“Paraja nuk do të ketë më rëndësi në vitin 2036.” Fjalët e Elon Musk-ut tingëllojnë si muzikë për veshët e atyre amerikanëve që mezi ia dalin të përballojnë shpenzimet deri në fund të muajit. Inteligjenca artificiale do ta tronditë ekonominë e tyre, siguron sipërmarrësi i famshëm në një intervistë të gjatë për The Economist. Ajo do t’i ulë aq shumë kostot e prodhimit, saqë qytetarët në të ardhmen do të mund të përballojnë gjithçka që dëshirojnë. Një epokë bollëku duket sikur është brenda mundësive.
Gati katër vjet pas lançimit të ChatGPT-së, Shtetet e Bashkuara shfaqin një shëndet ekonomik të fortë. “Shpenzimet për IA-në kanë nxitur tregjet e aksioneve dhe pasurinë e familjeve”, vëren Olu Sonola, drejtues për ekonominë amerikane në Fitch Ratings. Indeksi S&P 500 është rritur me 90 për qind që nga lançimi i chatbot-it të OpenAI. Dhe, pavarësisht një mjedisi ndërkombëtar të tensionuar, vendi regjistroi në tremujorin e parë të vitit 2026 një rritje ekonomike prej 2,1 për qind me ritëm vjetor.
Donald Trump mund ta falënderojë inteligjencën artificiale për këtë. “Falë saj, Uashingtoni nuk pati nevojë të ndiqte një politikë stimuluese”, thotë Christopher Dembik, këshilltar për strategjinë e investimeve në Pictet AM. Megjithatë, kur tabloja shqyrtohet nga afër, bëhen të dukshme pengesat që mund ta frenojnë këtë makineri të fuqishme.
Gara për ndërtimin e qendrave të të dhënave po i bën gjithnjë e më të vështira për t’u siguruar disa komponentë elektronikë, veçanërisht çipat e memories. Kjo po reflektohet edhe në çmime: Apple ka rritur me 20 për qind çmimet e MacBook-ëve dhe iPad-ëve, ndërsa Nintendo me 10 për qind çmimin e konsolës Switch 2.
Shoqata profesionale si NCTA — lobi i televizionit dhe platformave — dhe AdvaMed — që përfaqëson industrinë e pajisjeve mjekësore — janë të shqetësuara: nëse serverët e IA-së përthithin pothuajse të gjithë çipat e disponueshëm në treg, pajisjet e tjera, në telekomunikacion, industrinë automobilistike apo pajisjet spitalore, mund të vuajnë mungesa.
Një barrë për bilancin tregtar
Oreksi energjetik i qendrave të të dhënave ka kontribuar gjithashtu në rritjen e çmimeve të energjisë elektrike në Shtetet e Bashkuara, me 6,7 për qind gjatë vitit 2025.
Kjo nuk do të thotë se Elon Musk gabon.
“Por efekti dezinflacionist i inteligjencës artificiale mund të kërkojë 20 ose 30 vjet për t’u materializuar”, shpjegon Christopher Dembik.
Një tjetër efekt anësor është se IA-ja po rëndon mbi bilancin tregtar amerikan. Dhe kjo jo vetëm për shkak të çipave Nvidia, të cilët prodhohen pothuajse ekskluzivisht në Tajvan.
“Meksika eksporton në Shtetet e Bashkuara shumë serverë të montuar në territorin e saj, si edhe sisteme ftohjeje dhe pajisje të ndryshme periferike”, shpjegon Michael Waugh, ekonomist në Rezervën Federale të Minneapolis-it dhe studiues i lidhur me Byronë Kombëtare të Kërkimeve Ekonomike në SHBA.
Sipas llogaritjeve të tij, importet mujore të produkteve të lidhura me IA-në janë rritur vazhdimisht: nga 28 miliardë dollarë në janar 2023 në 87 miliardë dollarë në korrikun e kaluar.
Gjatë gjithë vitit 2025, këto flukse e shtuan deficitin tregtar amerikan — më shumë se 1.200 miliardë dollarë, një rekord — me rreth 200 miliardë dollarë.
Kjo do të ishte një e keqe më e vogël nëse, më vonë, Shtetet e Bashkuara do të arrinin të eksportonin shërbime IA-je me vlerë të lartë të shtuar. Por obsesioni i Donald Trump-it për të ribalancuar tregtinë përmes tarifave doganore ndeshet këtu me një pengesë serioze.
Mes morisë së shifrave marramendëse që lidhen me IA-në, një tregues ndiqet me vëmendje të veçantë: ndikimi i kësaj teknologjie mbi produktivitetin.
A u lejon ajo kompanive t’i prodhojnë më shpejt mallrat dhe shërbimet e tyre? A e përshpejton kërkimin dhe zhvillimin?
Çështja është thelbësore. Zbulimi i një materiali, një ilaçi apo një procesi industrial revolucionar mund të shkaktojë një cikël inovacioni me ndikim shumë të gjerë.
Kompanitë amerikane nuk do të lëviznin thjesht pak më shpejt se konkurrentet e tyre: ato mund t’i linin pas në mënyrë eksponenciale.
Shtëpia e Bardhë e ka kuptuar mirë këtë.
Një nga këshilltarët e Donald Trump-it, Michael Kratsios, publikoi në korrik një strategji për ta riorganizuar të gjithë kërkimin shkencor të vendit rreth inteligjencës artificiale, duke i dhënë një rol të madh laboratorëve të automatizuar dhe shkëmbimit të të dhënave.
Objektivi është ambicioz: të dyfishohet produktiviteti i kërkimit shkencor kombëtar brenda dhjetë vjetësh.
Duke pasur parasysh përparimet e IA-së në shkencat ekzakte, ky synim nuk është i paarritshëm.
Everesti i IA-së: produktiviteti
Përfitimet e inteligjencës artificiale ende nuk duken qartë në statistikat amerikane.
Është e vërtetë se që nga fundi i vitit 2019 produktiviteti i punës është rritur me një ritëm vjetor prej 2,1 për qind në sektorin privat jobujqësor, sipas Bureau of Labor Statistics.
Kjo është dukshëm më e lartë se në ciklin e mëparshëm, kur rritja ishte 1,5 për qind nga viti 2007 deri më 2019.
Por “një pjesë e madhe e këtyre fitimeve të produktivitetit janë rezultat i investimeve të bëra shumë kohë përpara ChatGPT-së, veçanërisht në kërkim dhe zhvillim dhe në makineri industriale më moderne e më të automatizuara”, vëren Matthew Martin, ekonomist i lartë dhe specialist për SHBA-në në Oxford Economics.
Megjithatë, amerikanët po e adoptojnë IA-në me një shpejtësi të paprecedentë në historinë e teknologjisë.
Siç tregon sistemi i vlerësimit METR, modelet kanë bërë përparime spektakolare.
Në fillim të vitit 2023, ato kishin vështirësi të realizonin detyra programimi që njerëzve u merrnin vetëm disa minuta. Tri vjet më vonë, disa modele, si Gemini 3.1 Pro, arrijnë në 50 për qind të rasteve të përfundojnë me sukses punë që një njeriu do t’i merrnin më shumë se gjashtë orë.
Pse, atëherë, kompanitë nuk po korrin tashmë përfitimet?
Ka disa shpjegime.
Së pari, ndjesia mbresëlënëse e përshpejtimit që krijon IA-ja nuk konfirmohet gjithmonë nga faktet.
Në shkurt 2025 u zhvillua një eksperiment me një grup programuesish. Ata menduan se, falë IA-së, kishin kursyer 20 për qind të kohës gjatë një ushtrimi programimi.
Në realitet, kishin humbur 19 për qind më shumë kohë.
Që atëherë janë bërë përparime fenomenale në programim, por mund të vazhdojë të ekzistojë një hendek mes perceptimit dhe realitetit.
Edhe kur një detyrë përmirësohet realisht nga IA-ja, shfaqen probleme të tjera.
Punonjësit nuk i ridrejtojnë gjithmonë orët e kursyera drejt detyrave produktive.
Dhe përfitimi mund të zhduket në hallka të tjera të procesit.
Nëse programuesit kodojnë dy herë më shpejt, por kodi i tyre vazhdon të kontrollohet nga njerëzit me të njëjtën shpejtësi si më parë, krijohet një pikë bllokimi.
“Për momentin, shumë kompani e përdorin IA-në kryesisht si një motor kërkimi të përmirësuar”, vëren Matthew Martin.
Akoma më shqetësuese janë rreziqet kibernetike të lidhura me inteligjencën artificiale, të cilat mund të neutralizojnë një pjesë të fitimeve të produktivitetit.
Siç e tregoi në mënyrë dramatike hakimi — i paqëllimshëm — i Hugging Face nga një agjent i OpenAI, IA-ja është jashtëzakonisht e aftë në identifikimin e dobësive të sistemeve informatike.
Ndërsa më parë duheshin muaj kërkimi për të zbuluar një cenueshmëri, modelet e gjeneratës së fundit “sot i gjejnë brenda 30 minutash”, thotë Kévin Tellier, studiues i sigurisë kibernetike në Synacktiv.
Prandaj kompanive do t’u duhet të shpenzojnë burime të konsiderueshme, si në kohë ashtu edhe në para, për t’u mbrojtur jo vetëm nga hakerët shumë më të fuqishëm, por edhe nga sistemet e IA-së që bëjnë gabime.
“Nëse fitimet e produktivitetit nga inteligjenca artificiale zhgënjejnë, ky do të jetë një problem i madh”, paralajmëron Darrell West, specialist i IA-së dhe i së ardhmes së punës në Brookings Institution.
Për të marrë pjesën më të madhe të përfitimeve, hyperscaler-at — operatorët gjigantë të qendrave të të dhënave si Microsoft, Google dhe Amazon — kanë ndërmarrë investime marramendëse: më shumë se 700 miliardë dollarë vetëm gjatë vitit 2026.
Në të ardhmen, ndërtimi i infrastrukturës së re pritet të përpijë mijëra miliarda dollarë.
Një kapitalizëm ku të gjithë janë të lidhur me njëri-tjetrin
Kjo derdhje e jashtëzakonshme kapitali ngre pikëpyetje te shumë ekspertë.
Në rast të shpërthimit të flluskës, “investimet e ndërsjella në IA mund të shkaktojnë një efekt domino”, vazhdon Darrell West.
Microsoft ka investuar miliarda në laboratorin OpenAI, i cili, në këmbim, është zotuar t’i blejë Microsoft-it 250 miliardë dollarë shërbime kompjuterike.
Amazon zotëron aksione në OpenAI dhe Anthropic, të cilat kanë marrë angazhime të ngjashme ndaj Amazon Web Services.
Alphabet, kompania mëmë e Google, financon laboratorin Anthropic, i cili njëkohësisht është klient i Google Cloud, nga ku blen çipa dhe infrastrukturë.
Ky kapitalizëm i ndërthurur nuk duket se do të ngadalësohet së shpejti: Nvidia sapo ka njoftuar një strukturë financiare prej 500 miliardë dollarësh me gjashtë fonde të mëdha, për t’ua shitur çipat e saj klientëve me kredi.
Në të njëjtën kohë, gjigantëve amerikanë të teknologjisë — dikur makineri të jashtëzakonshme për gjenerimin e parasë — po u zvogëlohet fluksi i lirë i parasë.
Prandaj ata po mbështeten gjithnjë e më shumë te obligacionet tradicionale, por edhe te operacionet jashtë bilancit.
Këto struktura “forcojnë lidhjet mes hyperscaler-ave dhe investitorëve jobankarë — fondet e kreditimit privat dhe siguruesit. Bankat, nga ana e tyre, i mbështesin këto struktura përmes linjave të financimit, çka mund të krijojë kanale të reja për përhapjen e goditjeve”, paralajmëruan tre ekonomistë të Bankës për Rregullime Ndërkombëtare në një publikim të muajit mars.
Po sikur IA-ja t’i përmbushë të gjitha premtimet e saj?
Ky skenar frikëson edhe më shumë një pjesë të qytetarëve amerikanë, të cilët druhen nga pushime masive nga puna.
“Megjithatë, një apokalips i punësimit ka pak gjasa”, vlerëson Joseph Briggs, ekonomist në Goldman Sachs.
Deri tani, shifrat i japin të drejtë.
Pavarësisht disa valëve të bujshme të shkurtimeve të vendeve të punës, punësimi me pagë në Shtetet e Bashkuara pothuajse nuk ka ndryshuar që nga fundi i vitit 2024.
Në skenarin e saj bazë, Goldman Sachs parashikon se IA-ja mund të automatizojë 25 për qind të detyrave, duke i bërë punonjësit 15 për qind më produktivë.
Kjo do të ishte një rritje e konsiderueshme, por do të zhvendoste vetëm rreth 9 për qind të vendeve të punës.
“Me çdo revolucion janë shfaqur profesione krejtësisht të reja. Shikoni rritjen e sektorit të mësimeve private apo të kujdesit për kafshët shtëpiake”, argumenton Joseph Briggs.
“Një ndikim neto pozitiv mbi punësimin”
Në sektorët ku kërkesa është elastike — pra ku blerësit reagojnë fuqishëm ndaj ndryshimeve të çmimeve — automatizimi mund t’i bëjë mijëra produkte të përballueshme për kategori të reja konsumatorësh.
Kjo do të nxiste kërkesën dhe do të ndihmonte në ruajtjen e vendeve të punës — i ashtuquajturi efekt Jevons.
Matthew Martin nga Oxford Economics e përmbledh kështu:
“IA-ja do të krijojë fitues dhe humbës, por në përgjithësi ka gjasa të ketë një ndikim neto pozitiv mbi punësimin.”
Për më tepër, transformimi pritet të jetë më pak i përqendruar gjeografikisht sesa “vala e automatizimit industrial në fillim të viteve 2000 dhe më pas pas krizës financiare të vitit 2007, e cila goditi rëndë numrin e punonjësve të kompanive në disa rajone amerikane”, shpjegon Joseph Briggs.
Sa i përket pyetjes se ku do të përfundojë pasuria e gjeneruar nga IA-ja në Shtetet e Bashkuara, përgjigjja varet, në mënyrë disi paradoksale, nga… Kina.
Laboratorët amerikanë janë përpjekur me çdo mjet ta konsolidojnë oligopolin e tyre, duke i mbajtur të fshehta metodat që përdorin.
Pekini ka zgjedhur një strategji krejtësisht të ndryshme, duke promovuar modele të hapura që favorizojnë përhapjen e dijes.
Kjo zgjedhje po jep rezultate.
Sipas Stanford AI Index, hendeku i performancës mes modeleve më të avancuara të dy fuqive ishte vetëm 2,7 për qind në mars 2026.
Ky është lajm i keq për OpenAI ose Anthropic, por tendenca duket e pandalshme.
Nëse të gjitha modelet përfundimisht konvergojnë, inteligjenca artificiale me kalimin e kohës do të shndërrohet në një mall bazë, si energjia elektrike, gjë që do ta ulë ndjeshëm koston e saj.
Dhe kjo do ta bëjë më të besueshme ëndrrën e ëmbël të bollëkut që promovon Elon Musk./L’Express.fr
