Sekretari holandez i Shtetit për Bujqësinë, Silvio Erkens, thotë se therja e kafshëve pa trullosje paraprake nuk përputhet me standardet e sotme të mirëqenies së kafshëve dhe se Holanda duhet të shqyrtojë ndalimin e saj. Debati është rikthyer në qendër të politikës holandeze, ndërsa në parlament ndodhet prej vitit 2025 një projektligj i Esther Ouwehand nga Partia për Kafshët. Nisma prek drejtpërdrejt praktikën e therjes rituale hebraike dhe islame dhe përplas dy interesa të mbrojtura juridikisht: mirëqenien e kafshëve dhe lirinë e fesë.
Sekretari holandez i Shtetit për Bujqësinë, Peshkimin, Sigurinë Ushqimore dhe Natyrën, Silvio Erkens, i VVD-së, ka dalë hapur në favor të përfundimit të therjes së kafshëve pa trullosje paraprake në Holandë, duke e rikthyer një nga debatet më të ndjeshme të politikës holandeze për mirëqenien e kafshëve dhe lirinë fetare.
Erkens, i cili në kabinetin e kryeministrit Rob Jetten mban ndër të tjera përgjegjësi për mirëqenien dhe shëndetin e kafshëve, deklaroi më 4 tetor 2026, në Ditën Botërore të Kafshëve, se e ka “personalisht shumë të vështirë” të pranojë vazhdimin e therjes pa trullosje dhe se, sipas tij, kjo praktikë “nuk ka vend në Holandë”.
Deklaratat e tij në programin televiziv “WNL op Zondag” pasuan një intervistë për RTL Nieuws, ku ai e kishte quajtur “të hidhur” faktin që Holanda po vendos standarde gjithnjë e më të larta për mirëqenien e kafshëve, ndërsa vazhdon të lejojë një përjashtim nga detyrimi i përgjithshëm për trullosje në rastin e disa formave të therjes rituale.
“Ne po përpiqemi të përmirësojmë mirëqenien e kafshëve në Holandë dhe të parandalojmë dhimbjen e panevojshme. Personalisht, e kam të vështirë ta shoh therjen rituale pa trullosje si diçka që përputhet me këtë”, tha Erkens.
Ai pranoi njëkohësisht se çështja është juridikisht dhe shoqërisht shumë e ndjeshme, sepse prek lirinë e fesë të garantuar nga Kushtetuta holandeze dhe konventat evropiane.
Çfarë lejon aktualisht ligji holandez
Rregulli bazë në Holandë është që kafshët duhet të trullosen përpara therjes.
Megjithatë, ligji parashikon një përjashtim për therjen sipas riteve izraelite dhe islame. Pikërisht ky përjashtim është në qendër të debatit të tanishëm.
Sipas rregullave të Autoritetit Holandez për Sigurinë e Ushqimit dhe Produkteve të Konsumit, NVWA, therja rituale pa trullosje mund të kryhet vetëm në thertore të autorizuara posaçërisht për këtë qëllim.
Prerjen e qafës duhet ta kryejë një person me aftësi profesionale të certifikuara, me një lëvizje të vetme, të vazhdueshme dhe me një thikë jashtëzakonisht të mprehtë.
Kafsha duhet të fiksohet në mënyrë mekanike dhe thertorja duhet të respektojë të ashtuquajturin “rregulli i 40 sekondave”.
Nëse kafsha vazhdon të shfaqë shenja vetëdijeje, ajo duhet të trulloset jo më vonë se 40 sekonda pas prerjes.
Ky është një dallim i rëndësishëm: kufiri prej 40 sekondash nuk do të thotë se ligji konsideron normale që çdo kafshë të qëndrojë e vetëdijshme për 40 sekonda. Ai përcakton pikën maksimale kur duhet të ndërhyhet me trullosje nëse shenjat e vetëdijes vazhdojnë.
NVWA sqaron gjithashtu se vetë autoriteti shtetëror nuk përcakton nëse mishi është “hallall” apo “kosher”. Këtë e përcaktojnë komunitetet përkatëse fetare sipas standardeve të tyre.
Çfarë tregon kërkimi shkencor për humbjen e vetëdijes
Debati nuk është vetëm politik dhe fetar, por mbështetet edhe në kërkime mbi dhimbjen, stresin dhe kohën që i duhet një kafshe për të humbur vetëdijen pas prerjes së qafës.
Të dhënat e Wageningen University & Research tregojnë se kohëzgjatja ndryshon dukshëm sipas llojit të kafshës dhe mënyrës së fiksimit.
Në kërkimet e cituara nga Wageningen, delet e therura pa trullosje e kanë humbur vetëdijen mesatarisht pas rreth 15 sekondash.
Te gjedhët, procesi mund të zgjasë shumë më tepër. Matjet e aktivitetit cerebral te viçat kanë treguar mesatare prej rreth 109 sekondash në një sistem fiksimi të anuar dhe rreth 140 sekondash në një sistem ku kafsha qëndron në këmbë.
Studime të tjera të Wageningen kanë regjistruar një diapazon shumë të gjerë: nga rreth 14 sekonda deri në më shumë se dy minuta te gjedhët.
Kjo është një nga arsyet pse kritikët e therjes pa trullosje argumentojnë se rregulli holandez prej 40 sekondash nuk e eliminon rrezikun e një periudhe të zgjatur gjatë së cilës kafsha mund të jetë ende e vetëdijshme.
Erkens e formuloi këtë politikisht duke thënë: “Janë megjithatë 40 sekonda vuajtjeje të kafshës”.
Therja rituale nuk do të ndalohej si e tillë
Erkens ka theksuar se një ndalim i therjes pa trullosje nuk do të nënkuptonte ndalimin e therjes rituale në përgjithësi.
Sipas tij, therja rituale do të mund të vazhdonte nëse kafsha trulloset paraprakisht.
Në disa forma të therjes hallall përdoret tashmë trullosja e kthyeshme: kafsha humbet përkohësisht vetëdijen, por trullosja në vetvete nuk e vret. Nëse kafsha nuk do të therej më pas, ajo në parim do të mund të rifitonte vetëdijen.
Kjo është pikërisht zgjidhja që është përdorur edhe në legjislacionin belg që ka kaluar testimin para gjykatave evropiane.
Erkens tha se, sipas të dhënave që ai disponon, rreth gjysma e therjeve rituale në Holandë tashmë kryhen me trullosje. Kjo shifër duhet trajtuar si deklaratë e sekretarit të Shtetit, jo si një statistikë e re e publikuar nga NVWA.
Ai argumenton se, për këtë arsye, ndalimi i therjes pa trullosje nuk nënkupton automatikisht se myslimanët ose hebrenjtë nuk do të mund të konsumojnë më mish në përputhje me bindjet e tyre fetare.
Megjithatë, ky interpretim nuk pranohet njësoj nga të gjitha rrymat fetare. Sidomos brenda judaizmit ortodoks dhe në disa rryma të Islamit, kërkesat për mënyrën e therjes dhe pranueshmërinë e trullosjes janë më të rrepta.
Kjo është arsyeja pse debati nuk mund të reduktohet thjesht në pyetjen teknike nëse ekziston një metodë trullosjeje e kthyeshme.
Projektligji i Ouwehand është në parlament që nga qershori 2025
Një element që kërkon saktësim është kronologjia e projektligjit të Partisë për Kafshët.
Disa raportime mediatike të 4 tetorit e paraqitën atë si një nismë që Esther Ouwehand do ta dërgonte “këtë muaj” në Dhomën e Përfaqësuesve.
Dokumentacioni zyrtar parlamentar tregon se projektligji nr. 36 769 është depozituar formalisht shumë më herët, më 17 qershor 2025.
Ouwehand propozon ndryshimin e Ligjit për Kafshët dhe Ligjit për Veprat Penale Ekonomike, me synimin që gjatë therjes ose vrasjes së kafshëve dhimbja, frika, tensioni dhe vuajtja të reduktohen sa më shumë.
Nisma shkon dukshëm më tej se vetëm çështja e therjes rituale.
Ajo përmban pesë masa kryesore: detyrim të përgjithshëm për trullosjen e kafshëve përpara therjes; ndalim të trullosjes së derrave me CO₂; ndalim të përdorimit të banjës elektrike me ujë për trullosjen e pulave, rosave dhe gjelave të detit; ndalim të përmbysjes mekanike të arkave me shpendë kur kafshët janë ende të vetëdijshme; si dhe kufizime për dërgimin në therje të gjitarëve shtatzënë pas një faze të caktuar të shtatzënisë.
Për therjen rituale, ndryshimi thelbësor do të ishte heqja e përjashtimit aktual: të gjitha kafshët do të duhej të trulloseshin para therjes.
Nisma lejon që në therjen rituale të përdoret edhe trullosje e kthyeshme, pra trullosje që shkakton humbje të vetëdijes pa e vrarë vetë kafshën.
Sipas regjistrit zyrtar të Dhomës së Përfaqësuesve, projektligji vazhdon të jetë në procedurë. Faza e përgatitjes është kryer, ndërsa debati parlamentar dhe votimi ende nuk figurojnë si të përfunduara.
Këshilli i Shtetit: jo një “miratim” automatik, por hapësirë juridike për ndalimin
Edhe formulimi se Këshilli i Shtetit e ka “miratuar” ndalimin kërkon nuancim.
Seksioni këshillimor i Këshillit të Shtetit dha më 15 tetor 2025 mendimin e tij për projektligjin, i cili u publikua më 20 tetor.
Ai konstatoi se jurisprudenca evropiane e viteve të fundit ka krijuar më shumë hapësirë që shtetet t’i japin peshë më të madhe mirëqenies së kafshëve edhe kur një masë kufizon mënyrën e ushtrimit të një praktike fetare.
Por Këshilli i Shtetit theksoi shprehimisht se kjo jurisprudencë nuk i detyron shtetet e BE-së ta ndalojnë therjen rituale pa trullosje.
Ajo vetëm tregon se një ndalim i tillë, në kushte të caktuara, mund të jetë në përputhje me lirinë e fesë.
Sipas Këshillit, një kufizim i tillë duhet të jetë i argumentuar mirë dhe ligjvënësi duhet të bëjë një balancim të kujdesshëm ndërmjet lirisë së fesë dhe interesit për mirëqenien e kafshëve.
Këshilli arriti në përfundimin se projektligji dhe relacioni i tij shpjegues ofrojnë informacion dhe bazë të mjaftueshme për një debat të gjerë parlamentar.
Pra, opinioni nuk është një deklaratë se projektligji është juridikisht i pakontestueshëm, por se ekziston një bazë serioze juridike dhe faktike për ta shqyrtuar.
Dy vendime evropiane kanë ndryshuar terrenin juridik
Nga viti 2011, kur përpjekja e parë holandeze për ndalimin e therjes rituale pa trullosje dështoi në Senat, deri sot, mjedisi juridik evropian ka ndryshuar ndjeshëm.
Pika e parë vendimtare ishte Gjykata e Drejtësisë e Bashkimit Evropian.
Më 17 dhjetor 2020, Dhoma e Madhe e Gjykatës vendosi në çështjen C-336/19, që lidhej me Flandrën, se shtetet anëtare të BE-së mund të kërkojnë trullosje të kthyeshme edhe gjatë therjes rituale, pa shkelur automatikisht të drejtat themelore të garantuara nga Karta e BE-së.
Gjykata pranoi se një masë e tillë ndërhyn në ushtrimin e lirisë fetare, por vlerësoi se ndërhyrja mund të jetë proporcionale me objektivin e mbrojtjes së mirëqenies së kafshëve.
Më 13 shkurt 2024 erdhi një vendim i dytë shumë i rëndësishëm, këtë herë nga Gjykata Evropiane për të Drejtat e Njeriut në Strasburg.
Në çështjen “Executief van de Moslims van België dhe të tjerë kundër Belgjikës”, organizata dhe qytetarë myslimanë e hebrenj kundërshtuan ndalimet në rajonet flamande dhe valone.
Gjykata konstatoi unanimisht se nuk kishte shkelje të nenit 9 të Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut, që garanton lirinë e fesë.
Ajo konstatoi gjithashtu se nuk kishte diskriminim në kuptim të nenit 14, të lexuar së bashku me nenin 9.
Modeli belg nuk ndalon therjen rituale si të tillë: ai kërkon që kafsha të trulloset paraprakisht dhe, në rastin e therjes rituale, lejon një metodë të kthyeshme që nuk shkakton vdekjen e kafshës.
Gjykata e Strasburgut vlerësoi se Belgjika nuk e kishte tejkaluar hapësirën e saj të vlerësimit dhe se masa mund të konsiderohej proporcionale me objektivin e mbrojtjes së mirëqenies së kafshëve.
Ky zhvillim është arsyeja kryesore pse pozicioni juridik i një projektligji holandez sot është më i fortë se në vitin 2011.
Dështimi i vitit 2011
Partia për Kafshët kishte bërë edhe më parë një përpjekje për ndalimin e therjes rituale pa trullosje.
Projektligji i atëhershëm kaloi në Dhomën e Përfaqësuesve, por u rrëzua në Senat.
Një nga shqetësimet kryesore ishte pikërisht përplasja me lirinë fetare dhe pyetja nëse ndalimi ishte proporcional me qëllimin e mbrojtjes së kafshëve.
Debati aktual zhvillohet për këtë arsye mbi një bazë juridike ndryshe: dy gjykatat kryesore evropiane kanë pranuar ndërkohë se, në kushte të caktuara, shtetet mund të kërkojnë trullosje edhe në rastin e therjes rituale.
Ouwehand kërkon debat të kujdesshëm
Esther Ouwehand ka theksuar se ndikimi mbi komunitetet hebraike dhe myslimane duhet marrë seriozisht.
“Është e rëndësishme që debati të zhvillohet me kujdes, sepse kjo ka ndikim mbi komunitetet fetare hebraike dhe islame”, ka deklaruar ajo.
Projektligji i saj nuk është hartuar vetëm kundër therjes rituale. Fakti që nisma kërkon njëkohësisht ndalimin e disa metodave të përdorura në therjen konvencionale – si trullosja e derrave me CO₂ dhe disa metoda elektrike për shpendët – është pjesë e argumentit të PvdD-së se objektivi është mirëqenia e kafshëve në të gjithë sistemin dhe jo një praktikë e një komuniteti të caktuar fetar.
Dierenbescherming kërkon ndalim të plotë të përjashtimit
Organizata holandeze Dierenbescherming mban prej vitesh qëndrim kundër therjes pa trullosje.
Sipas saj, therja e një kafshe ndërsa është plotësisht e vetëdijshme shkakton stres dhe dhimbje dhe përjashtimi fetar nga rregulli i përgjithshëm duhet të hiqet.
Organizata thekson gjithashtu një nuancë të rëndësishme: mishi hallall nuk është domosdoshmërisht mish nga kafshë të therura pa trullosje. Një pjesë e konsiderueshme e therjes hallall kryhet me trullosje, në veçanti kur përdoret një metodë e kthyeshme.
Dierenbescherming kërkoi pas vendimit të Strasburgut të vitit 2024 që politika holandeze ta shfrytëzonte hapësirën e re juridike për të vendosur ndalimin.
Erkens nuk do ta hartojë vetë ligjin
Pavarësisht qëndrimit të tij të qartë personal dhe politik, Erkens nuk ka njoftuar një projektligj të ri qeveritar.
Qeveria do të shqyrtojë nismën ekzistuese të Ouwehand.
Erkens ka thënë se do t’i qaset projektligjit “me shumë interes, shumë seriozisht dhe me mendje të hapur”, duke theksuar njëkohësisht se ligji eventual duhet të jetë juridikisht i qëndrueshëm.
Kjo do të thotë se deklarata e tij politike nuk është e barabartë me një vendim të qeverisë për vendosjen e menjëhershme të ndalimit.
Për të ndryshuar rregullat, projektligji duhet të përfundojë procedurën parlamentare dhe të sigurojë shumicat e nevojshme.
Komisioni Evropian është përfshirë në procedurë
Projektligji i Ouwehand ka kaluar edhe nëpër procedura njoftimi pranë institucioneve të Bashkimit Evropian.
Sipas një letre të Ouwehand drejtuar Dhomës së Përfaqësuesve më 13 maj 2026, në atë kohë zhvilloheshin dy procedura njoftimi pranë Komisionit Evropian.
Komisioni kishte kërkuar më 25 shtator 2025 shtyrjen e miratimit të projektit për një periudhë 12-mujore nga marrja e njoftimit përkatës, periudhë që, sipas dokumentit parlamentar, përfundonte më 26 qershor 2026.
Një procedurë tjetër zhvillohej sipas rregullave evropiane për mbrojtjen e kafshëve gjatë vrasjes. Projektligji ishte diskutuar gjithashtu në Komitetin e Përhershëm për Bimët, Kafshët, Ushqimin dhe Ushqimin për Kafshë, SCoPAFF.
Kjo tregon se nisma nuk është thjesht një debat kombëtar politik, por duhet të jetë në përputhje edhe me kuadrin ligjor të BE-së.
Debati vjen në mes të një politike më të gjerë për mirëqenien e kafshëve
Qëndrimi i Erkensit për therjen pa trullosje vjen në një moment kur qeveria holandeze po ndryshon një sërë rregullash të tjera për mirëqenien e kafshëve.
Më 11 shtator 2026, qeveria njoftoi masa që synojnë, ndër të tjera, përfundimin gradual të prerjes rutinore të bishtave të derrave, kufizimin e mbajtjes së lopëve të lidhura dhe largimin nga racat e pulave me rritje shumë të shpejtë.
Masat do të zbatohen në faza deri në vitin 2040.
Më herët gjatë vitit, qeveria kishte njoftuar gjithashtu rritje me 40 për qind të disa gjobave që NVWA mund t’u vendosë kompanive për shkelje të rregullave që lidhen me mirëqenien e kafshëve.
Erkens argumenton se Holanda duhet të përmirësojë kushtet për kafshët, por pa miratuar masa që do ta bënin sektorin vendas ekonomikisht të paqëndrueshëm dhe do ta zhvendosnin prodhimin drejt vendeve me standarde më të ulëta.
Ky është, sipas tij, “tensioni” kryesor brenda të cilit duhet hartuar politika.
Çfarë mbetet e hapur
Në këtë fazë nuk ka ende një ndalim të ri në fuqi.
Therja rituale pa trullosje vazhdon të jetë e ligjshme në Holandë sipas përjashtimit ekzistues, por vetëm në kushte të kontrolluara dhe nën mbikëqyrjen e NVWA-së.
Projektligji i Esther Ouwehand ekziston zyrtarisht që nga 17 qershori 2025 dhe është ende në proces parlamentar.
Qëndrimi i Erkensit e rrit peshën politike të nismës, por nuk garanton se ajo do të marrë shumicën e nevojshme në Dhomën e Përfaqësuesve dhe më pas në Senat.
Çështja juridike është më e qartë se para 15 vjetësh, por nuk është zhdukur: një ligj holandez duhet të jetë proporcional, i argumentuar me kujdes dhe të balancojë mirëqenien e kafshëve me të drejtën e komuniteteve fetare për të praktikuar fenë e tyre.
Ndërkohë, edhe nëse Holanda ndalon therjen pa trullosje brenda territorit të saj, kjo nuk do të thotë domosdoshmërisht ndalim të konsumimit të mishit nga kafshë të therura në këtë mënyrë jashtë vendit. Edhe vendimi i Gjykatës së Strasburgut për Belgjikën vuri në dukje se ndalimi belg nuk ndalonte importimin e mishit nga vende ose rajone ku therja pa trullosje është ende e ligjshme.
Për këtë arsye, debati holandez nuk ka të bëjë vetëm me pyetjen nëse therja pa trullosje shkakton vuajtje më të madhe, por edhe me pyetjen deri ku mund të shkojë shteti në kufizimin e një praktike fetare për të mbrojtur mirëqenien e kafshëve.
Pas vendimeve të Gjykatës së Drejtësisë së BE-së më 2020 dhe Gjykatës Evropiane për të Drejtat e Njeriut më 2024, përgjigjja juridike është se një ndalim i tillë është i mundur. Pyetja që mbetet për Holandën është nëse parlamenti do të vendosë ta përdorë këtë hapësirë.
(RTL Nieuws, NOS, WNL op Zondag, Rijksoverheid – Qeveria e Holandës , Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit – NVWA , Tweede Kamer der Staten-Generaal – dosja 36 769 , Raad van State , Gjykata Evropiane për të Drejtat e Njeriut – Executief van de Moslims van België and Others v. Belgium , Gjykata e Drejtësisë e Bashkimit Evropian – çështja C-336/19 , Wageningen University & Research , Dierenbescherming )
