Protesta qytetare e nisur nga çështja e Zvërnecit ka hyrë në javën e tretë dhe tashmë po trajtohet jo më vetëm si reagim ambientalist, por si një lëvizje e gjerë politike, shoqërore dhe institucionale. Në debatin e Euronews Albania, të ftuarit e analizuan këtë zhvillim si një nga momentet më të rëndësishme të viteve të fundit në Shqipëri, me ndikim të drejtpërdrejtë mbi qeverinë, opozitën, sistemin zgjedhor dhe vetë raportin e qytetarit me shtetin.

Në ditën e 20-të të protestës, qytetarët vijuan skenarin tashmë të përditshëm: grumbullim në sheshin “Skënderbej”, marshim drejt Kryeministrisë, fjalime nga podiumi i improvizuar dhe më pas lëvizje nëpër rrugët kryesore të Tiranës. Për shkak të temperaturave të larta, orari i protestës është zhvendosur nga ora 18:00 në 19:00.

Raportimet nga terreni theksuan se protesta e radhës pritej të ishte ndër më të mëdhatë që nga nisja e lëvizjes, me pjesëmarrje të diasporës shqiptare nga vendet e Evropës. Nga podiumi u bë e ditur se shqiptarë nga jashtë vendit do të bashkoheshin në sheshin “Skënderbej”, për të marshuar më pas drejt Kryeministrisë. Në debat u përmendën edhe autokolona nga Anglia, Franca, Belgjika, Gjermania, Kroacia dhe Italia, si pjesë e mobilizimit të diasporës.

Protesta nisi si reagim ndaj zhvillimeve në Zvërnec, por brenda tri javësh u shndërrua në një platformë të gjerë pakënaqësie ndaj qeverisjes, oligarkisë, mungesës së transparencës, sistemit zgjedhor dhe klasës politike të tranzicionit.

Nga Zvërneci te kriza e përfaqësimit

Një nga pikat kryesore të debatit ishte ideja se protesta nuk mund të kuptohet më vetëm përmes çështjes së Zvërnecit. Sipas panelistëve, imazhet e gardheve, telave me gjemba dhe pretendimeve për bllokimin e hapësirave bregdetare shërbyen si shkëndija që ndezi një pakënaqësi shumë më të thellë.

Aleksandër Çipa e përshkroi këtë si momentin kur qytetarët panë përplasjen mes shtetit dhe individit të pambrojtur. Ai e konsideroi çështjen jo thjesht si konflikt prone, por si “pronësim të natyrës”, duke argumentuar se reagimi publik shpërtheu kur njerëzit panë se deti, rëra dhe hapësira publike po trajtoheshin sikur mund të privatizoheshin.

Sipas tij, në thelb nuk bëhet fjalë vetëm për Zvërnecin, por për një model më të gjerë qeverisjeje, ku qytetari ndihet i përjashtuar nga vendimmarrja dhe ku pasuritë natyrore perceptohen si të kapura nga interesa të forta.

Protesta si lëvizje shoqërore

Mentor Kikia e cilësoi protestën si diçka më të madhe se një reagim i zakonshëm qytetar. Sipas tij, ajo ka marrë trajtën e një lëvizjeje shoqërore, sepse ka dalë jashtë formatit të një proteste të vetme dhe ka krijuar vazhdimësi, energji dhe presion publik.

Ai theksoi se protesta ka arritur dy rezultate në aspektin mjedisor: së pari, ngritjen e çështjes së zonave të mbrojtura deri në nivelin e debatit evropian; së dyti, presionin për moratorium mbi ndërtimet në zonat e mbrojtura.

Por, sipas tij, arritja më e madhe nuk është vetëm mjedisore. Protesta ka “shkundur shoqërinë”, ka nxjerrë qytetarët nga pasiviteti dhe ka vendosur në tryezë dimensionin politik të pakënaqësisë.

Nora Malaj: 2 korriku mund të jetë moment kthese

Një nga momentet më të forta të debatit ishte parashikimi i Nora Malajt, e cila përmendi 2 korrikun si një datë ku protesta mund të arrijë në një pikë kthese. Ajo nuk e paraqiti këtë si datë zyrtare, por si një kufi politik dhe psikologjik, ku sipas saj njëra nga palët do të detyrohet të lëvizë.

Në formulimin e saj, situata po shkon drejt logjikës: “ose largohet Rama, ose protesta kalon në një format tjetër”. Ajo tha se energjia e protestës po rritet si një valë që nuk mund të qëndrojë pafund në të njëjtën gjendje.

Sipas saj, protesta tashmë ka kaluar fazën e parë dhe mund të hyjë në fazën e dytë, ku aksioni qytetar merr kuptim më të fortë politik. Rrethimi i Parlamentit u përmend si një nga shenjat se protesta mund të ndryshojë formë dhe të mos mbetet vetëm te marshimet e përnatshme.

Diaspora si faktor presioni

Në debat iu kushtua shumë rëndësi rolit të diasporës. Nora Malaj tha se protesta ka lexuar mirë energjinë e shqiptarëve jashtë vendit. Sipas saj, diaspora nuk është vetëm sentimentale ndaj Shqipërisë, por vjen nga vende ku llogaridhënia politike, zbatimi i ligjit dhe respektimi i premtimeve janë standarde më të forta.

Migen Qiraxhi e quajti diasporën një faktor historik në ndërtimin e shtetit shqiptar. Ai tha se në historinë e Shqipërisë, shqiptarët jashtë vendit kanë pasur rol përcaktues në momente themelore dhe mund të kenë sërish ndikim transformues nëse krijohen kushtet që energjia e tyre të kanalizohet drejt ndryshimit.

Në këtë debat, pjesëmarrja e diasporës nuk u pa vetëm si shtim numerik i protestuesve, por si rritje e legjitimitetit moral dhe ndërkombëtar të lëvizjes.

A do të bëhet protestë parti politike?

Një nga pyetjet më të diskutuara ishte nëse protesta do të prodhojë një parti të re politike. Migen Qiraxhi ishte i qartë se krijimi i një partie nuk do të ishte domosdoshmërisht suksesi më i madh i protestës. Sipas tij, Shqipëria ka shumë parti, por ajo që ka munguar është qytetari aktiv dhe presioni i drejtpërdrejtë shoqëror.

Ai argumentoi se protesta ka prodhuar diçka më të rëndësishme se një parti: ka krijuar një sistem të ri presioni, ku qytetarët po dominojnë komunikimin publik, po detyrojnë partitë e vjetra të reagojnë dhe po vendosin në siklet edhe Ramën, edhe Berishën.

Sipas tij, kjo lëvizje mund të prodhojë shumë forma të reja: lëvizje studentore, sindikata, media të reja, grupe qytetare, figura publike apo edhe parti. Por reduktimi i saj vetëm në pyetjen “a do bëhet parti?” do të ishte ngushtim i potencialit të saj.

Problemi i lidershipit dhe mungesa e “kokës”

Një nga dilemat më të mëdha është mungesa e një grupi drejtues. Moderatorja ngriti pyetjen: nëse nuk ka përfaqësues, kush negocion? Kush vendos itinerarin? Kush artikulon kërkesat? Kush flet në emër të protestës?

Për panelistët, kjo mungesë është njëkohësisht forcë dhe dobësi.

Nga njëra anë, protesta ka shmangur kapjen politike, kontrollin nga partitë, shantazhin apo blerjen e drejtuesve. Nga ana tjetër, mungesa e një strukture e bën më të vështirë kalimin nga energjia e rrugës te rezultati institucional.

Kikia theksoi se protesta nuk ka një kërkesë të lehtë për negociim, siç ishte rasti i protestës kundër armëve kimike apo protestës studentore. Në këtë rast kërkesa është politike: dorëheqja e Ramës, ndryshimi i sistemit dhe riformatimi i qeverisjes. Prandaj, sipas tij, nuk ka shumë hapësirë për negociatë klasike.

Sistemi zgjedhor si beteja kryesore

Pjesa më e rëndësishme e analizës politike lidhej me sistemin zgjedhor. Mentor Kikia tha se energjia e protestës duhet të shkojë drejt çlirimit të votës dhe ndryshimit të mekanizmit elektoral.

Sipas tij, problemi themelor nuk është vetëm kush është në pushtet, por fakti që sistemi garanton vazhdimësinë e atij që kontrollon shtetin. Ai argumentoi se në demokraci qeveritë ndryshohen me votë, por në Shqipëri mekanizmi i ndërrimit të pushtetit është deformuar.

Në debat u përmend edhe kërkesa e depozituar në Komisionin Qendror të Zgjedhjeve për referendum dhe ndryshim të sistemit politik. Kjo u paraqit si një nga rrugët për ta kthyer protestën nga energji qytetare në presion institucional.

Mbledhja e Ramës me grupin parlamentar të PS-së

Një pikë tjetër e rëndësishme ishte mbledhja e paralajmëruar e kryeministrit Edi Rama me grupin parlamentar të Partisë Socialiste dhe qeverinë. Debati u ndal te pyetja nëse kjo mbledhje mund të prodhojë reflektim real apo vetëm manovër politike.

Nora Malaj tha se Rama duhet të dëgjojë me empati protestuesit dhe të shmangë gjuhën përbuzëse ndaj tyre. Sipas saj, kryeministri nuk është pronar i vendit, por menaxher i pasurisë që populli i ka besuar.

Aleksandër Çipa parashikoi se Rama mund të përpiqet të japë një imazh të ri kreativiteti politik, ndoshta përmes ndryshimeve në qeveri, rishikimeve ligjore apo lëshimeve në çështjet e zonave të mbrojtura dhe investimeve strategjike.

Por Kikia e kundërshtoi idenë se shkarkimi i disa ministrave mund të mjaftojë. Sipas tij, qytetarët nuk e shohin problemin te tre apo katër ministra, por te vetë modeli i qeverisjes dhe përgjegjësia e kryeministrit.

Koçeku dhe kriza e brendshme në PS

Në debat u përmend edhe rasti i deputetes Koçeku, e cila kishte deklaruar se do të ishte deputete e pavarur. Ky rast u përdor për të diskutuar nëse protesta mund të shkaktojë çarje brenda Partisë Socialiste.

Kikia tha se në partitë autoritariste askush nuk flet hapur për sa kohë lideri shihet ende si i fuqishëm. Por nëse perceptohet se lideri po bie, atëherë mund të nisë një efekt zinxhir, ku të tjerë mund të ngrihen kundër tij.

Megjithatë, sipas tij, është ende herët për të thënë se PS-ja ka hyrë në fazë rebelimi të brendshëm.

Procedimet policore dhe presioni mbi protestuesit

Në raportimet nga terreni dhe diskutimet në studio u përmendën procedimet ndaj protestuesve. Fillimisht u raportua se 27 persona ishin proceduar për një marshim të mëparshëm, ndërsa më vonë u fol për mbi 70 dhe deri në 85 procedime.

Akuza të përmendura ishin prishja e rendit dhe qetësisë publike apo bllokimi i rrugëve. Panelistët e panë këtë si presion mbi protestuesit, jo vetëm përmes shtetit, por edhe përmes familjes dhe rrethit të tyre të ngushtë.

Sipas Migen Qiraxhit, procedimet synojnë të krijojnë frikë te protestuesit dhe të nxisin presion nga prindërit, të afërmit apo rrethi shoqëror që ata të mos dalin më në protestë.

Rrjolli, Kakomeja dhe efekti i protestës në terren

Një tjetër dimension i debatit ishte fakti se protesta duket se ka prodhuar efekte edhe jashtë Tiranës. U përmendën Zvërneci, Rrjolli dhe Kakomeja, ku heqja e gardheve apo portave metalike u interpretua nga disa folës si rezultat i presionit qytetar.

Në raportim u tha se heqja e portës metalike në gjirin e Kakomesë u cilësua nga protestuesit si një fitore e radhës, pas heqjes së gardhit në Zvërnec dhe zhvillimeve në Rrjoll.

Kikia theksoi se protesta ka çliruar energji dhe ka mposhtur frikën, por paralajmëroi se shteti duhet të bëjë detyrën e vet dhe qytetarët nuk duhet të detyrohen të shembin gardhe me mjete të tyre.

Rinas dhe kufijtë e marshimit

Në debat u përmend edhe episodi i marshimit drejt aeroportit të Rinasit. Migen Qiraxhi e konsideroi këtë si gabim strategjik, sepse sipas tij forca e protestës është komunikimi urban: ecja në qytet, kontakti me qytetarët, thirrja që njerëzit të dalin nga kafenetë, ballkonet dhe shtëpitë.

Sipas tij, kur protesta futet në autostradë, humbet aftësinë për të komunikuar me qytetin. Marshimi është “zyra e komunikimit” të protestës, sepse përmes tij qytetarët shohin, dëgjojnë dhe nesër mund t’i bashkohen lëvizjes.

Rama, Berisha dhe refuzimi i politikës së vjetër

Një nga tezat kryesore ishte se protesta nuk godet vetëm qeverinë, por të gjithë klasën politike të tranzicionit. Thirrjet kundër Ramës dhe Berishës u interpretuan si shenjë e mungesës së përfaqësimit dhe si refuzim i dy poleve që kanë dominuar politikën shqiptare për dekada.

Migen Qiraxhi tha se protesta ka vendosur në presion edhe Ramën, edhe Berishën. Sipas tij, Rama nuk ka më të njëjtin realitet politik që kishte para protestës, ndërsa Berisha nuk rezulton aq i rikonfirmuar sa pretendonte pas zgjedhjeve, sepse qytetarët në rrugë po kërkojnë diçka tjetër.

Në këtë kuptim, protesta shihet si një ngjarje që mund të ndajë kohën politike në “para” dhe “pas” saj.

Analizë përfundimtare

Ky debat e paraqet protestën si një ngjarje me disa shtresa.

Shtresa e parë është mjedisore: Zvërneci, Kakomeja, Rrjolli, zonat e mbrojtura, gardhet, bregdeti dhe pronësimi i hapësirave publike.

Shtresa e dytë është shoqërore: qytetarët që dalin nga pasiviteti, rinia që merr rol drejtues, diaspora që bashkohet, frika që thyhet dhe marshimi që bëhet komunikim i përditshëm.

Shtresa e tretë është politike: kërkesa për largimin e Ramës, refuzimi i politikës së vjetër, presioni mbi Berishën, dilema e përfaqësimit, sistemi zgjedhor dhe nevoja për votë të lirë.

Shtresa e katërt është institucionale: referendumi, ndryshimi i sistemit politik, rishikimi i ligjeve për zonat e mbrojtura, ligji për investimet strategjike dhe raporti mes protestës, Parlamentit, qeverisë dhe KQZ-së.

Pika më e rëndësishme është se protesta nuk po shihet më si episod. Ajo është kthyer në proces. Dhe pyetja kryesore nuk është më vetëm “sa vetë dolën sonte?”, por “çfarë do të prodhojë kjo energji?”.

Në këtë kuptim, 2 korriku u përmend si një datë simbolike ku mund të shihet nëse protesta do të hyjë në fazë tjetër apo nëse qeveria do të bëjë lëvizje politike për ta zbutur presionin.

Përmbledhje kronologjike

1. Protesta nisi nga çështja e Zvërnecit.
2. Shkëndija kryesore ishin gardhet, telat me gjemba dhe perceptimi i bllokimit të hapësirës publike.
3. Protesta u zgjerua nga kauzë mjedisore në lëvizje qytetare.
4. Pas disa ditësh, orari u zhvendos nga ora 18:00 në 19:00 për shkak të vapës.
5. Skema e përditshme u bë: sheshi “Skënderbej” – Kryeministria – marshim në rrugët e Tiranës.
6. Protesta hyri në ditën e 20-të.
7. U raportua se protesta e ditës pasuese do të kishte pjesëmarrje më të madhe.
8. Diaspora u paralajmërua si pjesë e rëndësishme e protestës mbarëkombëtare.
9. Nga podiumi u falënderuan shqiptarët e diasporës.
10. U raportuan procedime policore ndaj protestuesve.
11. Numri i procedimeve u përmend si mbi 70 dhe më pas deri në 85.
12. Panelistët diskutuan nëse protesta duhet të ketë grup drejtues.
13. U tha se mungesa e drejtuesve e ka mbrojtur protestën nga kapja politike.
14. U tha gjithashtu se mungesa e drejtuesve e vështirëson negociimin.
15. U diskutua mundësia e kthimit të protestës në parti politike.
16. Migen Qiraxhi tha se një parti e re nuk do të ishte domosdoshmërisht arritja më e madhe.
17. Mentor Kikia tha se protesta duhet të synojë çlirimin e votës.
18. Aleksandër Çipa tha se beteja kryesore lidhet me sistemin politik të vitit 2008.
19. Nora Malaj përmendi 2 korrikun si moment të mundshëm kthese.
20. Në fund, debati e përshkroi protestën si lëvizje qytetare që mund të kalojë në fazë të dytë.

100 fakte dhe pika kryesore nga debati

1. Protesta kishte hyrë në ditën e 20-të.
2. Ajo nisi për shkak të çështjes së Zvërnecit.
3. Me kalimin e ditëve, protesta u zgjerua në kauza të tjera.
4. Fillimisht protesta niste në orën 18:00.
5. Për shkak të vapës, orari u zhvendos në 19:00.
6. Protestuesit mblidhen fillimisht në sheshin “Skënderbej”.
7. Më pas marshojnë drejt Kryeministrisë.
8. Para Kryeministrisë zhvillohen fjalime nga qytetarët.
9. Pas fjalimeve, protestuesit marshojnë në rrugët e Tiranës.
10. Itinerari ndryshon nga nata në natë.
11. Një marshim kishte shkuar deri drejt aeroportit të Rinasit.
12. Panelistët e panë Rinasin si devijim nga komunikimi urban i protestës.
13. Në protestë përdoren simbole si flamingot.
14. Ngjyra rozë është bërë një nga shenjat karakteristike.
15. Protestuesit përdorin pankarta, drita telefonash dhe thirrje.
16. Nga podiumi u falënderua diaspora.
17. U paralajmërua pjesëmarrje më e madhe e diasporës.
18. U fol për shqiptarë që vijnë nga Zvicra.
19. U përmendën autokolona nga disa vende evropiane.
20. Protesta e ditës pasuese u cilësua mbarëkombëtare.
21. Në debat morën pjesë Nora Malaj, Migen Qiraxhi, Aleksandër Çipa dhe Mentor Kikia.
22. Moderatorja ishte Greta Topjana.
23. Në terren raportuan Sara Demushi dhe Ardit Hoxha.
24. Sara Demushi raportoi për procedimet policore.
25. U tha se 27 persona ishin proceduar për marshimin e një dite më parë.
26. Numri total i procedimeve u raportua mbi 70.
27. Më vonë në debat u fol edhe për 85 procedime.
28. Akuza kryesore lidhej me prishje të rendit dhe bllokim rrugësh.
29. Panelistët e panë këtë si presion mbi protestuesit.
30. Protesta u cilësua si paqësore.
31. U tha se protesta ka hyrë në javën e tretë.
32. U cilësua si e paprecedentë për nga konsistenca.
33. Mentor Kikia tha se protesta është më shumë se protestë: është lëvizje shoqërore.
34. Ai tha se ende nuk dihet në çfarë faze është lëvizja.
35. Sipas tij, protesta ka tejkaluar parashikimet.
36. Ai tha se protesta ka arritur rezultate në aspektin mjedisor.
37. U përmend amendamenti në rezolutën e Parlamentit Evropian.
38. U përmend rishikimi i ndryshimeve ligjore të vitit 2024 për zonat e mbrojtura.
39. U përmend kërkesa për moratorium ndërtimesh në zonat e mbrojtura.
40. Kikia tha se protesta ka shkundur shoqërinë.
41. Ai tha se tani në tryezë është politika.
42. Nora Malaj tha se protesta ka përfshirë qytetarë përtej së majtës dhe së djathtës.
43. Ajo tha se protesta ka lexuar mirë votën e diasporës.
44. Ajo tha se shqiptarët e diasporës nuk e falin lehtë mospërmbushjen e premtimeve.
45. Ajo e përshkroi pushtetin e gjatë si problem demokratik.
46. Sipas saj, Shqipëria ka bërë më shumë pushtetmbajtje sesa politikë.
47. Ajo tha se protestuesit kërkojnë largimin e klasës së vjetër politike.
48. Ajo e lidhi protestën me 34–36 vitet e tranzicionit.
49. Aleksandër Çipa tha se reagimi nisi nga imazhet e Zvërnecit.
50. Ai përmendi gardhin dhe telin me gjemba në det.
51. Ai përmendi tërheqjen zvarrë të një qytetari.
52. Ai e quajti këtë goditje ndaj imazhit të shtetit.
53. Ai tha se çështja nuk është vetëm pronë, por pronësim i natyrës.
54. Ai përmendi pretendimet për prona prej qindra hektarësh.
55. Ai tha se shqiptarët e njohin territorin e tyre.
56. U diskutua pyetja pse shqiptarët reaguan tani.
57. Panelistët e quajtën këtë pyetje të gabuar.
58. U tha se shqiptarët kanë pasur traditë reagimesh mjedisore.
59. Çipa foli për zhdukjen e shtresës së mesme.
60. Ai tha se shoqëria perceptohet si e ndarë mes të varfërve dhe oligarkëve.
61. Migen Qiraxhi tha se protesta nuk duhet reduktuar në krijim partie.
62. Ai tha se një parti e re do të ishte shumë pak për këtë energji.
63. Ai tha se vendi ka shumë parti.
64. Sipas tij, risia është qytetari aktiv.
65. Ai e krahasoi PS–PD me dy sisteme të mbyllura.
66. Ai tha se protesta ka krijuar sistem tjetër presioni.
67. Ai tha se Rama nuk ka më të njëjtin realitet politik si para tri javësh.
68. Ai tha se Berisha nuk rezulton aq i rikonfirmuar sa pretendonte.
69. Ai përmendi partitë e reja: Agron Shehaj, Adriatik Lapaj dhe Arlind Qori.
70. Sipas tij, qytetarët i kanë detyruar aktorët e rinj politikë të shkojnë në të njëjtin shesh.
71. Protesta u përshkrua si përzierje shtresash, moshash dhe bindjesh.
72. Në protestë ka votues të PD-së.
73. Në protestë ka votues të PS-së.
74. Në protestë ka pensionistë.
75. Në protestë ka të rinj që nuk kanë votuar kurrë.
76. U tha se protesta ka ngjallur shpresë edhe te njerëzit jashtë sheshit.
77. Kikia tha se protesta nuk ka kërkesë të thjeshtë negociuese.
78. Ai e krahasoi me protestën kundër armëve kimike.
79. Ai e krahasoi me protestën studentore.
80. Sipas tij, këtu kërkesa është më politike dhe më e vështirë.
81. Ai tha se nuk ka me kë të negociohet sepse protesta nuk ka kokë.
82. Mungesa e kokës u quajt edhe avantazh.
83. Mungesa e kokës e ka shpëtuar protestën nga kapja.
84. Por ajo krijon edhe vështirësi për strategjinë.
85. U diskutua rreziku që protesta të përdoret si katapult pushteti.
86. Kikia tha se pushteti nuk vendoset në bulevard, por me votë.
87. Ai tha se protesta duhet të kërkojë çlirimin e votës.
88. Ai tha se duhet të shkulet mekanizmi elektoral që mban pushtetin.
89. U përmend nevoja për fushë loje të barabartë.
90. U përmend kërkesa për referendum.
91. U përmend Komisioni Qendror i Zgjedhjeve.
92. U tha se sistemi i vitit 2008 është pjesë e problemit.
93. Ardit Hoxha raportoi se Kakomeja u cilësua fitore e protestës.
94. U përmend heqja e portës metalike në Kakome.
95. U përmend heqja e gardhit në Zvërnec.
96. U përmend Rrjolli si rast tjetër.
97. U tha se protesta ka çliruar energji në komunitete lokale.
98. Nora Malaj tha se 2 korriku mund të jetë moment kthese.
99. Panelistët thanë se protesta mund të hyjë në fazë të dytë.
100. Debati përfundoi me idenë se protesta duhet të ruajë paqen, por të rrisë përmbajtjen politike.