzeqarë, korçarë. Madje është edhe një italian që ka marrë grua një nga prostitutat e zonës. Pra, vetëm një familje greke. Ndërsa popullsia e Zvërnecit dhe e lagjes së vogël që shohim kur kalojmë te manastiri — lagjja e çobanëve — quhet lagjja e vëllezërve. Pra, është popullsi shumë e përzier.

Pëllumb Xhufi: Shiko, problemi i Zvërnecit është se ai ka mbledhur të ardhur, siç ka ndodhur në të gjithë zonën tonë bregdetare. Ka mbledhur të ardhur nga të gjitha trevat e brendësisë. Vllehët patjetër kanë pasur një pjesë; u dogj Voskopoja — thonë se ka ardhur prej andej. Por tani Voskopoja është kthyer në një mit. Për fat të keq u dogj. Vetë Voskopoja është e dokumentuar me regjistrat osmanë se ka qenë një themelim i krijuar nga shqiptarët dhe nga vllehët bashkë. Në fillim del me dy lagje shqiptare dhe dy me vlleh. Më pas u bë me dhjetë lagje. Në Voskopojë dalin tregtarë të shquar që në fund të shekullit XVII (1690), të cilët identifikohen si shqiptarë — familjet nga më kryesoret e Voskopojës.

Për vllehët nuk mund të them njësoj, sepse ata nuk përcaktohen lehtë as tek ne, as në Greqi; duhet t’i nxjerrësh në mënyrë të tërthortë. Kurse shqiptarët, që në kohën e Bizantit, që në shekullin e X-të, nuk identifikoheshin me masën bizantine në kuptimin fetar dhe politik; thuhet troç se kishin marrëdhënie të veçanta me Bizantin. Arbërit kishin traktate të veçanta me Bizantin, dhe kur shkonin të luftonin për Bizantin, shkonin si trupë e veçantë aleate — «symahoi» — në ushtrinë bizantine. Kjo vazhdoi derisa iku Bizanti në shekullin XIV. Është interesante: të tjerët — grekët identifikoheshin si bizantinë, bullgarët si bizantinë, serbët si bizantinë (edhe pse kishin momente emancipimi). Shqiptarët nuk ishin qytetarë të Perandorisë Bizantine, ishin aleatë të saj.

Pra, më tepër se një dokumentacion për të ardhur nga Voskopoja, mund të jetë një gojëdhënë urbane. Ne kemi të dhëna se njëri thotë «kam ardhur nga Berati», tjetri «nga Gramshi», tjetri «nga Vithkuqi». Në bregdet ke familje shumë vithkuqare që kanë ardhur prej fshatit Vithkuq. Ke edhe një lagje vithkuqare sot e kësaj dite. Lëvizja e popullsisë ka qenë për arsye të ndryshme — represioni i Perandorisë Bizantine, pastaj i asaj Osmane — dhe për këtë arsye i afroheshin detit. Kur i vinte keq, merrnin një varkë dhe shkonin në Itali ose në Greqi (në Korfuz, në ishujt më të afërt). Por në përgjithësi janë popullsi shqiptare në ato zona.

Dritan Hila: Dëgjo, vllehët tek ne nuk e kanë ndarë kurrë veten nga shqiptarët, prandaj edhe shumë rrallë dalin të përcaktuar si vlleh. Në fakt, në atë zonë, kur i pyet, ata thonë: «Ç’je?» — «Shqiptar, por me origjinë vlleh.» Pra, e mbajnë veten dhe kanë të drejtë, sepse janë nga popullsitë e vjetra si ilirët — janë autoktonë.

Pëllumb Xhufi: Në shekullin e X-të, një historian bizantin, Kekaumeni, flet për herë të parë për vllehët në zonën e Pindit. Pastaj dalin shumë në zonat sllave — në Serbi, Maqedoni, Mal të Zi — që në shekullin e XIV përmenden. Por raportet e tyre me shqiptarët kanë qenë jashtëzakonisht të mira, sepse vllehët kanë pasur probleme në vendet sllave dhe në Greqi — ka pasur masakra të forta. Aq sa në Konferencën e Ambasadorëve, më 1913, u hodh një propozim (pas të cilit qëndronte edhe qeveria rumune) që vendet e banuara nga vllehët — zona e Pindit kryesisht — të bashkoheshin me shtetin shqiptar, sepse me shqiptarët shkojnë shumë mirë. Me shqiptarët nuk kanë pasur kurrë konflikte. Ky është një fakt historik.

Prandaj nuk përmendet shpesh; duhet t’i kërkosh nga emrat — kanë tipare mbaresash (-ul, -ule), ose nga antropologjia kulturore, kur flitet për shtëpitë e tyre, kasollet, jetën baritore. Përndryshe, për gjuhën e tyre nuk ka të dhëna eksplicite; duhet t’i nxjerrësh në mënyrë të tërthortë.

Dritan Hila: Profesor, ju jeni studiues i mesjetës dhe doja t’ju pyesja diçka për pronat… Dihet që Perandoria Osmane nuk të jepte prona të trashëgueshme.

Pëllumb Xhufi: Nuk jam fokusuar shumë aty, por dihet që Perandoria Osmane nuk të jepte prona të trashëgueshme. Një spahi e merrte, e gëzonte, por pas tij bëhej përsëri e sulltanit — pra, ishte pronë në përdorim. Pastaj filloi t’i jepej djalit të spahiut, nëse djali merrte përsipër detyrimin kryesor: të shkonte me një grup ushtarësh, në varësi të tokave që kishte marrë, dhe të luftonte sa herë ta thërriste sulltani. Kështu i gjejmë spahinjtë tanë vazhdimisht me kalë gati dhe me shpatë — thirreshin të bënin luftë në Hungari, te muret e Vjenës. Shkonin shqiptarët.

Pastaj filloi degradimi i sistemit; Perandoria Osmane nuk po ecte më, nuk kishte pushtime të reja, dhe atëherë rritej pushteti lokal i princërve në periferi, të cilët e trashëgonin pronën te djemtë e tyre pa miratimin e sulltanit. Më pas u kalua në fazën e çiflikut — pronë demaniale, por gjithmonë jo e ligjëruar. Perandoria nuk e ligjëronte, por në fund të shekullit XVIII u ligjërua dhe u krijuan pashallëqet. Pashai i madh (Ali Pashë Tepelena apo Bushatllinjtë e Shkodrës) kishin përgjegjësinë të çonin jo më 30 ushtarë, por 3000 ushtarë te sulltani — gjë që, më së shumti, nuk e bënin, sepse ishin shumë të fuqishëm dhe kishin ambiciet e tyre për të bërë shtet.

Dritan Hila: Vlora, deri vonë… madje ka edhe një legjendë urbane se Abdyl Frashëri shiti pasurinë për të bërë Shqipërinë dhe shiti Zvërnecin për dy karroca flori. Unë nuk e di — a ka pasur prona Abdyl Frashëri?

Pëllumb Xhufi: Frashëllinjtë nuk kanë qenë bejlerë të mëdhenj; e kanë nxjerrë bukën e gojës me punë intelektuale — që të tre vëllezërit kanë qenë të tillë. Po kështu ka qenë edhe Ismail Qemali. Vlorajt ishin familje e vjetër që në kohën e Bizantit — ishin të parët e Kaninës. Kur u bë ndarja e pasurive mes familjes Vlora, Ismail Qemali — e di ç’mori? Mori minierën e Selenicës. Ishte një lloj kapitalisti, liberal; nuk kishte tokë. Ai ishte reformator i madh në Perandorinë Osmane, tentoi të bënte decentralizimin që edhe Shqipëria të merrte frymë. Decentralizimi ishte fryma e forcave vendëse në Shqipëri.

Por në Perandorinë Osmane ai pati një «sharrë» (punishte prerjeje) në Liban, në bashkëpronësi me ish-ambasadorin britanik në Stamboll; pati një minierë në Bullgari, përsëri në bashkëpronësi me të njëjtin ambasador. Këtu vjen edhe lidhja personale: Ismail Qemali i besonte Britanisë së Madhe. Donte të kishte mbështetjen e saj. Për fat të keq, Britania e Madhe donte ishujt e Egjeut për të kontrolluar Mesdheun. Që nga Lufta e Parë Botërore dhe pas saj, edhe në Luftën e Dytë Botërore, ajo ishte mbështetësja e madhe e Greqisë, sepse donte të merrte në koncesion kontrollin e ishujve të Egjeut. Krijoi edhe Republikën Joniane.

Britania pati marrëdhënie të mira me Perandorinë Osmane në shekullin e XVIII, por kur Perandoria filloi të binte, politika britanike e përcaktoi Greqinë si pasuese dhe e mbështeti pa kushte. Në vitin 1913 u bë marrëveshje midis Venizelosit dhe qeverisë britanike: «Ne do t’i japim ishujt, por na jepni përpara…» Kështu erdhi mbështetja e fortë në Konferencën e Paqes të Versajës. Britania e Madhe i dha Greqisë shumë, dhe pas Luftës së Dytë Botërore, përsëri, i vetmi vend që mbështeti pretendimet greke për Shqipërinë e Jugut ishte Britania e Madhe.

Dritan Hila: Profesor, kalojmë në një temë që ngacmon politikën e sotme. Jemi në valën e protestave, ku ka një lloj abraziviteti të një pjese të popullsisë për ekologjinë, por tashmë janë bërë shumë rryma për ngritjen e një resorti në Zvërnec. Është zonë e mbrojtur. Shoh që flasin në përgjithësi majtistët e Europës, që duket sikur e kanë më tepër për t’i rënë Trumpit sesa po u hapet barku për Zvërnecin. Italia vetë ka 140 resorte në zona të mbrojtura, por neve na thonë «bravo ju, shqiptarë, që s’e lejoni të bëhet».

Pëllumb Xhufi: Për të thënë të drejtën, ajo që më bashkon edhe mua me zemëratën popullore është se këto gjëra bëhen në mungesë të plotë transparence. Edhe gjuha që është përdorur nga kryeministri: njëherë thoshte se nuk ka marrëveshje, ndërkohë aty është likuiduar një shumë parash që e ka bllokuar SPAK-u. Unë nuk e kam ndjekur shumë, por pra ka një gjë që ka edhe të tjera. Pastaj pakënaqësitë për çfarë ka ndodhur, ngjarje të tjera që lidhen me joefiçencën e qeverisë (pa përmendur pastaj korrupsionin), të cilat grumbullohen në një moment — kështu ndodh gjithmonë. Edhe në mesjetën time, edhe në antikitet, revolucioni nisi nga një pakënaqësi e veçantë dhe merrte dhenë. Edhe këtu ka një grumbullim të tillë pakënaqësish që shfrytëzohen.

Unë e kam ndjekur, sepse më ka qëlluar të jem te rruga e Durrësit, dhe shoh se ka një prurje të madhe çdo ditë e më shumë nga zonat periferike të Tiranës. Kam qenë edhe te hotel «Tirana» për një takim ditën e tretë, të katërt, dhe aty vinin shumë nga zonat periferike — ndonjëherë dallohet niveli. Por thelbi i vërtetë, bërthama e lëvizjes, janë studentët. Studentët janë garancia që ajo lëvizje të mos dalë nga suazat e përgjegjësisë dhe të mos sjellë zgjidhje që, në raste të tjera, kanë sjellë djegien e institucioneve, shkatërrimin e shtetit shqiptar dhe diskreditimin publik të tij.

Unë e them gjithmonë: 35 vjet Partia Demokratike, në regjistrin e saj, ka vetëm sulme ndaj institucioneve të shtetit shqiptar. Më kujtohet një filozof i madh që thoshte: do të kuptosh sjelljet e një individi apo të një turme? Bëj pyetjen — kujt i shërben kjo që ndodh? Në qoftë se do të debordojë — deri tani ka qenë madje edhe ata që i kam parë me sytë e mi, personazhe që deri dje gjuanin me molotov ndaj kryeministrisë, parlamentit, ministrive, bashkisë — këto gjëra nuk duhen harruar. Kështu që unë them: arsyet janë për të mos u futur pastaj në një lloj ngatërrese që është bërë edhe me politikën e jashtme këto kohët e fundit, sepse flitet për anti-Trump — më saktë, anti-Kushner.

Problemi është që ne kemi parë ca lëvizje që nuk kanë qenë të matura. Në një kohë kur i thuhet popullit «do të hyjmë në Europë — duroni edhe një çikë, edhe një vit, edhe tre vjet», Europa nuk të fal që ti të mos solidarizohesh me politikën e saj të jashtme. Kur Europa dënon masakrën në Gaza, kur Gjykata Ndërkombëtare i ka çuar në gjyq Netanyahun dhe njerëzit e tij, ti të shkosh në Jerusalem dhe të mbash fjalim aty — një njohje e tërthortë e Jerusalemit si kryeqytet, ndërkohë që Europa nuk e njeh Jerusalemin si kryeqytet. A e kemi njohur më parë? Ka qenë edhe Berisha në Jerusalem, por nuk është se e ka njohur si kryeqytet në vitin 1992 — kanë ndryshuar gjërat. Koha nuk është për të bërë protagonizëm në gjëra që janë me spec, sepse e sjell valën e luftës, e sjell Lindjen e Mesme këtu.

Praktikisht, shumë njerëz e shohin ardhjen e Kushnerit, i cili (para Trumpit) tha: me atë tokë të Gazës të përgjakur, që ishte akoma me kufoma, ne do të bëjmë një resort. Njerëzit i ekzagjerojnë, i interpretojnë këto gjëra, dhe pastaj fraksione të veçanta i përdorin — edhe në qoftë se nuk është kjo që them unë, unë bëj arsyetime. Por kjo qëndron: ne jemi në një moment konflikti. Ne e kemi sherrin brenda: kemi strehuar 3000 muxhahidinë iranianë, të cilët thuhet se janë të infiltruar nga Mossadi dhe janë një bazë e Mossadit. Janë bazë e Mossadit, janë bazë e dikujt — bazë e Teheranit? Është plotësisht e besueshme që ata ndërhyjnë me sistemet e hakerimit. Po e ke futur vetë 3000 vetë — Berisha i mori të parët, pastaj ky shtoi numrin; por Berisha mori edhe nga Sinkiangu, nga ujgurët — na futi në siklet edhe me Kinën.

Shiko, në këtë politikë nuk ka gojë Berisha të bëjë të virgjërin. Ai e ka inauguruar këtë lloj politike të papërgjegjshme: ishte antigrek i madh në ’93–’94, pastaj i është falur, ka ngritur duart për Fredi Belerin — një palaço që i vrau oficerin e ushtrisë, ushtarët, i turpëroi ushtrinë shqiptare, në një kohë kur Berisha ishte kryekomandant i Forcave të Armatosura. Mos e harrojmë këtë: në ’94 ishte kryekomandant, dhe me kanun ai duhej të ndahej nga ky njeri. Kjo mungesë qëndrueshmërie… Prandaj parullat kanë nuancat dhe përgjegjësitë e tyre; parulla e tyre është të ndryshojë kjo politikë.

Megjithatë, ka një entuziazëm të politikës greke për Zvërnecin — «po na preken». Është një ndjeshmëri e çuditshme nga pala greke, por nuk është e çuditshme. Edhe po ta reduktojmë në aspektin e turizmit, pala greke në asnjë mënyrë nuk do që në veri të saj të zhvillohet një turizëm i tillë. Turizmi te ne është zhvilluar dhe është gjë pozitive, sigurisht që i jep punë shumëkujt. Por kjo parulla e oligarkëve… Shiko, ka oligarkë të mirë që e kanë bërë pasurinë e tyre në mënyrë të ndershme, i japin shtetit detyrimet e veta, janë edhe inxhinierë, mbajnë me bukë mijëra familje. Por ajo që pashë: ishin turrur nga Lezha, nga Ulëza, duke shkatërruar në mënyrë gjysmë barbare; edhe në Librazhd sulmuan një hidrocentral. Këto janë ato që këtu duhen pasur mendja, jo plisi a kapelja e labëve, apo flamuri kuq e zi në qafë dhe «po çlirojmë Tiranën». Tani vijnë nga Kosova, njerëz të Albin Kurtit — njerëz që, më së shumti, janë të dyshimtë, për të thënë më së paku të dyshimtë — dhe vijnë. Këto infiltrime, këto ardhje janë të rrezikshme, duhen izoluar.

Prandaj thashë që ajo bërthama e studentëve — më bëri përshtypje një parullë një ditë: «Studentët janë këtu». Unë e lexova si shqetësim që po vijnë të tjerë. Tani PD ka nisur militantët e saj. Gjithfarë mitomanësh, gjobaxhinjsh në mënyrë masive. Dëgjova sot zotin Berisha që të shkohet në mënyrë masive të merret pjesë. Problemi është që po devijon lëvizja. Dje dëgjova që kishin zënë edhe autostradën. Këto janë eksperimente të bëra tashmë nga PD — kur zinte rrugët e Tiranës, Astirin, autostradën. Këto janë taktika të eksperimentuara gjithmonë nga e njëjta forcë politike, e cila duhet të bëjë një larje të ndërgjegjes së saj dhe të thotë: «Po, çfarë i kemi bërë Shqipërisë këto 35 vjet?» Sigurisht, edhe PS ka përgjegjësitë e veta.

Kjo protestë mund t’ia arrijë qëllimit të vet — rrëzimit të Ramës. Edhe çfarë bën? Rrëzimi i Ramës është kollaj — «ja, iku Rama, sot jap dorëheqjen, madje as nuk rikandidoj». Unë nuk mund të shprehem për këtë, sepse nuk di; më shumë mendoj se ç’vjen mbrapa — dhe mbrapa është qameti. Pikërisht. Kur ti nuk ke një forcë politike të afirmuar aty që të drejtojë, e vetmja forcë politike e organizuar në mënyrë bolshevike është PD, e cila po i sillet rrotull. Ndërkohë, Berishës i është zbutur narativa, pavarësisht se nuk është një heqje e sanksioneve. Ajo ka ardhur në një kohë të çuditshme — pikërisht e një rasti.

Mua më shqetëson kjo: unë di që presidenti Trump, në mandatin e parë (2016–2020), e ka shpallur Europën armike — jo konkurrente, armike. Bënte thirrje të gjitha vendeve të Bashkimit Europian ta linin BE-në, ka kërcënuar që edhe NATO-në do ta zhbënte. Prandaj them që duhet t’u rrish larg këtyre situatave. Prit sa të kalojë; do të ketë zgjedhje në Shtetet e Bashkuara, me shpresë që do të vijë një president që do të ketë prioritete të tjera — jo, si të thuash, të «mbushë xhepat» duke shfrytëzuar potencialin ushtarak për të bërë para; madje bëri edhe ligjin që nuk ka më konflikt interesi nëse presidenti ose familjarët e tij merren me biznes.

Prandaj, për ta mbyllur, duhet t’u rrimë larg këtyre situatave, këtyre personave që janë të implikuar në shumë ngjarje. Ne jemi një vend i vogël, me mundësi shumë të kufizuara, me probleme të brendshme, me probleme me fqinjët rajonalë. E mira është që kemi shpallur hyrjen në Europë. Pyeti ata të Europës si tingëllon. Unë dëgjova një zëdhënës të Bashkimit Europian në ditën e dytë, të tretë: Shqipëria duhet të përputhet me legjislacionin europian për mbrojtjen e faunës. Dje përfaqësia e BE-së bëri një status ku thoshte se Shqipëria duhet të përpiqet për biodiversitetin.

Po mirë, ky biodiversiteti i bie që jo në Nartë, jo në Divjakë, jo në Karavasta, jo në Vilun, jo në Vajzë. Po ne ku do të shkojmë, ku do të lahemi? Bregu është zënë. Unë, kur shkoj, lahem, ec 200 metra nga Orikumi për të gjetur një vend. Nuk janë larot që po flas, ke vetëm çekermanë e polakë që bëhen dru me hashash e me birra. Në përgjithësi, vlonjatët nuk shkojnë atje. Prandaj, një çikë, zona edhe duhen zhvilluar — nuk po them të bllokojnë bregun. Por një zonë e cila… edhe me aeroportin e Vlorës pati diskutime pikërisht për pelikanët, që janë të rrallë dhe që mund të rrezikonin edhe avionët nëse futeshin në turbina — gjë që ka ndodhur para dy-tre vjetësh. Kështu që kjo është një shtesë që e rëndon debatin.

Por njerëzit ku do të hanë? Ne industri nuk kemi. Për fat të keq nuk kemi industri — faji i shtetarëve tanë që kanë vënë prioritet turizmin. Unë e kam shkruar që në krye të herës, në 2013: turizmi nuk mund të jetë baza e zhvillimit. Sistemi i parë (komunist) kishte një gjë të mirë: e mbështeti zhvillimin në burimet e vendit — kromi, bakri, uji, nafta, hekuri, nikeli — dhe u mundua në kushte shumë të vështira izolimi. Po, aman, e kishte të drejtë: zhvillojmë bujqësinë, blegtorinë dhe katër-pesë degët që thashë. Këto ecën, u zhvilluan goxha, dhe u shitën për skrap të gjitha uzinat. U shit Azotiku i Fierit, që ka qenë uzinë amerikane (Montedison) — unë i kam shoqëruar inxhinierët italianë që vinin. Ai ishte një margaritar i industrisë shqiptare.

Pse duhej të shitej? Fshatarët që përdornin plehrat azotike në atë kohë më kanë thënë: «Atje hidhnim një grusht; tani hedhim një thes me ato që importojnë.» Superfosfati i Laçit, e njëjta gjë. Dhe kjo fillon që në ’92 — kur studentët dolën me një lëvizje të shëndetshme kundër regjimit. Por në podiume dolën profesorët e tyre — të gjithë ishin anëtarë të Partisë së Punës. Merr figura, me ndonjë përjashtim të rrallë — ato figura që u bënë ministra, kryeministra, presidentë — të gjithë ishin profesorët e studentëve. Profesori që u mësonte ekonominë studentëve shqiptarë tha: «Ne do të bëjmë atë, do të fillojmë nga zero, çeku i bardhë — terapi shoku.» Dhe çeku bëri krimet më të mëdha.

Këto janë përgjegjësitë e klasës politike. Problemi është që të mos përsëriten. Unë jam i bindur që PD ka një rekord të frikshëm negativ për interesat e vendit. Puna është që të mos përsëritet historia — edhe me të tjerët që vijnë, edhe me studentët që po bëjnë sot. Prandaj e shoh me shqetësim atë parullën. Më bëri të qesh një tjetër parullë që e pashë në video, por «budallenj» është e zhargonit të zotit Berisha, kur u thoshte socialistëve «më thonë Sali Berisha, mor budallenj». Domethënë, edhe kjo përsëritje në nënndërgjegje. Unë atij grupi që e vuri — të cilin e simpatizova — i thashë: «Prit, këta kanë ardhur, kanë atë djallin e tyre, kanë programin e tyre që nuk ka të bëjë me studentët.»

E vërteta është që të gjitha partitë aty po përpiqen të peshkojnë nga kjo protestë. Dhe mua ajo që më shqetëson realisht është çfarë do të vijë mbrapa. Ndërkohë, në Serbi, dy vjet rresht protesta nuk ia dolën të rrëzojnë Vuçiçin. A nuk jemi realistë? Tani kjo është si puna e luftës. Kur mbaron një luftë, fatet e popujve vendosen në një konferencë paqeje. Gjithmonë pas luftës ka një konferencë paqeje. Edhe me këtë lëvizje, fatet do të vendosen në zgjedhje demokratike — nuk vijnë nga rruga. Por ne kemi organe shumë të fuqishme të sigurisë kombëtare. Këtu është përgjegjësia e kësaj qeverie.

Ne jemi kështu: themi «ballistët» — po ballistët kanë qenë ballistë edhe në kohën e Bizantit, që shkonin e bashkëpunonin me gjeneralët bizantinë. Edhe këtu janë gjykatat. Gjykatat tona janë… është edhe dobësi e opozitës së atëhershme. Kur u ndryshua ligji i prokurorisë, më kujtohet, në 2008-ën u çua ajo zonja Ina Rama; ajo u tregua burrëneshë, e tha në Kuvend: «Me këtë ligj, prokurori kalon nën sqetullën e kryeministrit.» Katër fjalë tha ajo. Edhe kështu është e vërteta. Amerikanët e dënuan, thanë «mos e bëni atë ligj», por u bë. Partia Socialiste, partia kryesore e opozitës, nuk e mori në konsideratë. Tani ankohet — e mirë. Po janë njerëzit e Saliut; i ke lënë edhe ti? Merrini në provim ata, siç janë caktuar rregullat; mos i lëshoni të ikin në rrjedhë të lirë.

Ndërkohë kemi një goditje 180-gradëshe të SPAK-ut (nuk shkon 360 gradë) — një goditje të Partisë Socialiste, ku i vetmi emër pa u përmendur është ai i Edi Ramës. Pra, kjo lloj drejtësie duket shumë e politizuar. Por, pavarësisht se kjo qeverisje ka probleme të mëdha, ato probleme i kishte edhe qeverisja e parë. Vetëm të them ç’është bërë me Rrugën e Kombit: më kujtohet akoma, në 2007–2008, ky kryetar i Kontrollit të Shtetit, që ishte i mazhorancës (pra, i qeverisë Berisha), nxori 200 milionë abuzime (vjedhje ose harxhime kot) në fazën e parë, kur flitej për 600 milionë euro për gjithë rrugën. Në vitin 2007 ose 2008 ka marrë fund, sepse është parashkruar.

Kështu është bërë edhe me hidrocentralet — shfrytëzohen, dhe neve na vjen keq, sepse kemi punuar aty, kemi bërë aksione pa fund. Shitja e Bistricës u bë për të kompensuar TVSH-në. Sistemi duhet të ketë rregullime, por ka politizime, ka radhë në këto punë. Duhet të kishte radhë: «Prit tani, ka qenë ky, i kanë dalë këtij këto gjëra — merre.» Jo, shko paraqitu te SPAK-u, mbaj edhe miting aty dhe kthehu. Ka një disproporcion, me të drejtë; bie në sy të gjithëve kjo. Edhe kanë nga dy vjet në burg akoma, nuk po lëshohen — edhe Ilir Meta, edhe Saimir Tahiri që u arrestua, edhe kryetari i bashkisë Erion Veliaj, për të cilin s’mund të thuash se nuk e ka bërë, i ka dhënë fytyrë tjetër Tiranës, punëtor i madh — të tjerat i di gjyqi. Gjithsesi, po bëhet dy vjet në burg.

Janë grumbulluar të gjitha, dhe për këtë njerëzit dalin në rrugë — janë grumbulluar gjëra të pazgjidhura. Ndërkohë, një deputete e para në listën e Shkodrës del e pavarur. Kemi një shkërmoqje të pushtetit të Edi Ramës. Është një dështim i politikës së skuadrës së Edi Ramës, e cila është thënë e stërthënë: ai niset me zgjedhjet pa u nisur nga kontributet në parti. Unë nuk jam kundër që specialistë të mirë, intelektualë t’i lësh në vendin e tyre dhe t’i promovosh. Po tani merr nga rruga, pa pasur një ditë pune, dhe e vendos aty. Sigurisht, kjo nuk e nderon edhe atë zonjën që thua ti (nuk e njoh).

Nuk e nderon, sepse — e bëre një zgjedhje, të dhanë një besim — të paktën prit të mbarojë legjislatura, e pastaj bëj zgjedhjet e tua ose bëj oponencë brenda partisë me gjëra konkrete. «Do ika unë» — si ike ti? Pse e pranove? Sepse, kur u caktua deputete, dha intervistë dhe tha «shumë e lumtur». Sot kishte bërë një status me fjalët më të mira për Edi Ramën. Çfarë të them? Janë gabime që kushtojnë. Por kjo nuk është një shkërmoqje e tij, sepse unë jam i bindur që, po të bëhen zgjedhjet nesër, ai (Edi Rama) është përbindësh i fushatës zgjedhore — është shumë i aftë, demagog, bind, megjithëse ka gjëra që i ka premtuar dhe nuk i ka bërë, duke filluar nga shkolla, që na dhemb neve si prindër dhe si pedagogë që kemi qenë.

Nuk i realizoi, madje insistoi në zgjedhjet e tij të inventuara, të shpikura — zgjedhje të momentit, pa u konsultuar, pa u biseduar. Ministria e Arsimit — ndonjë ekspert i arsimit që i ka bërë të gjitha shkallët, me flokë të bardhë, që ka qenë mësues i fillores, i gjimnazit, pedagog, doktor i shkencave — ka të tillë plot. Merre aty, riskoje aty; merr edhe një person apolitik, riskoje — merre, se ai nuk bën shaka me arsimin, e ka në gjak arsimin. Jo, merr një nga Kosova, e nderuar vajza e ditur. Arsimin duhet ta njohësh, siç thashë, në të gjitha shkallët.

Ministrinë e Jashtme duhet t’ia japësh një të përgatituri — por duhet të njohësh dosjet shekullore të politikës së jashtme. Na thanë «është i lexuar, djalë që ka lexuar shumë». Po, për BE-në, mirë; por në BE nuk hyhet po s’ta dha Athina (Greqia), po s’ta dha Bullgaria, Italia… Kështu që duhet të jesh njeri i politikës së jashtme, jo parveny në politikën e jashtme.

Dritan Hila: Profesor, ka edhe diçka: kërkojnë arsim e mjekësi siç i ka Gjermania, por unë po ju bëj vetëm një krahasim. Tek ne, pjesa e GDP-së që i takon mjekësisë është rreth 180.000 lekë për frymë. Një flakon imunoglobuline është po aq. Dhe duan si Gjermania e Italia, por gjermanët dhe italianët paguajnë 40–50% të të ardhurave.

Pëllumb Xhufi: Këto janë… Mjekësia është një fushë që ne e shohim. Unë jam në moshë që marr një ilaç. Atë ilaç që e merrja para 15 vjetësh me 35.000 lekë, tani e marr me 7.000 lekë. Këtu e shoh unë — larg qoftë të mos pasë nevojë për të shkuar në spital. Kam shkuar për të tjerë, për shokë, për miq të afërt. Padyshim që ka vështirësi. Italia shpenzon 2200 euro për frymë, ti shpenzon vetëm 170 euro — pastaj do të jemi tokësorë me Murtin? Unë kam biseduar me disa prej këtyre demonstruesve — kam edhe mjekun: «Në Itali dhe Gjermani paguajnë 50% të të ardhurave si taksa; je gati t’i lësh ti 50%?» «Jo, po këto duhet t’i bëjë shteti.» Po shteti ku do t’i gjejë? Këtu, pra — do t’i marrë 50% të të ardhurave. Përndryshe, mos kërko mjekësi dhe arsim cilësor.

Mjekësia, për mua, është një sektor që të gjithë thonë se është përmirësuar goxha. Sigurisht, heq kapelën para atyre mjekëve tanë të mirë, të cilët nuk privatizohen, por punojnë në klinikat universitare shtetërore — e treguan veten edhe gjatë pandemisë, me një guxim dhe risk të jashtëzakonshëm. Ka përmirësime edhe në polici, që kur e mori Saimir Tahiri — shkoi, mori Lazaratin, operacion me risk të madh, por që i dha qeverisë kartën e parë në Europë e në botë. Tjetër gjë pastaj që pati edhe aty debordime; por PS-ja i ka pasur kuadrot e veta të sprovuar, me të cilët mund të… nuk e merr tjetrin nga sektori publik.

Edhe rrugët janë bërë, për fat të mirë — i ka bërë Berisha? Mua më ka bërë qejfi që është bërë rruga e Lumit të Vlorës. Po edhe në veri, ajo që të nxjerr në Guci, në Plav — unë kam qenë me një rrugë mizerabël, por tani është rrugë shumë e mirë, spektakolare, shkon në Vermosh, 2 km nga kufiri. Domethënë, janë bërë edhe gjëra të mira, për të mos qenë kaq nihilistë, duke konsideruar vështirësitë e vendit. Ne, populli shqiptar, nuk po çlirohemi 35 vjet demokraci — domethënë, të jesh në gjendje të shfrytëzosh të drejtën e zgjedhjes edhe të drejtën e të thënit «jo». Më jep një detyrë ti, kryeministër, dhe unë të them «jo» — s’ka ç’më bën askush. Ose të drejtën e zgjedhjes — e vërtetë, mbase ndryshon kodi zgjedhor. Populli «me Berishën» — gjithmonë më kujtohet, kur shoh ca fytyra që prej 30 vjetësh i shoh nëpër mitingje — «me Berishën» vazhdon.

Dritan Hila: Është, profesor Xhufi. Faleminderit.

Pëllumb Xhufi: Faleminderit juve, dhe faleminderit edhe juve që na ndoqët. Natën e mirë.

Transkripti përfundon këtu.