Shkruan: DAIM ILAZI
Historia e një kombi nuk shkruhet vetëm nga luftëtarët e fushëbetejës. Ajo shkruhet edhe nga mendimtarët që, me penë, dije, kurajë dhe idealizëm, ndriçojnë rrugën e brezave.
Një nga këta kolosë të mendimit shqiptar ishte Prof. Dr. Isuf Luzaj – filozof, poet, historian, publicist dhe pedagog i shquar. Ai i la kulturës shqiptare një pasuri të jashtëzakonshme intelektuale, por, për ironi të fatit dhe padrejtësi të historisë, për dekada të tëra mbeti në harresë.
Isuf Luzaj lindi më 21 shkurt 1913 në Kaninë të Vlorës, në një trevë ku dashuria për atdheun, krenaria dhe ndjenja e lirisë kanë qenë gjithmonë pjesë e shpirtit njerëzor. Që në rini u formua në frymën e dijes dhe të atdhedashurisë, duke e kuptuar se arsimi nuk është vetëm mjet për përparimin individual, por themeli mbi të cilin ngrihet një komb.
Pas studimeve në filozofi dhe letërsi në Universitetin e Sorbonës në Paris, ky intelektual poliglot u kthye në Shqipëri për t’i shërbyer arsimit kombëtar. Ai dha mësim në Normalen e Elbasanit, në Liceun e Korçës dhe në Shkollën Tregtare të Vlorës, duke përcjellë te nxënësit jo vetëm njohuri, por edhe dashurinë për lirinë, kulturën dhe përgjegjësinë qytetare.
Ishte intelektual me kulturë të rrallë evropiane, por mbi të gjitha ishte një patriot i vendosur.
Më 7 prill 1939, kur Shqipëria u pushtua nga Italia fashiste, Isuf Luzaj nuk qëndroi spektator. Ai mori armët për të mbrojtur vendin e tij, duke dëshmuar se për të patriotizmi nuk ishte një fjalë e bukur në libra, por përgjegjësi, sakrificë dhe veprim.
Edhe në Konferencën e Mukjes ai mbrojti me vendosmëri idealin kombëtar dhe të drejtën e shqiptarëve për të jetuar të bashkuar në hapësirën e tyre etnike. Për Luzajn, çështja kombëtare nuk ishte instrument politik, por një amanet historik që duhej mbrojtur me ndërgjegje dhe dinjitet.
Zhvillimet politike pas Luftës së Dytë Botërore e detyruan të largohej nga atdheu në fund të vitit 1944. Si shumë intelektualë të tjerë shqiptarë, ai zgjodhi mërgimin në vend të nënshtrimit, lirinë e mendimit në vend të heshtjes dhe dinjitetin në vend të kompromisit me diktaturën.
Largimi nga Shqipëria nuk ishte vetëm një udhëtim gjeografik. Ishte një plagë që do ta shoqëronte gjatë gjithë jetës.
Fillimisht punoi në Bibliotekën e Vatikanit, më pas jetoi në Argjentinë, ndërsa në fund u vendos në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Atje ndërtoi një karrierë të suksesshme akademike dhe për më shumë se dy dekada shërbeu si profesor dhe drejtues i Katedrës së Filozofisë në Universitetin e Indianës.
Ai ligjëroi filozofi, letërsi dhe etikë para brezave të studentëve amerikanë, duke u shndërruar në një autoritet të respektuar akademik. Në sallat universitare të Amerikës, zëri i një shqiptari të mërguar përcillte ide për lirinë, moralin, humanizmin dhe përgjegjësinë njerëzore.
Por edhe pse jetonte larg, Shqipërinë e mbante gjithmonë me vete.
E mbante në mendime, në poezi, në filozofi, në kujtime dhe në dhimbjen e mërgimtarit që mund të largohet fizikisht nga atdheu, por nuk mund ta largojë kurrë atdheun nga vetja.
Trashëgimia e Isuf Luzajt është e jashtëzakonshme. Ai la pas rreth njëqind vëllime me filozofi, poezi, histori, romane, drama, ese dhe studime, ndonëse një pjesë e konsiderueshme e krijimtarisë së tij mbeti në dorëshkrim.
Në veprat e Luzajt mbizotërojnë idetë e lirisë, demokracisë, moralit, edukimit, humanizmit dhe identitetit kombëtar. Ai besonte se dija pa moral është e mangët, se liria pa përgjegjësi mund të keqpërdoret dhe se një shoqëri nuk mund të ndërtojë të ardhmen duke mohuar ndërgjegjen e vet.
Mbi të gjitha, Isuf Luzaj besonte se intelektuali nuk duhet të jetë shërbëtor i pushtetit.
Ai duhet të jetë ndërgjegjja e kombit.
Duhet të flasë kur të tjerët heshtin, të kundërshtojë kur padrejtësia bëhet normë dhe të mbrojë të vërtetën edhe kur kjo ka një çmim të rëndë personal.
Fatkeqësisht, regjimi komunist shqiptar e dënoi Isuf Luzajn me një nga format më mizore të ndëshkimit: heshtjen.
Emri dhe vepra e tij u përjashtuan nga historia zyrtare e letërsisë, filozofisë dhe kulturës shqiptare. Brezave të tërë nuk iu dha mundësia ta njihnin, ta lexonin dhe ta studionin. Një mendimtar i përmasave të mëdha u la jashtë teksteve, institucioneve dhe kujtesës publike, vetëm sepse nuk pranoi t’i nënshtrohej ideologjisë së pushtetit.
Pas rënies së komunizmit filloi rivlerësimi i figurës së tij, por edhe sot Isuf Luzaj nuk e ka zënë plotësisht vendin që meriton në panteonin e kulturës shqiptare.
Shumë prej veprave të tij presin ende të botohen, të sistemohen dhe të studiohen në mënyrë serioze. Mendimi i tij filozofik ende nuk është bërë pjesë e mjaftueshme e programeve universitare, ndërsa emri i tij vazhdon të mbetet pak i njohur për brezat e rinj.
Dhe këtu lind një pyetje që duhet t’ia bëjmë vetes: Si është e mundur që një komb me kaq pak figura të përmasave të tilla të lejojë që ato të mbeten në harresë?
Isuf Luzaj nuk ishte thjesht një shkrimtar apo filozof.
Ai ishte një institucion i dijes, një enciklopedi e gjallë, një mendje e jashtëzakonshme dhe një nga figurat më të mëdha të kulturës shqiptare të shekullit XX.
Jeta e tij dëshmon se madhështia nuk matet me famën e çastit, me pushtetin apo me duartrokitjet e kohës. Ajo matet me gjurmën që një njeri lë në ndërgjegjen, kulturën dhe qytetërimin e një kombi.
Isuf Luzaj nuk kërkoi privilegje. Ai kërkoi liri.
Nuk kërkoi pushtet. Ai kërkoi të vërtetën.
Nuk kërkoi nënshtrim. Ai mbrojti dinjitetin.
Sot, kur flasim për figurat më të ndritura të kulturës shqiptare, emri i Isuf Luzajt duhet të përmendet me respektin më të madh. Ta kujtojmë, ta lexojmë dhe ta studiojmë nuk është vetëm detyrim ndaj një personaliteti të jashtëzakonshëm. Është një borxh ndaj vetvetes, ndaj historisë sonë dhe ndaj brezave që do të vijnë.
Kombet që harrojnë mendimtarët e tyre varfërohen shpirtërisht.
Kombet që i nderojnë dhe i rikthejnë në kujtesën kolektive, e ndërtojnë të ardhmen mbi themelet e dijes, të moralit dhe të së vërtetës.
Isuf Luzaj është një nga gurët më të çmuar të themelit të kulturës shqiptare. Për shumë kohë e lamë në harresë, por nuk është kurrë vonë ta rikthejmë në vendin që i takon.
Jo vetëm në libra.
Jo vetëm në biblioteka.
Por në ndërgjegjen e çdo shqiptari.
