Qori e lexon protestën jo si episod, por si krizë sistemi
Intervista e Arlind Qorit te Mustafa Nano nuk është thjesht një koment politik mbi protestat e fundit në Shqipëri. Ajo është një përpjekje për t’i dhënë protestës një kuptim më të gjerë historik, politik dhe moral. Qori nuk e trajton protestën vetëm si zemërim ndaj Edi Ramës, as vetëm si revoltë kundër një vendimi, projekti apo skandali konkret. Ai përpiqet ta paraqesë atë si shenjë të një krize të përgjithshme të sistemit politik shqiptar: krizë të qeverisë, krizë të opozitës së vjetër, krizë të oligarkisë ekonomike, krizë të mediave të mëdha dhe krizë të mënyrës se si është ndërtuar pushteti në Shqipëri gjatë tri dekadave të fundit.
Në këtë kuptim, fjala kyçe e intervistës është “përtej”. Sipas Qorit, protesta shkon përtej Ramës si individ, përtej qeverisë si kabinet, përtej PD-së dhe PS-së si parti, madje edhe përtej një kërkese të menjëhershme politike. Ai kërkon ta lexojë protestën si një pikë kthese, ku një pjesë e shoqërisë nuk pranon më të jetë vetëm spektatore e lojës së vjetër Rama–Berisha, pushtet–opozitë, oligarki–media.
Kjo është arsyeja pse Qori përdor termin “revolucion”. Jo domosdoshmërisht në kuptimin klasik të përmbysjes së dhunshme, por në kuptimin e një ndryshimi rrënjësor të raportit mes qytetarit dhe pushtetit. Ai e di që fjala “revolucion” tremb një pjesë të opinionit, sepse lidhet me kaos, dhunë, destabilizim dhe përplasje. Por ai përpiqet ta çarmatosë këtë frikë duke e lidhur revolucionin me paqen, qytetarinë dhe masivitetin.
1. Korniza kryesore: protestë kundër Ramës, por jo protestë pro-Berishës
Një nga pikat më të rëndësishme të intervistës është distancimi i Qorit nga leximi klasik bipolar i politikës shqiptare. Ai thotë qartë se protesta është antiqeveritare dhe kundër Edi Ramës, por nuk e redukton atë në një protestë opozitare të drejtuar nga Sali Berisha apo nga PD-ja. Përkundrazi, ai e sheh protestën edhe si refuzim të Berishës dhe të “establishmentit të vjetër politik”.
Ky është pozicionim shumë i rëndësishëm politik. Nëse protesta do të lexohej si protestë e Berishës kundër Ramës, atëherë ajo do të mbetej brenda sistemit të vjetër: njëra palë kërkon të zëvendësojë tjetrën, pa ndryshuar logjikën e pushtetit. Qori mundohet ta shmangë këtë kurth. Ai thotë në thelb: protesta nuk është kthim te e vjetra, por refuzim i dy fytyrave kryesore të së vjetrës.
Prandaj formula “Rama në burg, Berisha në burg” ka rëndësi simbolike. Nuk është vetëm thirrje ndëshkuese. Është ndarje politike nga ideja se zgjidhja e krizës është rikthimi i një ish-pushteti të vjetër përballë një pushteti aktual. Qori përpiqet të krijojë një bosht të tretë politik: qytetarët kundër sistemit të kapur.
Por këtu ka edhe një vështirësi. Në plan retorik, është e fuqishme të thuash “kundër të dyve”. Në plan elektoral, pyetja bëhet më e komplikuar: kush e përfaqëson këtë energji? Cila strukturë politike e përkthen atë në vota, mandate, ligje, reforma dhe qeverisje? Mustafa Nano ia shtron pikërisht këtë dilemë kur e çon bisedën te zgjedhjet, te gatishmëria e partive dhe te rreziku që pas largimit të fytyrave të vjetra të mos vijë domosdoshmërisht një rend i ri më i mirë.
2. “Revolucioni” i Qorit: radikal në synim, paqësor në metodë
Pjesa më e fortë konceptuale e intervistës është dallimi që Qori bën mes revolucionit si ndryshim rrënjësor dhe dhunës si metodë. Ai nuk heq dorë nga fjala “revolucion”, por refuzon idenë se revolucioni duhet të jetë domosdoshmërisht i dhunshëm. Sipas tij, në Shqipëri po ndodh një formë revolucioni paqësor, sepse kërkesa nuk është kozmetike, por strukturore: ndryshim qeverie, ndryshim elite, ndryshim modeli ekonomik dhe ndryshim i komunikimit publik.
Kjo është një vijë e hollë. Nga njëra anë, fjala “revolucion” mobilizon, frymëzon dhe i jep protestës peshë historike. Nga ana tjetër, ajo mund të përdoret nga kundërshtarët për ta paraqitur protestën si rrezik destabilizues. Qori e kupton këtë dhe prandaj e shoqëron vazhdimisht me fjalët “paqësore”, “civile”, “familjare”, “masive”.
Ai e ndërton argumentin kështu: protesta është radikale në kërkesë, por e moderuar në sjellje. Kërkon largimin e kryeministrit, por nuk kërkon linçim. Kërkon drejtësi, por nuk kërkon zëvendësimin e gjykatave nga turma. Kërkon presion, por jo dhunë. Kjo e bën narrativën e tij më të pranueshme për publikun e gjerë, sepse ai nuk flet vetëm për zemërim, por edhe për disiplinë qytetare.
Në këtë pikë, Qori arrin një ekuilibër të rëndësishëm: e ruan energjinë radikale të protestës, por e fut brenda një morali demokratik. Ai nuk kërkon “marrje pushteti” në rrugë; kërkon që rruga të prodhojë presion politik dhe moral për dorëheqje, drejtësi dhe më pas përballje elektorale.
3. Media si pjesë e krizës, jo thjesht si pasqyruese e saj
Një tjetër bosht i fortë i intervistës është kritika ndaj mediave të mëdha. Qori pretendon se televizionet fillimisht e heshtën protestën, pastaj kur nuk mund ta injoronin më, kaluan në fazën e përbaltjes. Ai përdor termin ironik “patroanalistë” për të përshkruar analistë që, sipas tij, sillen më shumë si mbrojtës të pushtetit sesa si komentues të pavarur.
Kjo pjesë është e rëndësishme sepse Qori nuk e sheh median si institucion neutral. Në analizën e tij, mediat e mëdha janë pjesë e arkitekturës së pushtetit. Ato nuk janë vetëm transmetuese lajmi, por aktorë politikë që mund të heshtin, deformojnë ose delegjitimojnë një lëvizje qytetare.
Në këtë kuptim, protesta paraqitet jo vetëm si betejë kundër qeverisë, por edhe si betejë kundër kontrollit të informacionit. Kjo shpjegon pse ai flet për “ndryshim të mënyrës së komunikimit publik”. Për Qorin, nëse mediat janë të lidhura me oligarkinë dhe pushtetin, atëherë edhe hapësira publike është e kapur. Prandaj protesta bëhet edhe për të rimarrë zërin publik.
Pika e fortë e këtij argumenti është se prek një shqetësim real të shumë qytetarëve: mosbesimin ndaj mediave tradicionale dhe perceptimin se shumë studio televizive funksionojnë sipas interesave politike e financiare. Pika e dobët është se, pa prova të detajuara për çdo rast, argumenti mbetet kryesisht politik dhe moral. Për publikim, kjo duhet trajtuar si qëndrim i Qorit, jo si fakt i verifikuar për çdo media apo analist.
4. Masiviteti si burim legjitimiteti
Qori i jep shumë rëndësi masivitetit të protestës. Ai përmend pjesëmarrje në rangun e dhjetëra mijërave dhe e krahason atmosferën me fillimin e viteve ’90, duke sugjeruar se përmasat e tanishme janë edhe më mbresëlënëse në raport me popullsinë aktuale të Shqipërisë.
Në analizën e tij, masiviteti nuk është thjesht numër. Është provë politike. Sa më shumë njerëz të dalin, aq më pak mund të reduktohet protesta në “grup militantësh”, “opozitë e organizuar”, “agjentë të huaj” apo “turmë fashiste”. Masiviteti prodhon legjitimitet sepse tregon se pakënaqësia ka kaluar kufijtë partiakë.
Por Qori nuk e lidh masivitetin vetëm me numrin; e lidh edhe me përbërjen shoqërore. Ai përmend gra, vajza, prindër me fëmijë, të moshuar, adoleshentë. Kjo është e rëndësishme sepse protestat që duken familjare dhe të përziera nga ana sociale janë më të vështira për t’u kriminalizuar. Ato nuk mund të paraqiten lehtësisht si turma të dhunshme.
Këtu qëndron edhe arsyeja pse Qori e kundërshton kaq fort dhunën. Sepse dhuna do ta prishte pikërisht atë që e bën protestën të fortë: përbërjen e gjerë qytetare. Nëse nis dhuna, ikin familjet, ikin të moshuarit, ikin qytetarët e pavendosur, dhe mbetet një bërthamë më e ngushtë, më e lehtë për t’u izoluar politikisht.
5. Protesta pa “kokë”: forcë mobilizuese, por edhe rrezik strategjik
Qori thotë se protesta mund të jetë kaq e madhe pikërisht sepse nuk ka një kokë të vetme apo një organizator të vetëm. Ajo përhapet si lajm nga pjesëmarrësit dhe secili është “një pikë në oqeanin e madh të protestuesve”.
Ky është një nga momentet më interesantë të intervistës. Protestat pa lider kanë avantazhe të mëdha: nuk mund të kapen lehtë nga një parti, nuk mund të delegjitimohen duke sulmuar një figurë të vetme, nuk mund të negociohen fshehurazi nga një udhëheqje e ngushtë. Ato krijojnë ndjenjën e pjesëmarrjes së drejtpërdrejtë dhe të pronësisë qytetare.
Por këtu lind edhe problemi: një protestë pa kokë mund të ketë energji, por mund të ketë vështirësi në strategji. Kush negocion? Kush formulon kërkesat finale? Kush vendos kur protesta ka fituar? Kush e përkthen energjinë në projekt politik? Kush garanton që protestën të mos e përdorin aktorë të ndryshëm për interesa të veta?
Qori e pranon tërthorazi këtë problem kur flet për nevojën për ide, institucione, ligje dhe përgatitje zgjedhore. Por intervista lë të hapur pyetjen më të madhe: si kalon një protestë horizontale nga refuzimi i sistemit te ndërtimi i një alternative qeverisëse?
6. “Shqipëria e re”: ide e fuqishme, por ende e paplotësuar
Koncepti “Shqipëria e re” është pika më ambicioze e intervistës. Qori e përdor si shenjues për një vend pa Ramën, pa Berishën dhe pa dominimin e oligarkisë ekonomike. Ai e lidh me sindikata, me të drejta në punë, me biznese kreative e novatore, me çlirimin e institucioneve nga privilegjet e partive të mëdha.
Këtu Qori del nga gjuha e protestës dhe hyn në gjuhën e projektit. Ai nuk mjaftohet me “të ikë Rama”. Ai thotë se po të ikin fytyrat e vjetra dhe të vijnë fytyra të reja që bëjnë të njëjtat punë, atëherë ndryshimi do të jetë i rremë. Kjo është një nga pikat më të pjekura të intervistës.
Megjithatë, “Shqipëria e re” mbetet ende më shumë horizont moral sesa program i detajuar. Qori jep disa shembuj simbolikë, si rimarrja e godinave të mëdha të partive dhe kalimi i tyre për institucione të tjera, për shembull gjykata. Ky është një propozim me fuqi simbolike: t’u hiqet partive të vjetra privilegji hapësinor dhe institucional. Por Shqipëria e re kërkon më shumë se simbole. Kërkon përgjigje për ekonominë, administratën, drejtësinë, arsimin, shëndetësinë, emigracionin, pagat, taksat, pronën, koncesionet dhe raportin me biznesin.
Pra, forca e Qorit është se e hap horizontin e ndryshimit. Dobësia është se intervista nuk e mbyll me një paketë konkrete reformash. Ndoshta kjo nuk ishte as qëllimi i intervistës, por në plan politik mbetet sfida kryesore e çdo force të re: të kalojë nga slogani te programi.
7. Rama dhe Berisha si “dy fytyrat” e një epoke
Në intervistë, Rama dhe Berisha paraqiten jo thjesht si kundërshtarë politikë, por si dy figura që përfaqësojnë një epokë të tërë. Qori i sheh si fytyra të një sistemi të vjetër, të lidhur me interesa oligarkike, partiake dhe, sipas tij, edhe kriminale. Ai thotë se protesta mund të heqë kryeministrin, por nuk mund të heqë kryetarin e një partie; kjo e fundit është çështje e anëtarëve të partisë përkatëse.
Ky dallim është i rëndësishëm. Qori nuk propozon që turma të vendosë për fatin e partive. Ai e kupton se mandati publik dhe posti shtetëror janë gjë tjetër nga pozicioni i brendshëm partiak. Kjo e mban argumentin brenda kufijve demokratikë.
Por në të njëjtën kohë ai thotë se të dy duhen mundur politikisht dhe, nëse drejtësia gjen përgjegjësi, të përballen me ligjin. Kjo e bën intervistën të ashpër, por jo antinstitucionale. Qori nuk thotë “t’i ndëshkojë populli”; thotë “të merret drejtësia me ta”.
Kjo është një pikë ku ai mundohet të mbajë bashkë dy impulse: zemërimin popullor dhe rendin institucional. Ai e di se pa zemërim nuk ka ndryshim, por pa institucione ndryshimi mund të kthehet në hakmarrje.
8. Roli i SPAK-ut në imagjinatën politike të protestës
Qori e përmend SPAK-un si një faktor që mund të inkurajohet nga protesta për të vazhduar punën. Në analizën e tij, drejtësia nuk është e shkëputur nga klima shoqërore. Kur qytetarët dalin masivisht dhe kërkojnë llogari, institucionet e drejtësisë mund të ndihen më të mbështetura për të vepruar kundër të fuqishmëve.
Kjo është një ide me rëndësi: protesta nuk duhet të zëvendësojë SPAK-un, por mund të krijojë klimë që SPAK-u të mos frikësohet nga pushteti. Kjo e zhvendos protestën nga presion i verbër në presion demokratik.
Megjithatë, këtu ka edhe rrezik. Nëse protesta lidhet shumë fort me pritshmëri konkrete ndaj drejtësisë, çdo vonesë, çdo vendim i papëlqyer apo çdo zhvillim procedural mund të krijojë zhgënjim. Drejtësia funksionon me prova, procedura dhe afate; protesta funksionon me moral, urgjencë dhe simbolikë. Këto dy ritme nuk janë gjithmonë të njëjta.
Qori duket i vetëdijshëm për këtë, prandaj thotë se populli nuk mund të zëvendësojë institucionet e drejtësisë. Kjo është një frazë kyçe për ta kuptuar pozicionin e tij: ai kërkon presion mbi pushtetin, por jo gjyq popullor.
9. Mustafa Nano si moderator kritik: intervista nuk është monolog propagandistik
Roli i Mustafa Nanos në intervistë është i rëndësishëm sepse ai nuk e lë Qorin vetëm të mbajë fjalim mobilizues. Nano e çon bisedën te pyetjet e vështira: çfarë ndodh nëse ikin Rama dhe Berisha? A shpëton automatikisht Shqipëria? A janë forcat e reja gati? A mund të ketë mendësi të rrezikshme brenda protestës? A duhet të munden këta njerëz në zgjedhje?
Këto pyetje e detyrojnë Qorin të dalë nga retorika e sheshit dhe të hyjë në logjikën e tranzicionit politik. Kjo e bën intervistën më të vlefshme, sepse nuk mbetet vetëm te entuziazmi për protestën. Ajo prek çështjen themelore: si shndërrohet protesta në ndryshim të qëndrueshëm?
Në këtë pikë, Nano luan rolin e skeptikut demokratik. Ai nuk e mohon bukurinë e protestës, por pyet për pasojat. Nuk mjafton të rrëzosh një pushtet; duhet të dish çfarë vjen pas tij. Kjo është pyetja që çdo lëvizje politike duhet ta përballojë.
10. Refuzimi i dhunës: pjesa më strategjike e intervistës
Pjesa më strategjike e intervistës është refuzimi i dhunës. Qori thotë se në shekullin XXI nuk e merr dot pushtetin me dhunë; edhe sikur të ishte e mundur, dhuna nuk duhet. Ai argumenton se pushteti nuk është një godinë që merret fizikisht. Pushteti është rrjet institucionesh, legjitimiteti, ligjesh, ekonomie, marrëdhëniesh ndërkombëtare dhe administrate.
Ky është një argument i rëndësishëm kundër romantizimit të përplasjes. Qori e kupton se dhuna do ta dobësonte protestën në tri drejtime.
Së pari, do t’i largonte familjet, gratë, fëmijët, të moshuarit dhe qytetarët e moderuar.
Së dyti, do t’i jepte pushtetit justifikim për represion dhe propagandë.
Së treti, do ta zhvendoste debatin nga kërkesa për dorëheqje te rendi publik.
Prandaj ai thotë se presioni duhet të vijë nga masiviteti, jo nga gurët. Kjo është ndoshta fjalia më politike e intervistës: masiviteti është arma e protestës, ndërsa dhuna është dobësimi i saj.
11. Zgjedhjet si fund i pashmangshëm i betejës
Edhe pse Qori përdor gjuhë revolucionare, ai në fund pranon logjikën elektorale. Rama dhe Berisha, sipas bisedës në studio, duhet të mundën në zgjedhje. Qori thotë se partitë që pretendojnë të përfaqësojnë ndryshimin duhet të jenë gati në çdo moment, edhe nëse zgjedhjet mbahen shpejt.
Kjo tregon një zhvendosje nga protesta si energji morale te politika si organizim. Një protestë mund të rrëzojë, por nuk mund të qeverisë. Për të qeverisur duhen parti, kandidatë, program, administrim, vota, mbikëqyrje zgjedhore dhe koalicione.
Këtu Qori përballet me sfidën më të madhe të Lëvizjes Bashkë dhe forcave të reja: të dëshmojnë se nuk janë vetëm zëri më moral në opozitë, por edhe alternativë e aftë për pushtet. Sepse publiku mund ta mbështesë një forcë si zë proteste, por kur vjen puna te vota për qeverisje, kërkon siguri, kompetencë dhe besueshmëri.
12. Pikat e forta të intervistës
Intervista ka disa pika të forta.
E para, Qori arrin ta nxjerrë protestën nga skema e vjetër PS kundër PD. Ai e paraqet si lëvizje qytetare kundër të gjithë elitës së vjetër politike.
E dyta, ai e kombinon radikalizmin e kërkesës me paqen e metodës. Kjo i jep protestës legjitimitet më të gjerë.
E treta, ai e kupton rrezikun e dhunës dhe e kundërshton jo vetëm moralisht, por edhe strategjikisht.
E katërta, ai nuk mjaftohet me largimin e individëve, por flet për ide, ligje, institucione dhe “Shqipërinë e re”.
E pesta, ai e pranon se beteja përfundimtare duhet të kalojë nga zgjedhjet dhe nga institucionet, jo nga linçimi apo marrja fizike e pushtetit.
13. Dobësitë dhe dilemat e intervistës
Megjithatë, intervista lë edhe disa dilema të hapura.
E para, koncepti “Shqipëria e re” është frymëzues, por ende jo mjaftueshëm konkret. Publiku ka nevojë të dijë jo vetëm çfarë refuzohet, por çfarë ndërtohet.
E dyta, protesta pa kokë është e fortë në mobilizim, por e vështirë në përfaqësim. Herët a vonë duhet një mekanizëm politik që të marrë përgjegjësi.
E treta, kritika ndaj mediave është e fuqishme, por duhet kujdes që të mos kthehet në përgjithësim total kundër çdo media apo çdo analisti.
E katërta, pritshmëritë ndaj SPAK-ut mund të prodhojnë zhgënjim nëse proceset juridike nuk ecin me ritmin e protestës.
E pesta, sfida më e madhe për Qorin dhe Lëvizjen Bashkë mbetet kalimi nga morali i protestës te besueshmëria qeverisëse.
Përfundim: intervistë e një politike që kërkon të dalë nga tranzicioni
Intervista e Arlind Qorit te Mustafa Nano është e rëndësishme sepse shpreh një frymë politike që kërkon të dalë nga tranzicioni i gjatë shqiptar. Ajo nuk është vetëm kundër Ramës, por kundër idesë se Shqipëria duhet të mbetet peng i dy figurave, dy partive, dy oligarkive dhe dy narrativave të vjetra.
Qori mundohet ta përkthejë protestën në një projekt më të madh: qytetarët nuk duan thjesht ndërrim pushteti, por ndërrim epoke. Megjithatë, pikërisht këtu fillon sfida e vërtetë. Sepse ndërrimi i epokës nuk bëhet vetëm me parrulla, as vetëm me zemërim, as vetëm me protesta të bukura. Ai kërkon organizim, program, institucione, zgjedhje, drejtësi dhe aftësi për të qeverisur ndryshe.
Mesazhi më i fortë i intervistës është ky: protesta e madhe paqësore është një shkollë demokracie. Ajo u kujton pushtetarëve se qytetarët nuk janë të vdekur politikisht. Por mesazhi më i vështirë është tjetri: pas protestës, fillon puna më e rëndë — ndërtimi i një alternative që të mos e zhgënjejë shpresën që vetë protesta ka zgjuar.
Qori: Kur populli ngrihet në këmbë, nuk ka asgjë që mund t’i dalë përpara
Intervista e plotë e Arlind Qorit në MCN TV, e përgatitur për publikim
Arlind Qori e cilëson protestën e javëve të fundit si një lëvizje që shkon përtej kërkesës për rrëzimin e një qeverie. Sipas tij, në shesh nuk ka vetëm pakënaqësi ndaj kryeministrit Edi Rama, por edhe një refuzim më të gjerë ndaj establishmentit të vjetër politik, oligarkisë ekonomike, mediave të mëdha dhe mënyrës se si është ndërtuar pushteti në Shqipëri gjatë dekadave të fundit.
Në këtë intervistë, Qori flet për karakterin paqësor të protestës, për rolin e mediave, për raportin Rama–Berisha, për kërkesën për dorëheqje, për SPAK-un, për rrezikun e dhunës dhe për atë që ai e quan “Shqipëria e re”.
Moderatori: Pas një bisede të vështirë me të ftuarin e parë, tani kam në studio Arlind Qorin. Shumë faleminderit që jeni këtu. Arlindi vjen nga fronti. Çfarë bëhet atje?
Arlind Qori: Nga fronti i revolucionit, do ta quaja; një revolucion i shekullit XXI.
Moderatori: Ka një lloj alergjie ndaj termit “revolucion”. Shoh shumë njerëz në shesh…
Arlind Qori: Unë dëgjoj edhe të moshuar, edhe adoleshentë, vajza e djem, që thërrasin në kor, ndër shumë parrulla të tjera, edhe termin “revolucion”. E thërrasin me pasion të madh. Nuk duket se janë domosdoshmërisht të majtë në pikëpamje politike. Unë e quaj revolucion sepse shkon përtej kërkesës për rrëzimin e një qeverie. Patjetër, në radhë të parë është protestë antiqeveritare, kundër Edi Ramës, por është njëkohësisht protestë kundër establishmentit të vjetër partiak, kundër oligarkisë ekonomike, madje edhe kundër televizioneve të oligarkëve. Flas për televizionet e mëdha dhe për atë që kanë bërë për ta heshtur dhe për ta përgojuar protestën nga dita e parë deri sot.
Në këtë kuptim, kemi një kërkesë për një ndryshim të gjithanshëm: ndryshim të qeverisë, ndryshim të elitës politike, ndryshim të mënyrës së zhvillimit ekonomik dhe ndryshim të mënyrës së komunikimit publik.
Moderatori: Unë nuk ndjek shumë televizionet; informohem kryesisht online. Si e kanë pasqyruar televizionet protestën?
Arlind Qori: Në tërësi, me përjashtime tek-tuk, televizionet në ditët e para e kanë heshtur protestën. Kishte mijëra veta në shesh ditën e dytë, të tretë e më pas, dhe nuk jepej asgjë. Kur protesta u bë e painjorueshme, televizionet filluan t’i kushtojnë vëmendje, por pastaj nisi faza e dytë e operacionit: përbaltja.
Ftoheshin analistë, ata që një kolegu im i quan “patroanalistë” – diçka midis patronazhistit dhe analistit. Dilnin dhe thoshin: “Kam informacione se pas kësaj proteste qëndron Irani, Greqia, Sorosi, Bangladeshi, Koreja e Veriut” – çfarë të duash. Në momentin që protesta bëhet e painjorueshme, synohet të bëhet e përgojueshme. Ky proces përgojimi vazhdon në mediat e mëdha, përplot me këta “patroanalistë”, që dalin me vetësiguri sikur të ishin drejtorë të CIA-s.
Moderatori: Protesta ka qenë e panjohshme, që ditën e parë, me një pjesëmarrje impresionante. Televizionet kanë dhënë Berishën me një grup të vogël para Foltores, ndërsa kur dolën disa mijëra njerëz, nuk u trajtua si lajm.
Arlind Qori: Ditën e parë kanë qenë disa mijëra. Pastaj, të hënën, shumë më tepër. Protesta është në kulmin e vet çdo ditë, në rangun e dhjetëra mijërave. Ka ditë që është edhe më e madhe. Për shembull, të shtunën e fundit qytetarë më thoshin se turma niste afër Bashkisë së Tiranës dhe kapërcente Kryeministrinë. Është pjesëmarrje jashtëzakonisht e madhe.
Kam përshtypjen se pjesëmarrja është më masive sot sesa në fillim të viteve ’90, edhe pse atëherë Shqipëria kishte më shumë banorë. Prandaj, mbi bazën e çdo përkufizimi të lajmit, në momentin që dalin disa mijëra njerëz në rrugë për një çështje të caktuar, kjo është automatikisht lajm. Kush e injoron, ose ka interesa, ose nuk e kupton çfarë po ndodh. Zakonisht kanë interesa; nuk janë aq të paditur sa të mos e kuptojnë se po ndodh diçka me përmasa të jashtëzakonshme.
Moderatori: Termi “revolucion” shpesh lidhet me dhunën, por ka edhe kuptimin e një ndryshimi radikal.
Arlind Qori: Në kuptimin e tij më të mirëfilltë, revolucioni nënkupton një ndryshim rrënjësor dhe të rëndësishëm. Mënyra e bërjes së revolucionit mund të jetë e dhunshme ose e padhunshme. Mënyra se si po ndodh kjo, që unë e quaj përsëri revolucion në Shqipëri, është tërësisht paqësore.
Nuk është thyer asnjë xham. Në çdo vend tjetër të botës, edhe në vendet më paqësore, po të ishin mbledhur për gati tre javë kaq shumë njerëz përditë në shesh, dhe të injoroheshin e të fyheshin nga kryeministri, pa diskutim dikush do të kishte gjuajtur me gur ndonjë xham. Këtu nuk ka ndodhur. Unë kam thënë simbolikisht se nuk është shkelur asnjë milingonë.
Në këto kushte, ku një pjesë e madhe e protestuesve janë vajza, gra ose prindër me fëmijë, del i pari i vendit dhe thotë: “Ju jeni një turmë fashiste”. Kjo tregon edhe injorancën e tij, sepse zakonisht turmat fashiste janë turma 100 për qind meshkuj, të palestruar dhe të dhunshëm. Kurse kjo është një nga protestat më civile në Evropë, jo vetëm në Shqipëri.
Kam parë shumë komentues në rrjetet sociale nga vendet perëndimore që thonë se duhet të marrin shembull nga protestuesit në Shqipëri. Kjo që po ndodh është frymëzuese edhe për ta. Ka ardhur dita që qytetari i thjeshtë evropian të na marrë për shembull. Kur europarlamentarë flasin në Parlamentin Evropian dhe thonë se duhet marrë shembull nga qytetarët në Shqipëri, kjo është vërtet diçka për t’u ndjerë krenarë.
Moderatori: Edhe unë e shoh si një nga gjërat më të bukura që ka ndodhur në Shqipëri në 36 vitet e fundit. Protesta është paqësore, ka familje, ka kategori të ndryshme njerëzish. Por njerëzit tani duan të dinë: çfarë do të ndodhë dhe si mund të arrihet qëllimi?
Arlind Qori: Kjo lloj proteste mund të jetë kaq e madhe vetëm për aq kohë sa nuk ka një “kokë” të vetme, një organizator të vetëm. Ajo thirret dhe përhapet si lajm nga të gjithë pjesëmarrësit. Çdo pjesëmarrës është si një pikë në oqeanin e madh të protestuesve.
Fatmirësisht, ka një konsensus të nënkuptuar në masën e qytetarëve, që shprehet nga thirrjet. Mund të ketë qindra thirrje të ndryshme; dikush mund të vijë me një hall të vetin dhe të shkruajë një pankartë. Është e drejta e tij. Por thirrjet më popullore janë të qarta.
E para: “Rama, jep dorëheqjen”. Kjo është kërkesë e të gjithëve aty brenda dhe është e panegociueshme. E dyta: “Rama në burg, Berisha në burg”. Kjo, së pari, është thirrje për institucionet e drejtësisë që të bëjnë detyrën deri në fund. Ata që e thërrasin e dinë se populli nuk mund të zëvendësojë institucionet e drejtësisë, por kjo është edhe refuzim i establishmentit të vjetër politik.
Mesazhi është se ky është një sistem i kalbur, i kapur nga oligarkia ekonomike dhe krimi i organizuar, siç po del edhe nga hetimet e SPAK-ut javët e fundit. Këtij sistemi politik i ka ardhur fundi, ashtu si në vitin 1991 i kishte ardhur fundi sistemit të vjetër. Sot, 35 vite më pas, edhe këtij sistemi i ka ardhur praktikisht fundi.
Thirrja e tretë është ajo për revolucionin, ose për “Shqipërinë e re”. Kjo do të thotë se duhet të përfytyrojmë një Shqipëri krejt ndryshe nga mënyra si jemi qeverisur deri më sot.
Moderatori: Brenda kësaj proteste ka përfytyrime të ndryshme për “Shqipërinë e re”.
Arlind Qori: Po, sigurisht. Unë e përfytyroj Shqipërinë e re ndryshe nga dikush që ka prirje më konservatore ose më liberale. Kjo protestë është masive dhe interesante pikërisht sepse brenda saj ka përfytyrime të ndryshme. Por me siguri është një Shqipëri pa Ramën, pa Berishën dhe pa prezencën mbytëse të oligarkisë ekonomike.
Për shembull, unë e përfytyroj Shqipërinë e re si një vend ku ka sindikata. Mbase jo të gjithë në protestë mendojnë se sindikatat janë të rëndësishme dhe është e drejta e tyre të kenë një qasje tjetër për të drejtat në punë. Unë e mendoj Shqipërinë e re si një vend ku nuk ka oligarki ekonomike, por ka biznese që marrin risk, janë kreative dhe novatore. Të tjerë mund të mendojnë një model tjetër zhvillimi. Është e drejta e gjithsecilit ta përfytyrojë ndryshe këtë shenjues të përbashkët, që është “Shqipëria e re”.
Moderatori: Me çfarë akti do ta nisje Shqipërinë e re?
Arlind Qori: Po e them si mendim të çastit, sepse po ta mendoja më gjatë mund të dilte edhe diçka tjetër. Por do ta nisja duke i rimarrë shteti dy selitë e mëdha të partive. Dy nga godinat më interesante të qytetit i kanë marrë partitë. Ndërkohë, në demokraci partitë janë struktura elektorale që mobilizohen intensivisht disa muaj në katër vjet. Në atë periudhë mund të marrin ambiente me qira.
Ato godina duhet t’u kalojnë institucioneve të tjera, për shembull gjykatave, që sot janë të futura nëpër godina të papërshtatshme. Është absurde që godina të mëdha dhe të mira i kanë PS-ja dhe PD-ja, që për mua janë strukturat më të kalbura në terma etikë, moralë dhe politikë. Sigurisht, partitë mund të kenë një seli, por selitë duhet të jenë modeste dhe funksionale; thjesht vende ku mblidhen përfaqësuesit e asaj partie, jo pallate mbretërore.
Moderatori: Sa hapësirë i duhet realisht një partie?
Arlind Qori: Mjafton të ketë një sallë ku mund të mblidhen 70-80 veta për një mbledhje të madhe. Për pjesën tjetër, një zyrë për financat, një zyrë për logjistikën dhe kaq. Nuk ka pse të ketë oborre të mëdha dhe godina pompoze, ndërkohë që institucionet e drejtësisë janë në kushte të papërshtatshme.
Moderatori: Tani vijmë te çështja kryesore. Le të supozojmë se Rama dhe Berisha japin dorëheqjen. Çfarë ndodh më pas? A shpëton Shqipëria vetëm sepse ikin ata?
Arlind Qori: Unë nuk besoj se është aq e thjeshtë. Para se të fillonte biseda, po diskutonim se çdo kryeministër tjetër, po të kishte përpara një masë kaq të madhe njerëzish, do të kishte dhënë dorëheqjen. Kur pashë që ditën e dytë a të tretë një turmë aq masive, mendova se nuk kishte ku të shkonte; se pas pak ditësh do të jepte dorëheqjen, sepse po i tregonte mbarë shoqëria se e refuzonte.
Kur edhe gjyshet duartrokasin nga dritaret ndërsa kalon masa e protestuesve, kjo tregon një shoqëri që të ka tejkaluar. Do të duhej të jepte dorëheqjen. Por nuk e ka bërë. Prandaj përfytyrimi ynë se këta patjetër do të japin dorëheqjen ndoshta nuk është aq i thjeshtë.
Megjithatë, unë prapë mendoj se ka gjasa të mëdha që protesta të fitojë dhe që të paktën Rama të japë dorëheqjen si kryeministër. Se çfarë bën Berisha pastaj në bunkerin e vet, ajo është çështje e anëtarëve të asaj partie. Nuk mundet protesta popullore të heqë kryetarin e një partie; protesta mund të heqë kryeministrin e vendit.
Moderatori: Por edhe Rama mund të largohet nga posti i kryeministrit dhe të mbetet kryetar partie. Të dy mund të marrin pjesë në zgjedhjet e ardhshme. Çfarë ndodh nëse nuk japin dorëheqje?
Arlind Qori: Rama, nëse largohet nga posti i kryeministrit, do të largohet jo për shkak se protesta është e dhunshme. Përkundrazi, protesta është shumë civile. Ai mund të përpiqet ta shesë jashtë si shembull demokracie: nën qeverisjen time dalin familje, njerëz të të gjitha llojeve. Por nuk e shet dot më kështu, sepse kërkesa kryesore është dorëheqja e tij.
Nuk është si protesta e studentëve, ku kërkesat ishin të kufizuara në fushën universitare dhe ai mund të thoshte: hajde bisedojmë. Kur masa e gjerë e protestuesve të kërkon dorëheqjen, ti nuk ke çfarë bisedon më. Ose bindesh dhe jep dorëheqjen, ose reziston.
Unë mendoj se protesta ka gjasa të rritet dhe të fuqizohet; të shkëpusë copa nga pushteti i Ramës, njerëz që mund të largohen nga anija e tij duke nuhatur se po ndryshon klima politike; të shtojë presionin ndërkombëtar ndaj tij; të inkurajojë prokurorët e SPAK-ut të vazhdojnë punën e tyre. Mund të ndodhin shumë gjëra që Ramën do ta rrëzojnë pa shkuar puna te dhuna.
Moderatori: Nëse ikin këta dy, çfarë ndodh?
Arlind Qori: Këtu ka shumë rëndësi që kur flasim për Shqipërinë e re të shkojmë përtej fytyrave. Përndryshe, zëvendësohen fytyrat e vjetra me fytyra të reja që bëjnë punët e vjetra. Prandaj duhet të nisim të flasim për idetë: si e përfytyrojmë Shqipërinë e re, si do t’i ndërtojmë institucionet, çfarë ligjesh do të kemi për ta bërë të pamundur që, edhe kur qeveritarët kanë vullnet të keq, të bëjnë dëm.
Po ashtu, ata që do ta përfytyrojnë dhe do të përpiqen ta përfaqësojnë idenë e Shqipërisë së re, duhet të japin shembull nga vetja. Çfarë kanë bërë deri më sot që të jenë të besueshëm nesër? Sot në protestë vijnë të gjithë, përveç Ramës dhe Berishës; është e lehtë të identifikohesh me protestën. Problemi është pas suksesit të protestës: të bëhet analizë për çfarë kemi bërë deri sot, çfarë shembulli kemi dhënë dhe çfarë projekti kemi për të ardhmen.
Moderatori: Nuk do të doja që pas dy ose tre vitesh, kur këta të mos jenë më ndoshta edhe për shkak të protestës, të ketë njerëz që thonë: “Ishin mirë kur ishin ata”. Shoh protesta fantastike, por edhe disa mendësi të çuditshme. Për shembull, deputetja e PS-së që tha se është kërcënuar, apo thirrje si “do të shkojmë në Surrel”.
Arlind Qori: Ne duam që këta njerëz të rrëzohen, jo të merren zvarrë apo të linçohen. Gjëja më e mirë është të shkojnë atje ku gjykohen; të merret drejtësia me ta. Këtë po kërkojmë.
Në një masë të madhe protestuesish, me dhjetëra mijëra njerëz me ndjesi dhe opinione të ndryshme, mund të gjesh tek-tuk ndonjë ekses. Nuk është protestë me komandë, ku vjen dikush dhe disiplinon të gjithë. Por unë mendoj se Shqipëria pas këtyre, Shqipëria e re, do të jetë shumë më e mirë edhe për faktin se kushdo që do të votohet më vonë do ta ketë si çekan mbi kokë mundësinë e një proteste të tillë.
Një nga arsyet pse Rama dhe Berisha kanë abuzuar dhe kanë qenë arrogantë është sepse kanë pasur vetëbesimin se ky popull nuk ngrihet. Tashmë është provuar e kundërta. Pas zgjedhjeve të vitit 2025 kam thënë se fitorja e Ramës ishte fitore e Pirros: fitore taktike që i paraprin një humbjeje strategjike. Nuk ishte fitore organike, që vinte nga mbështetja autentike popullore, por nga një ndërthurje mekanizmash dhune, presioni dhe korruptimi, të cilat medoemos do ta bënin shoqërinë të shpërthente më vonë.
Ajo që më bën besimplotë është se kushdo që do të votohet pas Ramës dhe Berishës do ta dijë se shoqëria shqiptare nuk është e vdekur. Nëse bën të njëjtën gjë, do të përballet me të njëjtën rezistencë. Kjo është një shkollë demokracie që do ta marrin të gjithë, me hir a me pahir. Kur populli ngrihet në këmbë, nuk ka asgjë që mund t’i dalë përpara. Populli që ngrihet në këmbë është si lumi që del nga shtrati. Rama dhe Berisha, nëse i vë re, janë bërë edhe qesharakë: si ata që i dalin lumit përpara dhe mendojnë se mund ta frenojnë duke hapur duart dhe këmbët.
Moderatori: Më bën përshtypje që të dy nuk dinë ta lexojnë atë që po ndodh. Berisha thotë se protesta është me të, ndërkohë që protesta është edhe kundër tij. Rama flet për fashistë. Nuk reflektojnë.
Arlind Qori: Unë nuk besoj se ka të bëjë me inteligjencën. Ka të bëjë me interesin e tyre dhe me verbërinë politike. Edi Rama në fillim i shau të gjithë protestuesit, duke i quajtur “dërrasa nga trutë”, “fashistë” e kështu me radhë. Pastaj tha se ka disa të mirë dhe disa fashistë. Ndërkohë, aty të gjithë kërkojnë dorëheqjen e tij. Nuk e ndan dot masën e protestuesve.
Berisha pastaj shkon në një dimension qesharak. Dëgjova një nga deputetët e tij që thoshte: “Më në fund populli iu bashkua Partisë Demokratike në protestë”. Ky është budallallëk me brirë. Kur je kaq gjatë në pushtet dhe në mënyrë abuzive, humb kontaktin me shoqërinë, bëhesh mendjembyllur dhe i verbër. Arroganca bën të vetën.
Këto ditë më është dashur të kujtoj edhe ngjarje historike. Më 14 korrik 1789 nisi Revolucioni Francez me marrjen e Bastijës. Sigurisht, francezët e 14 korrikut nuk e dinin se kishte nisur Revolucioni Francez, sepse nuk i dinin pasojat e atij akti. Është interesant shënimi i mbretit Luigji XVI në ditarin e tij atë ditë: “Rien” – asgjë. Për të nuk kishte ndodhur asgjë. Pak vite më vonë, Luigji XVI përfundoi në gijotinë. Unë nuk i uroj askujt gijotinën, sepse jam kundër dënimit me vdekje, por jam i sigurt se Edi Rama dhe Sali Berisha do ta humbin pushtetin.
Moderatori: Kam përshtypjen se do të humbin edhe lirinë.
Arlind Qori: Edhe lirinë, sepse institucionet e drejtësisë, herët a vonë, do ta bëjnë detyrën e tyre. Në një kuptim metaforik, ata e kanë humbur lirinë tashmë. Fakti që qëndrojnë aty tregon se ndoshta nuk kanë më fuqi të vendosin vetë. Ka njerëz rreth tyre që u thonë: “Mos na lini, ku do të shkoni?”. Janë peng i së shkuarës së tyre, peng i aleatëve dhe ortakëve të tyre.
Ata janë fytyra e disa interesave të pista në shoqërinë shqiptare. Sigurisht, kanë përgjegjësinë e tyre individuale shumë të madhe, por nuk janë vetëm ata. Ka interesa oligarkike dhe struktura kriminale pas tyre. Nuk është rastësi, për shembull, ajo që ndodhi me deputeten e Shkodrës. Jam dakord që ajo duhet të shkojë në prokurori dhe ta denoncojë këtë çështje. Për të mirën e të gjithëve, kërcënimi duhet ndjekur nga prokuroria. Por nuk është rastësi që një organizatë kriminale kërcënon një deputete. Sipas meje, këtë nuk e bën në emër të vetes, por në emër të pushtetit politik. Kjo tregon se, sidomos jashtë qendrës së Tiranës, grupet kriminale kanë pushtet politik dhe janë ndër ata që qëndrojnë fort pas këtyre figurave.
Moderatori: Le të arsyetojmë mbi bazën e asaj që është e sigurt se do të ndodhë: këta dy duhen mundur në zgjedhje. Protestuesit duhet ta dinë se në fund këta duhen mundur në zgjedhje. Ligji nuk ua ndalon të kandidojnë. Edhe sikur të nisë një proces gjyqësor, duhet vendim i formës së prerë që t’u hiqet e drejta për t’u zgjedhur.
Arlind Qori: Pa diskutim. Në këtë kuptim, duhet menduar edhe aksioni tjetër: profilizimi dhe fuqizimi i partive që ekzistojnë, përfshirë tonën, dhe përgatitja për përballjen në zgjedhjet e ardhshme.
Moderatori: Mendoj se kërkesa më e arsyeshme tani është: zgjedhje, por jo me Ramën kryeministër. Rama duhet të japë dorëheqje, pastaj zgjedhje. Jo domosdoshmërisht menjëherë, sepse mund të ketë forca që nuk janë gati.
Arlind Qori: Ky është diskutim kompleks. Detyra e një partie politike – dhe po flas për Lëvizjen Bashkë, ndërsa secili bën llogaritë dhe strategjinë e vet – është të jetë gati në çdo moment. Pavarësisht se cili opsion do të ishte më i mirë, ne duhet të jemi gati për çdo rrethanë. Nëse zgjedhjet mbahen shpejt, nuk mund t’i themi popullit: “Nuk jemi gati”.
Sigurisht, përpara zgjedhjeve do të duheshin disa ndryshime ligjore. Mos harro se ti mund të rrëzosh një qeveri, por parlamenti mbetet në fuqi. Rama ka ende kontroll mbi një numër të madh deputetësh. Për ligje të reja do të duhej të bindeshin edhe deputetë që mund të shkëputen prej tij. Pra mund të përballemi me skenarë që nuk janë domosdoshmërisht ata që do të donim. Por detyra e një partie është të jetë e përgatitur për çdo skenar: programin, njerëzit dhe organizimin duhet t’i ketë gati.
Moderatori: Në monologun tim theksova se kërkesa për rrëzimin e Ramës është legjitime dhe Shqipëria nuk duhet të futet në zgjedhje me këtë kryeministër. Por këta mund të bien ose sepse heqin dorë, ose nga një implozion i brendshëm, ose duhen mundur në zgjedhje. Nuk ka rrugë tjetër.
Arlind Qori: Patjetër. Në shekullin XXI nuk e merr dot pushtetin me dhunë. Edhe sikur të ishte e vërtetë se mund ta merrje, dhuna nuk na duhet. Përveçse nuk na duhet, është edhe nonsens. Ndonjëherë politika përfytyrohet në terma anakronikë: sikur po more një godinë, ke marrë pushtetin. Po e more godinën, çfarë pastaj? Pushteti është përtej një godine.
Për ta rrëzuar pushtetin duhet presion, pa diskutim. Por presioni nënkupton masivitet. Dhuna prodhon të kundërtën e masivitetit. Nëse ka dhunë, do të largohen gratë me fëmijë, prindërit, të moshuarit. Pra duhet presioni i masivitetit, dhe masiviteti e ka për kusht karakterin paqësor.
Unë, për shembull, nëse vij me dy fëmijët e mi 10 dhe 11 vjeç, nuk do t’i marr më nëse fillojnë gurët. Do të jem vetë patjetër aty me shokët, por nuk do të marr më fëmijët. Shumë të tjerë do të veprojnë njësoj. Kjo do t’ia humbte legjitimitetin protestës.
Fatmirësisht, kam parë se mes pjesëmarrësve ka arritur një maturi: dhuna nuk pranohet. Edhe nëse tek ndonjë ekziston një ide e tillë, ajo mbetet e izoluar. Kjo është pjesë e pjekurisë dhe e asaj që unë e quaj inteligjenca kolektive e shumësisë në protestë. Ka një bashkim inteligjencash individuale, një sintezë shumë interesante që vjen nga të qenit bashkë dhe nga komunikimi.
Unë shpresoj – dhe shpresoj se përfaqësoj shumë njerëz kur e them – që kjo protestë, një nga gjërat më të bukura që i ka ndodhur Shqipërisë në historinë e saj politike të dekadave të fundit, të japë frytet e veta dhe të finalizohet. Nëse finalizohet në këtë formë paqësore dhe masive, do të bëhet edhe më e bukur.
Moderatori: Ndaj të njëjtën shpresë dhe urim. Faleminderit shumë që ishe këtu.
Arlind Qori: Ishte kënaqësi. Faleminderit.
Kjo ishte biseda me Arlind Qorin në MCN TV, e përgatitur për publikim në formë të redaktuar dhe të strukturuar.
