Emisioni “Të Paekspozuarit” i Ylli Rakipit, me titullin e fortë “Ju erdhi fundi!”, nuk është thjesht një debat televiziv për protestën. Ai është një pasqyrë e rrallë e krizës së thellë politike, morale dhe përfaqësuese që ka shpërthyer në Shqipëri përmes një proteste qytetare që, sipas debatit, ka hyrë në ditën e 19-të. Në hyrje të emisionit, Rakipi e vendos menjëherë peshën e ngjarjes: protesta vazhdon prej 19 ditësh dhe kjo, sipas tij, është një risi në jetën shqiptare, jo vetëm në periudhën e tranzicionit, por edhe në historinë e protestimit demokratik shqiptar.

Thelbi i emisionit është ky: protesta nisi si reagim ndaj ngjarjeve në Zvërnec, por tashmë ka kaluar kufijtë e një kauze mjedisore, pronësore apo kundër një investimi të caktuar. Ajo është shndërruar në një akt politik kundër establishmentit. Në studio, pothuajse të gjithë, edhe pse nga pozicione të ndryshme, e pranojnë se protesta nuk është më vetëm për flamingot, për investimet strategjike apo për familjen Trump. Ajo është bërë simbol i një refuzimi më të gjerë ndaj mënyrës se si është ndërtuar pushteti në Shqipëri.

Në këtë kuptim, emisioni shërben si një laborator i përplasjes mes tri logjikave:

E para është logjika e pushtetit, e përfaqësuar kryesisht nga Iris Luarasi, e cila e pranon se ka arsye për protestë, por përpiqet ta kthejë debatin te racionaliteti institucional, procesi i integrimit europian, rishikimi i ligjeve dhe nevoja për investime.

E dyta është logjika e opozitës së re politike, e përfaqësuar nga Agron Shehaj, i cili e sheh protestën si revoltë popullore kundër sistemit të vjetër dhe si mundësi për zgjedhje të parakohshme.

E treta është logjika radikale qytetare, e artikuluar nga Arilda Lleshi dhe Andi Bushati, sipas së cilës protesta nuk duhet të futet menjëherë në pazare institucionale, nuk duhet të “formalizohet” para kohe dhe nuk duhet të devijohet nga qëllimi i parë: dorëheqja e qeverisë dhe rrëzimi i kreut të piramidës politike.

Mes këtyre tri qasjeve, avokati Edmond Petraj sjell një këndvështrim pragmatist: protesta ka energji, por mungesa e një “koke”, e një grupi drejtues ose e një strukture negociuese mund ta lodhë dhe ta zbehë.

1. Protesta si krizë përfaqësimi

Pika më e rëndësishme e debatit është se protesta nuk interpretohet më si ngjarje e izoluar. Ajo shihet si krizë përfaqësimi. Rakipi, Bushati, Shehaj dhe Arilda Lleshi e vendosin theksin te fakti se qytetarët nuk ndihen më të përfaqësuar as nga qeveria, as nga opozita tradicionale.

Në debat thuhet se në shesh dëgjohen parulla si “Rama në burg”, “Berisha në burg”, “Shqipëri e Re” dhe “Revolucion”. Këto parulla janë politike, por nuk i përkasin domosdoshmërisht një partie. Ato shprehin refuzim të dy figurave që kanë dominuar politikën shqiptare për dekada: Edi Ramës dhe Sali Berishës.

Ky është momenti ku protesta del nga logjika klasike mazhorancë-opozitë. Nëse një protestë kërkon largimin e qeverisë, zakonisht opozita përfiton automatikisht. Por në këtë rast, sipas debatit, opozita tradicionale nuk përfiton plotësisht, sepse protestuesit e shohin edhe atë si pjesë të problemit. Kjo është arsyeja pse PS dhe PD në Parlament dukeshin, sipas Rakipit dhe Bushatit, si dy palë që përpiqeshin ta interpretonin protestën, ta relativizonin ose ta përvetësonin, por pa e kuptuar realisht.

Bushati e përshkruan Parlamentin si një hapësirë të vjetruar, me debat të mykur, që nuk ecën paralel me shqetësimet reale të shoqërisë. Kjo është një nga frazat më të rëndësishme politike të emisionit: protesta nuk po sfidon vetëm qeverinë, por po delegjitimon edhe formën aktuale të debatit parlamentar.

2. PS dhe dilema e pushtetit: ta pranojë krizën apo ta relativizojë?

Iris Luarasi, si përfaqësuese e Partisë Socialiste, ka një pozicion të vështirë në debat. Ajo nuk e mohon se shqiptarët kanë arsye për të protestuar. Përkundrazi, ajo pranon varfërinë, korrupsionin, mungesën e transparencës dhe problemet sociale. Por ajo mundohet të bëjë një ndarje mes pakënaqësive reale të qytetarëve dhe mënyrës se si nisi protesta.

Sipas saj, protesta është heterogjene: aty ka njerëz me kauza të ndryshme, me orientime të ndryshme politike, sociale dhe ideologjike. Në këtë pikë ajo ka të drejtë në aspekt sociologjik: protestat masive rrallëherë janë homogjene. Një protestë e madhe nuk është parti politike. Ajo është një hapësirë ku bashkohen njerëz me arsye të ndryshme, por me një kundërshtar të përbashkët.

Megjithatë, dobësia e argumentit të saj është se heterogjeniteti përdoret si mënyrë për ta relativizuar unitetin politik të protestës. Shehaj dhe Bushati e kundërshtojnë pikërisht këtë: po, thonë ata në thelb, njerëzit mund të kenë arsye të ndryshme, por i bashkon refuzimi i sistemit të vjetër.

Luarasi përpiqet ta kthejë debatin te investimet strategjike, te rishikimi i ligjit, te integrimi europian, te Parlamenti Europian, te procesi i përafrimit të legjislacionit dhe te nevoja për të mos e përplasur shoqërinë me një antiprotestë. Ky është argument institucional. Por përballë një proteste që thotë “nuk duam më këtë klasë politike”, përgjigjja “do të rishikojmë ligjin” tingëllon e pamjaftueshme.

Këtu lind hendeku midis pushtetit dhe sheshit. Pushteti flet me gjuhën e procedurës; protesta flet me gjuhën e delegjitimimit moral. Pushteti thotë: “ka probleme, por rregullohen me reforma”. Protesta thotë: “problemi jeni ju”.

3. PD dhe opozita tradicionale: përfitues apo të goditur?

Një nga pikat më interesante të emisionit është se protesta godet edhe opozitën. Në Parlament, PS dhe PD përplasen për protestën. Secila palë përpiqet të tregojë se tjetra nuk ka lidhje me qytetarët. Rakipi e përmbledh këtë si garë pronësie: kush është më afër protestës dhe kush po goditet më shumë prej saj.

Por fakti që në protestë dëgjohet edhe “Berisha në burg” e vendos opozitën tradicionale në pozitë të vështirë. Ajo nuk mund ta sulmojë protestën, sepse protesta është kundër Ramës. Por as nuk mund ta përvetësojë lehtë, sepse protesta është edhe kundër saj.

Bushati e shpjegon këtë me dy nivele:

Në nivel afatgjatë, PD shihet si pjesë e sistemit që ka ndërtuar rregullat e lojës, sidomos me ndryshimet kushtetuese të vitit 2008, të cilat në analizën e tij krijuan një republikë të përqendruar te kryetari.

Në nivel afatshkurtër, PD shihet si opozitë që nuk reagoi mjaftueshëm ndaj çështjes së Zvërnecit, Kushnerit, Kastratit dhe marrëdhënies mes pushtetit, pronave dhe investimeve.

Kjo është arsyeja pse protesta nuk është thjesht “anti-Rama”. Ajo është “anti-sistem”. Dhe sistemi, në perceptimin e protestuesve, përfshin edhe opozitën tradicionale.

4. Partitë e reja: mundësi, por jo zgjidhje automatike

Agron Shehaj përfaqëson në debat opozitën e re politike. Ai e quan protestën revoltë popullore kundër sistemit të vjetër. Për të, kjo nuk është thjesht protestë 19-ditore, por shpërthim i një pakënaqësie që ka prekur pronën, biznesin, punësimin, shëndetësinë, dinjitetin dhe mundësinë për të jetuar në Shqipëri.

Shehaj mbron idenë e zgjedhjeve të parakohshme. Ai është skeptik ndaj qeverisë teknike, jo sepse nuk do një qeveri të pavarur, por sepse, sipas tij, një qeveri teknike duhet të votohet nga shumica aktuale parlamentare, pra nga vetë Edi Rama dhe njerëzit e tij. Për këtë arsye, ai e quan praktikisht të pamundur.

Ky është një argument realist institucional: nëse shumica parlamentare nuk dorëzohet, qeveria teknike nuk bëhet. Prandaj Shehaj thotë se duhet shkuar sa më shpejt në zgjedhje të parakohshme, në momentin kur Rama është politikisht më i dobët.

Por këtu përplaset me Bushatin. Bushati thotë: zgjedhje të parakohshme me të njëjtin sistem, me të njëjtat media, me të njëjtat rrjete klienteliste dhe me ndikimin e krimit të organizuar, mund të prodhojnë vetëm riciklim. Për të, të flasësh menjëherë për zgjedhje është ta devijosh protestën nga qëllimi i parë: largimi i qeverisë.

Ky është një debat strategjik shumë i rëndësishëm:

Shehaj kërkon kanal politik elektoral.

Bushati kërkon presion të vazhdueshëm qytetar deri në rrëzim politik.

Petraj kërkon formalizim dhe koalicion të partive të reja.

Arilda Lleshi kërkon ruajtjen e karakterit qytetar dhe shmangien e diskutimit të parakohshëm për parti të reja.

5. Arilda Lleshi: protesta si energji nga poshtë

Arilda Lleshi është një nga figurat kyçe të debatit, sepse ajo flet nga brenda protestës. Ajo deklaron se grupi i saj ishte nismëtar i protestës para Drejtorisë së Policisë pas asaj që ndodhi në Zvërnec, por se protesta i tejkaloi nismëtarët. Sipas saj, ata e shohin veten si “facilitues”, jo si përfaqësues të protestës.

Ky është një element shumë i rëndësishëm: protesta nuk ka hierarki të qartë dhe nuk pranon lehtësisht përfaqësim. Në lëvizjet qytetare moderne, kjo është edhe forcë, edhe dobësi.

Është forcë sepse e bën të vështirë kapjen nga partitë.

Është dobësi sepse e bën të vështirë negocimin, vendimmarrjen dhe prodhimin e rezultateve konkrete.

Arilda thotë se kërkesa e parë dhe e panegociueshme është dorëheqja e qeverisë. Ajo përmend edhe idenë e një qeverie tranzitore deri në zgjedhje të lira dhe të ndershme, por pranon se nuk flet në emër të gjithë protestës. Ajo propozon gjithashtu elemente programore: një zonë zgjedhore, lista të hapura, limit mandatesh për kryeministrin, shfuqizim të ligjit për investimet strategjike, rishikim të paketës së maleve dhe kthim pas të ndryshimeve që prekin zonat e mbrojtura.

Këtu protesta kalon nga morali te programi. Ajo nuk është më vetëm “ikni”, por fillon të artikulojë pyetjen: çfarë shteti duam?

6. “Shqipëria e Re”: metaforë apo projekt politik?

Një nga pyetjet qendrore të Rakipit është: çfarë është “Shqipëria e Re”? A është thjesht slogan, apo ka përmbajtje konkrete?

Përgjigjja e Arildës është se kontrata sociale mes qytetarit dhe shtetit është thyer. Shteti nuk shihet më si shprehje e vullnetit popullor, por si strukturë uzurpuese. Ajo përdor gjuhë shumë të fortë ndaj qeverisë, duke e përshkruar si organizatë në funksion të një grupi të vogël dhe jo të popullit.

Pavarësisht gjuhës së fortë, thelbi politik është i qartë: protesta kërkon rindërtim të marrëdhënies qytetar-shtet. “Shqipëria e Re” në këtë kuptim nuk është vetëm zëvendësim emrash. Është kërkesë për sistem ku:

vota të peshojë realisht;

kryeministri të mos jetë i pakufizuar në kohë;

pasuritë publike dhe zonat e mbrojtura të mos përdoren si plaçkë politike;

investimet të jenë transparente;

drejtësia të funksionojë;

media të mos jetë nën kontroll klientelist;

zgjedhjet të mos deformohen nga paraja, pushteti dhe krimi.

Pra “Shqipëria e Re” nuk është ende program i plotë, por është horizont politik.

7. Zvërneci: nga kauzë lokale në detonator kombëtar

Në debat, Zvërneci del si shkëndija që ndezi protestën. Arilda thotë se protesta u thirr pas asaj që u pa në Zvërnec. Rakipi, Bushati, Petraj dhe të tjerët e trajtojnë çështjen si më shumë se konflikt pronash apo investimi. Ajo shihet si simbol i mënyrës se si shteti, prona, kapitali i madh, investitorët strategjikë dhe pushteti politik ndërthuren.

Në emision përmenden pretendime për falsifikime pronash, për përdorim të policisë, për interesa të mëdha financiare dhe për përfshirje të emrave ndërkombëtarë. Petraj thotë se është avokat i familjes Balliu, që ai i konsideron pronarë realë të tokës, dhe se në lojë është një shumë shumë e madhe parash. Këto janë pretendime që kërkojnë verifikim dokumentar, por në debat shërbejnë për të treguar pse Zvërneci u bë simbol.

Rëndësia e Zvërnecit është se e zhvendosi pakënaqësinë nga abstraktja te konkretja. Qytetarët mund të jenë të lodhur nga korrupsioni në përgjithësi, por kur shohin një rast konkret me tokë, polici, investitorë, familje politike ndërkombëtare dhe akuza për prona, indinjata merr formë.

8. SPAK: faktori që e ndryshon klimën politike

SPAK përmendet në debat si pjesë e klimës së re. Shehaj thotë se veprimet e drejtësisë kanë nxjerrë në pah korrupsionin dhe kanë ndikuar në bindjen e qytetarëve se gjërat mund të ndryshojnë. Në këtë kuptim, protesta nuk vjen vetëm nga dëshpërimi, por edhe nga një dozë shprese: nëse SPAK vepron, nëse disa të paprekshëm preken, atëherë edhe qytetarët mund të ngrihen.

Ky është element shumë i rëndësishëm psikologjik. Protestat shpërthejnë kur bashkohen dy ndjenja: zemërimi dhe shpresa. Zemërimi pa shpresë prodhon emigrim ose apati. Shpresa pa zemërim prodhon pritje pasive. Kur të dyja bashkohen, lind lëvizja qytetare.

SPAK-u në këtë debat shihet si faktor që ka çarë murin e pandëshkueshmërisë, por jo si zgjidhje e vetme. Protesta kërkon më shumë se hetime penale: kërkon ndryshim politik.

9. Koçeku: çështje personale, politike apo simptomë sistemi?

Në fund të emisionit hapet edhe çështja e Marjana Koçekut dhe pretendimeve për kërcënim. Kjo pjesë është shumë delikate. Në debat, disa kërkojnë që ajo të bëjë denoncim formal. Luarasi thotë se denoncimi do t’i jepte vlerë reale kërcënimit dhe do të aktivizonte mbrojtjen ligjore. Shehaj kundërshton idenë që kërcënimi të relativizohet vetëm pse nuk është denoncuar menjëherë, duke thënë se kërcënimi ka karakter politik dhe se denoncimi publik mund të ketë peshë.

Bushati e përdor rastin Koçeku për të argumentuar se zgjedhjet në Shqipëri nuk mund të jenë normale për sa kohë, sipas tij, në terren veprojnë rrjete lokale fuqie, banda, grupe kriminale apo struktura informale presioni. Ai përmend Bajrat në Shkodër, Çelët në Elbasan dhe grupe të tjera si pjesë e një panorame të errët të ndikimit kriminal në politikë. Këto janë pretendime të debatit dhe duhet trajtuar me kujdes juridik.

Rasti Koçeku del si simptomë e tri problemeve:

E para, raporti mes deputetit dhe partisë.

E dyta, presioni ndaj figurave që shkëputen nga rreshti politik.

E treta, dyshimi se politika lokale nuk kontrollohet vetëm nga vota, por edhe nga interesa kriminale ose ekonomike.

Në një artikull investigativ, kjo pjesë duhet trajtuar me standard të lartë: çfarë ka thënë Koçeku, a ka denoncim, çfarë thotë policia/prokuroria, çfarë raportojnë mediat, çfarë thonë personat e përmendur, a ka prova materiale.

10. Mediat: nga heshtja te transmetimi i detyruar

Një temë tjetër e rëndësishme është media. Bushati thotë se në fillim mediat kryesore nuk e transmetonin protestën, ndërsa më pas, kur protesta u rrit, u detyruan ta transmetonin. Ai e sheh median si termometër të presionit qytetar: nëse një lëvizje arrin të detyrojë mediat ta pasqyrojnë, ajo ka filluar të ndikojë mbi elitën.

Në debat përmendet edhe ideja e bojkotit të mediave që nuk pasqyrojnë protestën. Bushati sjell shembullin e thirrjeve për të fshirë aplikacionet e televizioneve dhe portaleve që nuk punojnë për qytetarët. Kjo është një formë presioni qytetar ndaj medias, jo përmes censurës shtetërore, por përmes refuzimit të audiencës.

Nga ana tjetër, Luarasi paralajmëron për dizinformim dhe për përdorimin e Shqipërisë si “dëm kolateral” në luftën mediatike ndërkombëtare rreth familjes Trump. Sipas saj, mediat e huaja e kanë amplifikuar protestën për shkak të emrit Trump/Kushner dhe jo domosdoshmërisht për shkak të realitetit të brendshëm shqiptar.

Ky është debat shumë i rëndësishëm: mediat ndërkombëtare e bëjnë të dukshme protestën, por mund ta reduktojnë atë në një narrativë të thjeshtë: “shqiptarët kundër investimit të Kushnerit”. Ndërsa protesta, sipas aktivistëve, është shumë më e gjerë.

11. Trump, Kushner dhe ndërkombëtarizimi i krizës

Një nga arsyet pse protesta mori jehonë ndërkombëtare është lidhja e çështjes së Zvërnecit me Jared Kushner dhe Ivanka Trump. Në debat ka dy lexime.

Leximi i parë, i artikuluar nga Luarasi, është se mediat e huaja e përdorën emrin Trump për klikime dhe për betejat e tyre editoriale kundër administratës Trump. Sipas saj, kjo nuk e përfaqëson tërësisht protestën.

Leximi i dytë, i artikuluar nga Bushati dhe Arilda, është se prania e emrit Trump/Kushner nuk është devijim, por pjesë e problemit: një oligarki globale që lidhet me pushtete lokale për të përdorur pasuri, toka, bregdet dhe sovranitet të vendeve të vogla.

Këtu protesta merr dimension gjeopolitik. Ajo nuk është antiamerikane, sipas Bushatit. Është kundër përdorimit të pushtetit amerikan, emrit Trump ose lidhjeve ndërkombëtare për përfitim privat në Shqipëri. Bushati bën një ndarje të qartë mes Amerikës si aleate historike dhe figurave apo interesave private amerikane që mund të jenë të dëmshme.

Kjo është një nuancë shumë e rëndësishme për artikull: protesta nuk duhet paraqitur thjesht si “kundër Amerikës”. Në debat, ajo paraqitet si kundër një modeli ku pushteti lokal dhe kapitali ndërkombëtar bashkohen pa transparencë.

12. Qeveri teknike, zgjedhje të parakohshme apo presion pa negociata?

Ky është boshti strategjik i emisionit.

Arilda Lleshi sheh si të nevojshme dorëheqjen e qeverisë dhe më pas një qeveri tranzitore për zgjedhje të lira.

Agron Shehaj thotë se qeveria teknike është praktikisht e pamundur, sepse duhet votuar nga shumica aktuale. Prandaj zgjidhja më e mirë janë zgjedhjet e parakohshme sa më shpejt.

Andi Bushati mendon se të flasësh për formulën “pas Ramës” është ta minosh protestën. Sipas tij, protesta ka një objektiv: largimin e Ramës. Vetëm pasi të bjerë kreu i piramidës, mund të diskutohet tranzicioni. Ai është skeptik ndaj zgjedhjeve të parakohshme me të njëjtin sistem, sepse ato mund të prodhojnë riciklim.

Edmond Petraj mendon se pa formalizim, pa kokë dhe pa koalicion të partive të reja, protesta rrezikon të lodhet.

Ky debat tregon dilemat reale të çdo lëvizjeje qytetare:

Nëse formalizohet shumë shpejt, rrezikon të kapet nga partitë.

Nëse nuk formalizohet fare, rrezikon të shpërndahet.

Nëse kërkon vetëm dorëheqje, mund të mos prodhojë zgjidhje.

Nëse futet shumë herët në negociata, mund të humbasë fuqinë morale.

13. Rreziku i radikalizimit

Bushati thotë se nëse protesta zgjat dhe qeveria vazhdon ta delegjitimojë, duke i quajtur protestuesit vegla të huaja, greke, islamike apo të grupeve të tjera, ajo ose do të shuhet, ose do të radikalizohet. Kjo është një pikë shumë serioze.

Çdo protestë masive që nuk gjen kanal institucional për zgjidhje përballet me dy rrugë: lodhje ose përshkallëzim. Nëse pushteti e shpërfill, protestuesit ndihen të pavlerësuar. Nëse pushteti e fyen, ata ndihen të provokuar. Nëse pushteti e shtyp, ata mund të radikalizohen.

Prandaj pyetja nuk është vetëm çfarë do protesta, por edhe si do reagojë pushteti.

14. Arritjet e deritanishme të protestës

Në fund të debatit, të ftuarit përmendin arritjet e protestës.

Arilda thotë se arritja më e madhe është rikthimi i besimit te vetja dhe te mundësia për ndryshim. Petraj thotë se brezi i ri i ka dhënë mësim brezit të mëparshëm. Shehaj thotë se protesta ka shkundur sistemin e vjetër dhe mund të çojë te dorëheqja e Ramës. Luarasi thotë se protesta e ka shkundur politikën majtas dhe djathtas. Bushati thotë se është zgjuar një frymë qytetare dhe se edhe mediat u detyruan ta transmetojnë protestën.

Kjo është e rëndësishme: edhe ata që nuk bien dakord për zgjidhjen, pranojnë se protesta ka ndryshuar klimën.

15. Përfundim analitik

Emisioni “Ju erdhi fundi!” tregon se Shqipëria ka hyrë në një fazë të re politike. Protesta nuk është më një episod. Ajo është një simptomë e një krize të gjatë: krizë besimi, krizë përfaqësimi, krizë sociale, krizë pronësie, krizë mediatike dhe krizë morale.

Qeveria përballet me një protestë që nuk kënaqet me rishikime ligjesh.

Opozita tradicionale përballet me një protestë që nuk e pranon automatikisht si alternativë.

Partitë e reja përballen me mundësinë historike, por edhe me detyrimin për të mos e shfrytëzuar në mënyrë oportuniste.

Media përballet me publikun që po e vë nën vëzhgim.

SPAK përballet me pritshmëri të rritura.

Dhe qytetarët përballen me pyetjen më të madhe: si kthehet energjia e sheshit në ndryshim real politik?

Në këtë kuptim, fraza “Ju erdhi fundi” nuk është vetëm thirrje ndaj Ramës apo Berishës. Është paralajmërim për të gjithë modelin 35-vjeçar të pushtetit në Shqipëri.

2. ARTIKULL I PLOTË PËR PUBLIKIM NË PORTAL / FACEBOOK

“JU ERDHI FUNDI” – DEBATI I FORTË TE “TË PAEKSPOZUARIT”: PROTESTA NUK PO KËRKON MË VETËM ZVËRNECIN, POR RRËZIMIN E NJË SISTEMI TË TËRË

Protesta qytetare në Shqipëri ka hyrë në një fazë të re politike. Ajo nuk po shihet më vetëm si reagim ndaj çështjes së Zvërnecit, investimeve strategjike apo projektit të lidhur me Jared Kushner, por si një revoltë më e gjerë kundër klasës së vjetër politike, kundër mënyrës se si është qeverisur vendi dhe kundër një sistemi që, sipas shumë zërave në debat, ka prodhuar varfëri, emigrim, kapje të shtetit, media të kontrolluara dhe ndikim të interesave kriminale në politikë.

Kjo ishte tema qendrore e debatit të fortë në emisionin “Të Paekspozuarit” të Ylli Rakipit, ku në studio ishin Iris Luarasi nga Partia Socialiste, Agron Shehaj nga partia “Mundësia”, avokati Edmond Petraj, analisti Andi Bushati, ndërsa në lidhje ishte edhe aktivistja Arilda Lleshi, një nga nismëtaret e protestës.

Rakipi e hapi emisionin duke theksuar se protesta kishte hyrë në ditën e 19-të, një zhvillim i pazakontë për jetën politike shqiptare. Sipas tij, protesta ka kaluar përtej kufijve të një kauze të vetme dhe tashmë ka në qendër rrëzimin e establishmentit politik.

Në Parlament, Partia Socialiste dhe Partia Demokratike janë përplasur ashpër për protestën. Secila palë ka akuzuar tjetrën se po përpiqet ta përdorë ose ta përvetësojë atë. Por në shesh dëgjohen parulla që godasin të dy kampet: “Rama në burg”, “Berisha në burg”, “Shqipëri e Re” dhe “Revolucion”.

Kjo e bën protestën të ndryshme nga protestat klasike partiake. Ajo nuk është thjesht kundër qeverisë, por edhe kundër opozitës tradicionale. Protestuesit, sipas të ftuarve në studio, nuk shohin më përfaqësim as te mazhoranca, as te opozita e vjetër.

Aktivistja Arilda Lleshi tha se protesta nisi si reagim ndaj asaj që ndodhi në Zvërnec, por shumë shpejt i tejkaloi nismëtarët. Ajo theksoi se grupi që e thirri protestën e parë nuk e sheh veten si përfaqësues të protestës, por si lehtësues të saj.

Sipas saj, kërkesa e parë dhe e panegociueshme është dorëheqja e qeverisë. Ajo foli edhe për nevojën e një ndryshimi më rrënjësor: sistem më të drejtë zgjedhor, lista të hapura, një zonë zgjedhore, kufizim mandatesh për kryeministrin dhe shfuqizim të ligjeve që, sipas protestuesve, kanë mundësuar grabitjen e tokës dhe dëmtimin e zonave të mbrojtura.

Agron Shehaj e cilësoi protestën si revoltë popullore kundër sistemit të vjetër. Ai tha se njerëzit në shesh nuk janë të paguar dhe nuk kanë dalë për interesa personale, por sepse u është mohuar prona, puna, shërbimi, dinjiteti dhe mundësia për të jetuar në Shqipëri.

Shehaj mbështeti idenë e zgjedhjeve të parakohshme. Sipas tij, një qeveri teknike do të ishte e dëshirueshme, por praktikisht e pamundur, sepse do të duhej të votohej nga shumica e Edi Ramës. Për këtë arsye, ai argumentoi se momenti i dobësisë së qeverisë duhet të shfrytëzohet për zgjedhje të reja.

Ndryshe mendoi Andi Bushati. Ai tha se të flasësh tani për formulën pas Ramës është ta devijosh protestën nga qëllimi i saj kryesor. Sipas Bushatit, protesta duhet të vazhdojë deri në rrëzimin e kreut të piramidës politike. Vetëm më pas mund të flitet për qeveri tranzitore, zgjedhje apo rregulla të reja loje.

Bushati u shpreh se zgjedhjet e parakohshme me të njëjtin sistem, me të njëjtat media, me të njëjtat rrjete klienteliste dhe me ndikimin e grupeve kriminale do të prodhonin të njëjtin riciklim politik. Ai e lidhi këtë edhe me rastin e Marjana Koçekut, duke e paraqitur si shembull të presionit që mund të ushtrohet ndaj figurave politike që dalin nga rreshti.

Në debat u diskutua edhe roli i SPAK-ut. Shehaj tha se veprimet e drejtësisë kanë ndikuar në krijimin e një klime të re, duke nxjerrë në pah korrupsionin dhe duke u dhënë qytetarëve bindjen se pandëshkueshmëria mund të thyhet.

Një pjesë e rëndësishme e debatit iu kushtua mediave. Bushati tha se në fillim mediat kryesore nuk e pasqyruan protestën, por më pas u detyruan ta transmetojnë për shkak të presionit qytetar. Ai e quajti këtë një nga arritjet e protestës.

Nga ana tjetër, Iris Luarasi paralajmëroi për rrezikun e dizinformimit dhe tha se mediat ndërkombëtare mund ta kenë amplifikuar protestën për shkak të emrit Trump/Kushner. Sipas saj, protesta është shumë më e gjerë dhe nuk mund të reduktohet vetëm te kundërshtimi ndaj familjes Trump.

Në fund, të ftuarit ranë dakord në një pikë: protesta e ka shkundur politikën shqiptare. Arilda Lleshi tha se arritja më e madhe është rikthimi i besimit te qytetarët se ndryshimi është i mundur. Edmond Petraj tha se brezi i ri i ka dhënë mësim brezit të vjetër. Iris Luarasi pranoi se protesta është kambanë alarmi për politikën. Agron Shehaj tha se sistemi i vjetër është tronditur. Andi Bushati tha se protesta ka zgjuar një frymë qytetare që nuk mund të injorohet më.

Emisioni nxori në pah një të vërtetë të madhe: protesta nuk është më vetëm për Zvërnecin. Zvërneci ishte shkëndija. Zjarri është shumë më i madh. Ai lidhet me varfërinë, emigrimin, pronën, drejtësinë, median, krimin, qeverisjen dhe besimin e humbur te partitë e vjetra.

Pyetja që mbetet është: a do të arrijë kjo protestë të kthehet në ndryshim real politik, apo do të lodhet nga mungesa e organizimit dhe nga presioni i sistemit që po sfidon?

3. PËRMBLEDHJE KRONOLOGJIKE ME PIKAT KRYESORE

1. Emisioni hapet me konstatimin se protesta ka hyrë në ditën e 19-të.
2. Ylli Rakipi thekson se Shqipëria nuk ka parë shpesh një protestë kaq të gjatë dhe të qëndrueshme.
3. Protesta përshkruhet si lëvizje që ka nisur nga të rinjtë dhe nga çështja e Zvërnecit, por që është zgjeruar.
4. Rakipi thotë se partitë politike janë futur në përpjekje për ta interpretuar ose për ta përvetësuar protestën.
5. Paraqitet një sinkron nga debati në Parlament mes PS-së dhe PD-së për protestën.
6. Në Parlament, palët akuzojnë njëra-tjetrën se nuk kanë lidhje reale me protestuesit.
7. Përmenden parullat “Rama në burg” dhe “Berisha në burg”.
8. Rakipi vëren se protesta po godet të dyja palët kryesore politike.
9. Iris Luarasi thotë se protesta është heterogjene dhe përfshin njerëz me bindje të ndryshme.
10. Luarasi pranon se shqiptarët kanë shumë arsye për të protestuar.
11. Ajo thotë se çështja e investimit në Zvërnec nuk është më kauza kryesore e protestës.
12. Bushati thotë se Parlamenti duket i vjetër dhe i shkëputur nga shqetësimet e sheshit.
13. Ai argumenton se protesta e ka delegjitimuar debatin parlamentar.
14. Agron Shehaj e quan protestën revoltë popullore kundër sistemit të vjetër.
15. Shehaj thotë se protestuesit duan ndryshim rrënjësor.
16. Edmond Petraj thotë se protesta ka energji, por i mungon një kokë drejtuese.
17. Petraj paralajmëron se pa strukturë, protesta mund të zbehet.
18. Arilda Lleshi hyn në debat si aktiviste dhe nismëtare e protestës.
19. Ajo thotë se protestuesit i bashkon largimi i klasës politike dhe dorëheqja e qeverisë.
20. Arilda sqaron se protesta nisi pas ngjarjeve në Zvërnec.
21. Ajo thotë se nismëtarët u tejkaluan nga masa e qytetarëve.
22. Arilda e përkufizon rolin e tyre si lehtësues, jo si përfaqësues.
23. Rakipi e pyet nëse protesta mund të kthehet në lëvizje politike.
24. Arilda thotë se nuk ka diskutim konkret për parti të re nga grupi organizues.
25. Ajo thotë se kërkesa e parë është dorëheqja e qeverisë.
26. Arilda flet për nevojën e qeverisë tranzitore.
27. Shehaj e kundërshton praktikisht idenë e qeverisë teknike.
28. Ai thotë se qeveria teknike duhet votuar nga mazhoranca e Ramës, prandaj është e pamundur.
29. Shehaj propozon zgjedhje të parakohshme.
30. Bushati thotë se zgjedhjet me të njëjtin sistem mund të prodhojnë riciklim.
31. Ai argumenton se protesta duhet të fokusohet te rrëzimi i qeverisë.
32. Bushati thotë se diskutimi për “çfarë vjen pas” mund ta minojë protestën.
33. Luarasi rikthen debatin te ligjet, investimet strategjike dhe integrimi europian.
34. Ajo thotë se ligji për investimet strategjike duhet rishikuar në kuadër të procesit europian.
35. Shehaj thotë se qeveria po bën sikur nuk e kupton se protesta nuk është më për flamingot.
36. Ai akuzon pushtetin se e ka humbur besimin e qytetarëve.
37. Petraj flet si avokat i familjes Balliu në çështjen e Zvërnecit.
38. Ai thotë se në lojë janë interesa shumë të mëdha financiare.
39. Bushati e krahason reagimin e elitës politike me fundin e regjimit komunist.
40. Ai thotë se pushteti po ofron “retushime ligjesh”, ndërsa qytetarët kërkojnë largim të sistemit.
41. Debati kalon te media.
42. Bushati thotë se protestuesit kanë nisur të sfidojnë edhe mediat që nuk i pasqyrojnë.
43. Ai përmend bojkotin e aplikacioneve të mediave kryesore.
44. Luarasi paralajmëron për dizinformim.
45. Ajo thotë se Shqipëria mund të jetë përdorur si dëm kolateral në narrativën ndërkombëtare kundër Trumpit.
46. Arilda thotë se mediat ndërkombëtare kanë kuptuar kërkesat e protestuesve.
47. Debati kthehet te pyetja nëse mund të lindë një opozitë e re nga protesta.
48. Arilda thotë se nuk është koha për këtë pyetje.
49. Petraj propozon bashkimin e partive të reja në një bosht të përbashkët.
50. Shehaj thotë se partitë e reja mund të rriten përmes kësaj fryme qytetare.
51. Debati prek rolin e SPAK-ut.
52. Shehaj thotë se veprimet e SPAK-ut kanë ndikuar në ndryshimin e klimës.
53. Luarasi mbron nevojën për investime, por pranon pabarazinë sociale.
54. Rakipi thekson se njerëzit kanë probleme me banesën, qiranë, ushqimin dhe përditshmërinë.
55. Luarasi pranon se ka varfëri, korrupsion dhe mungesë transparence.
56. Debati kalon te Marjana Koçeku.
57. Përmendet pretendimi se Koçeku është kërcënuar.
58. Luarasi thotë se Koçeku duhet të bëjë denoncim zyrtar.
59. Shehaj thotë se kërcënimi publik nuk duhet relativizuar.
60. Bushati e lidh rastin Koçeku me ndikimin e krimit në zgjedhje.
61. Në fund, të ftuarit flasin për arritjet e protestës.
62. Arilda thotë se protesta ka rikthyer besimin te vetja.
63. Petraj thotë se brezi i ri i ka dhënë mësim brezit të vjetër.
64. Shehaj thotë se protesta ka shkundur sistemin.
65. Luarasi thotë se protesta e bën politikën më përgjegjëse.
66. Bushati thotë se protesta ka zgjuar frymë qytetare.
67. Ai përmend edhe duartrokitjet nga ballkonet dhe kafenetë si shenjë mbështetjeje më të gjerë.
68. Emisioni mbyllet me idenë se protesta ka ndryshuar klimën politike.

4. 100 FAKTE NGA EMISIONI

1. Emisioni trajton pjesën e dytë të debatit për protestën qytetare në Shqipëri.
2. Protesta përshkruhet si e hyrë në ditën e 19-të.
3. Ylli Rakipi thotë se një protestë kaq e gjatë është risi në jetën shqiptare.
4. Protesta cilësohet si jo thjesht politike partiake.
5. Rakipi thotë se partitë politike janë përpjekur të futen në protestë.
6. Në qendër të protestës janë të rinjtë.
7. Kërkesa e protestës përmblidhet si rrëzim i establishmentit.
8. PS dhe PD janë përplasur në Parlament për protestën.
9. Secila palë akuzon tjetrën se nuk ka lidhje reale me protestuesit.
10. Në Parlament përmendet se demokratët janë ftuar të marrin pjesë në protestë.
11. Në debat përmendet parulla “Rama në burg”.
12. Në debat përmendet parulla “Berisha në burg”.
13. Rakipi thotë se protesta nuk i do plotësisht as dy palët kryesore.
14. Iris Luarasi thotë se protesta është heterogjene.
15. Sipas Luarasit, në protestë ka njerëz me kauza të ndryshme.
16. Ajo përmend kauza politike, sociale, ideologjike dhe identitare.
17. Luarasi pranon se shqiptarët kanë shumë arsye për të protestuar.
18. Ajo thotë se çështja e investimit nuk është më kauza kryesore.
19. Sipas saj, një pjesë e protestuesve kërkojnë largimin e të vjetrës.
20. Luarasi thotë se disa protestues nuk duan as partitë e reja.
21. Rakipi thotë se ai vetë nuk e ka dëgjuar në shesh këtë kundërshti ndaj partive të reja.
22. Bushati thotë se në Parlament shihej drojë ndaj protestës.
23. Bushati thotë se asnjë politikan nuk dëshiron t’i kundërvihet hapur protestës.
24. Ai thotë se Rama në fillim e ashpërsoi gjuhën, pastaj e zbuti.
25. Bushati e quan debatin parlamentar “vjetërsirë”.
26. Ai thotë se sheshi ka kërkesa të reja.
27. Ai argumenton se protesta e ka delegjitimuar Parlamentin.
28. Agron Shehaj thotë se protesta nuk duhet parë si disa protesta të zakonshme.
29. Shehaj e quan revoltë popullore.
30. Sipas tij, protesta është kundër sistemit të vjetër.
31. Ai thotë se të rinj që kanë jetuar jashtë janë pjesë e protestës.
32. Shehaj thotë se protestuesit duan ndryshim rrënjësor.
33. Ai thotë se njerëzit janë bashkuar nga padrejtësi të ndryshme.
34. Përmenden padrejtësitë ndaj pronës.
35. Përmenden problemet me biznesin.
36. Përmenden mungesa e mundësive për punë.
37. Përmendet mungesa e shërbimit shëndetësor dinjitoz.
38. Shehaj thotë se protesta nuk është e paguar.
39. Ai thotë se njerëzit nuk janë thirrur nga parti politike.
40. Edmond Petraj thotë se protesta nuk ka grup drejtues.
41. Petraj thotë se pa kokë protesta mund të zbehet.
42. Ai sheh pjesëmarrje të partive të reja në sfond.
43. Petraj vlerëson rolin opozitar të Agron Shehajt.
44. Rakipi e pyet Arilda Lleshin për rolin e saj në protestë.
45. Arilda thotë se protestuesit janë heterogjenë, por i bashkon largimi i klasës politike.
46. Ajo përmend dorëheqjen e qeverisë si kërkesë kryesore.
47. Ajo thotë se protesta kërkon largimin e establishmentit politik.
48. Ajo thotë se thirrjet “Shqipëri e Re” dhe “Revolucion” kanë ardhur nga njerëzit.
49. Ajo thotë se protestuesit nuk e shohin opozitën në Parlament si përfaqësuese.
50. Ajo tregon se protestuesit rrethuan Parlamentin.
51. Ajo flet për një farë konfrontimi mes turmës dhe disa deputetëve.
52. Ajo thotë se njerëzit kanë mllef të akumuluar.
53. Arilda thotë se grupi i saj ishte nismëtar i protestës.
54. Protesta e parë u thirr para Drejtorisë së Policisë.
55. Arsyeja fillestare ishte reagimi ndaj asaj që ndodhi në Zvërnec.
56. Arilda thotë se menduan se do të ishte protestë e zakonshme.
57. Ajo tregon se turma u rrit gjatë marshimit.
58. Protestuesit shkuan drejt Ministrisë së Brendshme.
59. Më pas u drejtuan drejt Kryeministrisë.
60. Filluan thirrjet për dorëheqje.
61. Arilda thotë se protesta i tejkaloi nismëtarët.
62. Ajo e sheh grupin e saj si lehtësues, jo përfaqësues.
63. Arilda thotë se partitë e reja janë përgjigje ndaj mungesës së përfaqësimit.
64. Ajo thotë se mllefi kryesor është ndaj atyre që kanë qeverisur për vite.
65. Rakipi e pyet për lidhjen e saj me “Shqipëria bëhet”.
66. Arilda thotë se ka qenë kandidate, por nuk është më pjesë për arsye parimore.
67. Rakipi kërkon të dijë çfarë është “Shqipëria e Re”.
68. Arilda thotë se kontrata sociale me shtetin është thyer.
69. Ajo e përshkruan shtetin si të kthyer kundër qytetarit.
70. Ajo propozon një sistem më të drejtë zgjedhor.
71. Ajo përmend një zonë zgjedhore.
72. Ajo përmend lista të hapura.
73. Ajo propozon kufizim mandatesh për kryeministrin.
74. Ajo thotë se dy mandate janë të mjaftueshme.
75. Ajo kërkon shfuqizimin e ligjit për investimet strategjike.
76. Ajo kërkon shfuqizimin e paketës së maleve.
77. Ajo kërkon rikthimin pas të ndryshimeve për zonat e mbrojtura.
78. Rakipi e pyet për qeveri teknike apo zgjedhje të parakohshme.
79. Arilda thotë se kërkesa e parë është dorëheqja e qeverisë.
80. Ajo thotë se në pikëpamjen e saj duhet qeveri tranzitore.
81. Shehaj thotë se qeveria teknike është e dëshirueshme, por e pamundur.
82. Ai thotë se ajo duhet votuar nga shumica aktuale.
83. Shehaj propozon zgjedhje të parakohshme.
84. Ai thotë se Rama është në moment të vështirë politik.
85. Bushati thotë se zgjedhjet me të njëjtin sistem nuk zgjidhin krizën.
86. Ai thotë se objektivi është rrëzimi i kreut të piramidës.
87. Ai thotë se diskutimi për pas-Ramën mund ta minojë protestën.
88. Petraj thotë se pa formalizim protesta mund të lodhet.
89. Petraj propozon bashkim të partive të reja.
90. Luarasi pranon se Shqipëria ka korrupsion dhe varfëri.
91. Ajo thotë se vendi ka mungesë transparence.
92. Ajo mbron nevojën për investime që sjellin punë dhe të ardhura.
93. Ajo thotë se ligji për investimet strategjike po rishikohet.
94. Debati prek edhe amendamentet në Parlamentin Europian.
95. Debati prek mediat ndërkombëtare dhe rolin e emrit Trump/Kushner.
96. Luarasi paralajmëron për dizinformim.
97. Bushati thotë se mediat shqiptare janë të kapura nga interesa politike dhe ekonomike.
98. Debati prek rastin e Marjana Koçekut dhe pretendimet për kërcënim.
99. Të ftuarit diskutojnë nëse Koçeku duhet të bëjë denoncim zyrtar.
100. Në fund, të ftuarit pranojnë se protesta ka shkundur sistemin politik dhe ka rikthyer një frymë qytetare.

5. VERSION INVESTIGATIV ME FOKUS: PROTESTA, RAMA, BERISHA, PS, PD, SPAK, ZVËRNECI, KOÇEKU, MEDIAT DHE KRIMI I ORGANIZUAR

“JU ERDHI FUNDI”: ÇFARË ZBULOI DEBATI PËR KRIZËN E SISTEMIT, ZVËRNECIN, SPAK-UN, KOÇEKUN DHE HIJEN E KRIMIT NË POLITIKË

Debati në “Të Paekspozuarit” nxori në sipërfaqe një krizë shumë më të madhe se vetë protesta. Në qendër nuk është më vetëm pyetja nëse do të ndërtohet apo jo një resort në Zvërnec. Pyetja reale është: kush e kontrollon Shqipërinë?

A e kontrollon vota?

A e kontrollojnë partitë?

A e kontrollojnë oligarkët?

A e kontrollojnë rrjetet kriminale?

A e kontrollojnë mediat e kapura?

Apo e kontrollon një ndërthurje e të gjitha këtyre?

Emisioni, pa dhënë përgjigje përfundimtare gjyqësore, hapi disa pista të rëndësishme investigimi.

1. Protesta si reagim ndaj një shteti të kapur

Protesta nisi nga Zvërneci, por u zgjerua sepse qytetarët panë te ai rast një model të njohur: prona publike ose private e kontestuar, investitorë të fuqishëm, shtet që lëviz me shpejtësi për interesat e të fortëve, polici që shfaqet në terren, mungesë transparence dhe qytetarë që ndihen të pafuqishëm.

Nëse kjo do të ishte vetëm çështje flamingosh, protesta do të ishte shuar shpejt. Por ajo nuk u shua. Kjo tregon se Zvërneci preku nervin e një pakënaqësie shumë më të gjerë.

Në debat, Zvërneci paraqitet si simbol i kapjes së shtetit nga interesat e mëdha ekonomike dhe politike. Kjo duhet hetuar në disa drejtime:

Kush janë pronarët realë të tokës?

Çfarë vendimesh administrative janë marrë për zonën?

A ka pasur ndryshime të dyshimta në regjistrat e pronësisë?

Cili ka qenë roli i institucioneve shtetërore?

Cili ka qenë roli i policisë?

Cilat kompani janë përfshirë?

Çfarë lidhjesh kanë ato me politikën?

A ka pasur përfitues të drejtpërdrejtë ose të tërthortë pranë pushtetit?

2. Rama si kreu i piramidës politike

Në debat, Edi Rama paraqitet nga kritikët si kreu i piramidës së sistemit. Kjo nuk është vetëm akuzë personale. Është analizë strukturore: nëse pushteti është i centralizuar te kryeministri, atëherë çdo krizë e madhe politike përfundon te ai.

Protesta, sipas Bushatit dhe Shehajt, nuk kërkon thjesht rishikim ligji. Ajo kërkon largimin e Ramës, sepse e sheh atë si nyjën kryesore të sistemit.

Nga këndvështrimi investigativ, duhet parë:

Si janë dhënë statuset e investitorit strategjik gjatë qeverisjes Rama?

Kush kanë qenë përfituesit kryesorë?

Sa projekte kanë prekur bregdetin, zonat e mbrojtura ose prona të kontestuara?

A janë respektuar procedurat e konsultimit publik?

A ka pasur hetime nga SPAK për persona ose kompani të lidhura me këto projekte?

A ka lidhje mes financimit politik, mediave dhe përfitimeve nga investimet?

3. Berisha dhe opozita e vjetër si pjesë e krizës

Protesta nuk e kursen as Sali Berishën. Parulla “Berisha në burg” tregon se qytetarët nuk e shohin më opozitën tradicionale si zgjidhje automatike.

Kjo është shumë e rëndësishme. Nëse protesta do të ishte thjesht e PD-së, ajo do të kishte vetëm një objektiv: rrëzimin e Ramës dhe ardhjen e opozitës. Por protesta kërkon më shumë. Ajo kërkon largimin e klasës së vjetër politike.

Në këtë pikë, investigimi duhet të shohë:

Si kanë ndikuar ndryshimet kushtetuese të vitit 2008 në mbylljen e sistemit politik?

Si janë ndërtuar listat e kandidatëve?

Pse partitë janë kthyer në struktura të kryetarëve?

Sa hapësirë kanë qytetarët për të ndëshkuar realisht deputetët?

Pse opozita tradicionale nuk arriti të kanalizojë pakënaqësinë qytetare?

Pse protestuesit nuk i besojnë më asaj?

4. PS dhe PD: garë për pronësinë e protestës

Debati parlamentar i pasqyruar në emision tregon një fenomen tipik: kur një protestë rritet, partitë përpiqen ta lexojnë në favor të tyre.

PS përpiqet ta paraqesë si të ndikuar, të keqkuptuar ose të shpërndarë në kauza.

PD përpiqet ta paraqesë si revoltë kundër Ramës.

Por protesta duket se refuzon të dyja narrativat.

Nga këndvështrimi investigativ, kjo hap pyetjen: a ka Shqipëria krizë përfaqësimi aq të thellë sa partitë nuk arrijnë më të përkthejnë zemërimin qytetar?

Nëse po, atëherë problemi nuk është vetëm qeveria. Problemi është i gjithë arkitektura politike.

5. SPAK: drejtësi, shpresë dhe presion publik

SPAK përmendet si një nga faktorët që ka ndryshuar klimën. Qytetarët shohin se disa figura dhe dosje që dikur dukeshin të paprekshme tashmë janë nën hetim ose në qendër të debatit publik. Kjo krijon pritshmëri të reja.

Por SPAK nuk mund të zëvendësojë politikën. Ai mund të hetojë krime, por nuk mund të ndërtojë vetë sistem zgjedhor, media të lira ose parti demokratike.

Në këtë kuptim, SPAK është katalizator, jo zgjidhje e plotë.

Hetimi gazetaresk duhet të ndjekë:

Cilat dosje të SPAK-ut lidhen me pastrimin e parave?

Cilat lidhen me ndërtimin?

Cilat lidhen me investimet strategjike?

A ka persona politikë të përfshirë?

A ka kompani që përfitojnë nga kontrata publike dhe njëkohësisht nga pasuri të dyshimta?

A ka lidhje mes parave të krimit dhe sektorit të ndërtimit?

6. Zvërneci dhe pastrimi i parave: pista që kërkon prova

Në debat u ngritën dyshime për para të trafikut të drogës, për investime të dyshimta dhe për lidhje me grupe kriminale. Këto janë akuza shumë të rënda dhe nuk mund të botohen si fakte pa dokumente.

Por si pistë investigimi, pyetjet janë legjitime:

Kush financon projektet e mëdha turistike?

Cili është burimi i kapitalit?

A janë kontrolluar përfituesit fundorë?

A ka raporte bankare për transaksione të dyshimta?

A janë përfshirë persona të dënuar, të hetuar ose të lidhur me krimin?

A kanë institucionet shqiptare kapacitet real për due diligence?

Nëse përgjigjet mungojnë, atëherë protesta fiton të drejtën morale për të kërkuar transparencë.

7. Koçeku: testi i shtetit ligjor

Rasti i Marjana Koçekut është një nga pjesët më të ndjeshme të debatit. Pretendimi për kërcënim nuk mund të lihet në nivel thashethemi politik. Ai kërkon trajtim institucional.

Nëse ka pasur kërcënim, duhet hetuar.

Nëse nuk ka pasur, duhet sqaruar.

Nëse ka pasur presion politik ose kriminal ndaj një deputeteje, kjo është çështje e sigurisë kombëtare dhe integritetit të mandatit parlamentar.

Pistat kryesore:

A ka Koçeku prova materiale?

A ka denoncim në polici apo prokurori?

Çfarë thotë partia e saj?

Çfarë thonë personat e përmendur?

A ka lidhje mes kërcënimit të pretenduar dhe qëndrimeve të saj politike?

A është përdorur krimi lokal për presion politik?

Bushati e lidh këtë rast me tezën se zgjedhjet nuk mund të jenë të lira nëse në qarqe veprojnë rrjete kriminale që ndikojnë votën. Ky është pretendim i rëndë, por politikisht shumë i rëndësishëm.

8. Bajrat, Çelët dhe krimi elektoral

Në debat përmenden grupe dhe emra që, sipas analistëve, lidhen me ndikim në terren elektoral. Këto përmendje duhet trajtuar me kujdes maksimal juridik. Nuk mjafton që një emër të përmendet në studio për t’u konsideruar fakt penal.

Por tema është reale në nivel fenomeni: Shqipëria prej vitesh ka debat për ndikimin e krimit të organizuar në zgjedhje, në ekonomi, në ndërtim, në administratë dhe në pushtetin lokal.

Një version investigativ serioz duhet të fokusohet te fenomeni:

A ka zona ku vota kontrollohet nga grupe lokale fuqie?

A ka kandidatë që mbështeten nga interesa kriminale?

A ka biznese që shërbejnë si ura mes politikës dhe parasë së pistë?

A ka media lokale ose kombëtare që mbulohen financiarisht nga këto interesa?

A ka frikë qytetare për të votuar lirshëm?

Pa zgjidhur këtë nyje, debati për zgjedhje të parakohshme mbetet i mangët.

9. Mediat si pjesë e sistemit

Një nga akuzat më të forta të debatit është ndaj mediave. Bushati thotë se shumë media janë të lidhura me interesa të pushtetit, me oligarkë dhe me përfitime nga investimet strategjike. Kjo është një akuzë politike, por hap një pistë të rëndësishme.

Nëse mediat varen nga lejet e ndërtimit, reklamat shtetërore, kontratat publike ose interesat e pronarëve, atëherë ato nuk mund të jenë plotësisht të lira në pasqyrimin e protestës.

Hetimi duhet të shohë:

Kush janë pronarët fundorë të mediave kryesore?

Çfarë biznesesh të tjera kanë ata?

A kanë marrë leje ndërtimi?

A kanë marrë status investitori strategjik?

A kanë marrë kontrata publike?

Sa reklamë shtetërore marrin?

Si e pasqyruan protestën në ditët e para?

A pati ndryshim pas rritjes së presionit qytetar?

Nëse mediat heshtën në fillim dhe pastaj u detyruan të transmetojnë, kjo tregon se protesta goditi edhe sistemin mediatik.

10. Ndërkombëtarizimi: Trump/Kushner si amplifikues

Çështja Trump/Kushner e bëri protestën të dukshme ndërkombëtarisht. Por këtu ka dy rreziqe.

Rreziku i parë është që protesta të reduktohet vetëm në “kundërshtim ndaj Trumpit”.

Rreziku i dytë është që pushteti ta përdorë këtë për ta paraqitur protestën si antiamerikane.

Nga debati del qartë se protestuesit nuk janë domosdoshmërisht antiamerikanë. Ata kundërshtojnë një model ku emra të fuqishëm ndërkombëtarë, në bashkëpunim me pushtetin lokal, mund të përfitojnë nga pasuritë shqiptare pa transparencë të plotë.

Kjo duhet formuluar saktë në publikim:

Protesta nuk është kundër investimeve.

Protesta nuk është kundër Amerikës.

Protesta është kundër mungesës së transparencës, kapjes së shtetit dhe përdorimit të pasurisë publike ose të kontestuar për interesa private.

11. Përfundimi investigativ

Emisioni “Ju erdhi fundi” nuk prodhoi një përgjigje të vetme, por nxori një hartë të krizës.

Në qendër është protesta.

Rreth saj janë Rama, Berisha, PS, PD, partitë e reja, SPAK, Zvërneci, Koçeku, mediat dhe krimi i organizuar.

Të gjitha këto nuk janë tema të ndara. Ato lidhen nga një fije: pyetja nëse Shqipëria është ende republikë qytetarësh apo është kthyer në republikë marrëveshjesh mes pushtetit, parasë, medias dhe forcës informale.

Prandaj protesta ka rëndësi historike. Ajo nuk kërkon vetëm anulimin e një projekti. Ajo kërkon përgjigje për mënyrën se si është ndërtuar pushteti në Shqipëri.

Dhe pikërisht këtu qëndron pesha e frazës: “Ju erdhi fundi.”