Kush ka më shumë frikë nga kandilët e detit: pushuesit në plazh apo operatorët e centraleve bërthamore? Në Gravelines, në veri të Francës, kjo pyetje shtrohet seriozisht. Më 10 gusht, një grumbullim masiv i këtyre kafshëve detare xhelatinoze detyroi ndalimin ose uljen e fuqisë së katër reaktorëve të centralit më të madh bërthamor në Evropën Perëndimore. Dhjetëra tonë kandilë deti bllokuan pjesërisht grilat paraprake dhe filtrat rrotullues të stacioneve të pompimit, të cilat marrin pjesë në ftohjen e reaktorëve. Kjo situatë e detyroi EDF-në të aktivizonte masa parandaluese, në një kohë kur kapacitetet e saj prodhuese ishin tashmë të kufizuara nga thatësira.
Rastësi e kalendarit: centrali i Gravelines kishte përjetuar një situatë të ngjashme verën e kaluar. Madje pothuajse në të njëjtën ditë. Sikur edhe kandilët e detit të kishin pelegrinazhin e tyre.
“Është vërtet fat i keq që këto grumbullime të mëdha ndodhin dy vjet radhazi”, thotë Elvire Antajan, studiuese në Ifremer, e konsultuar nga EDF gjatë episodit të vitit 2025.
Pas atij incidenti, kompania energjetike i tha L’Express se kishte instaluar kamera, veçanërisht përgjatë kanalit të furnizimit me ujë, dhe kishte ngritur një rrjet mbikëqyrjeje vizuale në det të hapur, në bashkëpunim me peshkatarë dhe shpëtimtarët detarë të SNSM-së. Por peshkimet parandaluese të disa qindra kilogramëve kandilë deti, të kryera që nga 8 gushti, nuk arritën ta ndalonin një grumbullim të ri. Aq më pak mund të zgjidhnin një fenomen që shtrihet shumë përtej brigjeve franceze.
Janë të pakta vendet me centrale bërthamore në bregdet që nuk kanë përjetuar një episod të këtij lloji. Në vitin 2005 dhe më pas në vitin 2013, Suedia u detyrua të ndalonte centralin e Oskarshamn-it, në brigjet e Detit Baltik, pas depërtimit të një tufe kandilësh deti. Centralet e Torness-it, në Skoci, dhe Shimane-s, në Japoni, patën të njëjtin problem në vitin 2011. Edhe Izraeli është përballur me episode të ngjashme, por në impiantet e shkripëzimit ose centralet termike.
Ndodh gjithashtu që specie të afërta të futen në tubacione dhe të bllokojnë filtrat. Kështu ndodhi me salpat në Diablo Canyon, në Kaliforni të Shteteve të Bashkuara, ose me ktenoforët, të quajtur edhe “rrush deti”, në Gravelines, që në vitet 1990.
Anije peshkimi, robotë vrasës dhe “perde me flluska ajri”
Këto incidente i kanë shtyrë operatorët të kërkojnë mënyra mbrojtjeje. Në një raport të publikuar në mars, Agjencia Ndërkombëtare e Energjisë Atomike përmbledh disa nga zgjidhjet që janë zbatuar.
Në Mbretërinë e Bashkuar, peshkatarë vendas angazhohen për të mbikëqyrur tufat e kandilëve të detit dhe, kur është e nevojshme, për t’i devijuar ato me anije peshkimi me rrjeta tërheqëse.
Në Kinë janë instaluar sisteme mekanike me grabuja për kapjen e mbeturinave lundruese — duke përfshirë edhe kafshët.
Një shkencëtar koreanojugor madje zhvilloi, në fillim të viteve 2010, një robot autonom për vrasjen e kandilëve të detit. Pajisja u testua në kushte reale, por me sa duket nuk u përdor kurrë në shkallë të gjerë.
Më pak vdekjeprurës ishte opsioni i zgjedhur nga centrali skocez Hunterston: një “perde me flluska ajri”, një lloj muri vertikal i krijuar në ujë, që i devijon natyrshëm këto krijesa detare.
Përtej kandilëve të detit, industria bërthamore duhet të bashkëjetojë në centralet e saj me një faunë dhe florë ujore të tërë, e cila ndonjëherë bëhet ndërhyrëse.
Në centralin Saint Lucie, në Florida, breshkat shpesh ngecin në kanalin e marrjes së ujit. Që nga hapja e tij në vitin 1976, janë kapur më shumë se 17.000 breshka, përfshirë edhe individë të specieve të mbrojtura.
Instalimi i disa rrjetave penguese synon të kufizojë thithjen e tyre aksidentale. Këto incidente ndiqen nga afër nga organizata joqeveritare Inwater Research Group, në bashkëpunim me centralin.
Në këtë mënyrë, me kalimin e kohës dhe në një zhvillim mjaft të papritur, centrali i Saint Lucie është shndërruar në një nga qendrat kryesore të kërkimit mbi breshkat detare në rajon.
Centrali i Ascó-s, në Spanjë, përballet me vizitorë të papritur shumë më të vegjël: makrofite, pra bimë ujore të dukshme me sy të lirë, që shumohen në lumin Ebro dhe bllokojnë hyrjet e ujit për ftohje.
Që nga viti 2002, përhapja e këtyre bimëve ujore është bërë “një fenomen i rregullt, veçanërisht nga maji deri në tetor”, thekson Agjencia Ndërkombëtare e Energjisë Atomike.
Operatori spanjoll kryen rregullisht pastrim mekanik në thellësi, për të zvogëluar praninë e tyre.
Kjo tregon se as centralet pranë lumenjve nuk janë të mbrojtura. As ato pranë liqeneve.
Vitin e kaluar, njëri nga tetë reaktorët e centralit Bruce Power, në Ontario të Kanadasë, u nxor përkohësisht jashtë funksionit për shkak të një grumbullimi të madh peshqish, sërish në të njëjtën zonë të ndjeshme të sistemit të marrjes së ujit.
Debati për “diskotekën e peshqve”
Megjithatë, ndikimi nuk është vetëm në një drejtim: edhe centralet i shqetësojnë ekosistemet.
Në Francë, kjo çështje u rikthye në vëmendje përpara se të mbërrinte vala e re e kandilëve të detit.
Në mes të qershorit, rrjeti Sortir du nucléaire, duke u mbështetur në studime të brendshme të EDF-së, publikoi një raport sipas të cilit të paktën 5,9 miliardë kafshë ujore — larva, peshq dhe krustace — bien viktimë e centraleve bërthamore franceze çdo vit.
Ekzistojnë vlerësime edhe më të hollësishme për dy reaktorët e Penly-t, në departamentin Seine-Maritime.
Për vitin 2025, Autoriteti Mjedisor raporton një vdekshmëri prej rreth 575 tonësh organizmash ujorë, me të dhëna të ndara sipas specieve. Harengat dhe gobidet janë ndër më të prekurat.
“Këto vëllime përfaqësojnë përqindje të vogla të biomasës rajonale”, sqaron institucioni. “Prandaj, ndikimi mbi dinamikën e popullatave duket i kufizuar, por presioni është i vazhdueshëm dhe do të ushtrohet vit pas viti.”
Kjo çështje mbetet e vlefshme edhe për reaktorët e ardhshëm, të cilët duhet të përshtaten me një klimë që po ndryshon.
Hinkley Point C, në Mbretërinë e Bashkuar, është ndoshta shembulli më i dukshëm.
Ashtu si në Flamanville, EPR-ja që po ndërtohet nga EDF ka grumbulluar vonesa dhe rritje të mëdha të kostove.
Një ndër çështjet më të debatueshme të projektit ka qenë mbrojtja e biodiversitetit detar në estuarin e lumit Severn.
Kompania energjetike planifikon ta pajisë centralin me tre sisteme mbrojtëse që do të kushtojnë më shumë se 817 milionë euro — afërsisht 1,5 për qind e buxhetit total të centralit.
Shtresa e fundit e këtij sistemi të trefishtë, një pajisje akustike për largimin e kafshëve, ka shkaktuar veçanërisht shumë debat.
Bëhet fjalë për 300 altoparlantë nënujorë që lëshojnë vazhdimisht impulse zanore për t’i mbajtur kafshët larg tubacioneve të marrjes së ujit.
Pseudonimi i sistemit? “Diskoteka e peshqve” — fish disco.
“Ne kemi testuar me sukses një pajisje me frekuencë të lartë, të furnizuar me bateri, dhe provat në terren treguan se ajo është shumë efikase për largimin e alozave, por jo të specieve të tjera”, shpjegon David Clarke, ekolog detar në Universitetin Swansea, i cili bashkëpunon me EDF-në në këtë projekt.
“Kjo pajisje ka tërhequr njëfarë interesi ndërkombëtar nga operatorë të tjerë. Sistemi mund të zgjerohet, duke përdorur një altoparlant tjetër për të larguar harengat dhe spratet. Për specie të tjera peshqish do të nevojitej zhvillimi i një zgjidhjeje me frekuencë të ulët.”
Por “diskoteka e peshqve” ka edhe kundërshtarët e saj.
Një raport i pavarur, i publikuar vitin e kaluar, shpreh dyshime të forta mbi efektivitetin e pajisjes dhe arrin në përfundimin se numri i peshqve që mund të shpëtohen prej saj do të ishte tejet i vogël.
“Ky studim rasti përmban shumë gabime, shifra dhe rend madhësish të pasakta, gjë që shtrembëron llogaritjet e kostos dhe përfitimit”, kundërshton David Clarke.
Megjithatë, çështja vazhdon të shkaktojë ndarje edhe në arenën politike.
Për disa, mes tyre ish-kryeministri Keir Starmer, “diskoteka e peshqve” është simbol i një burokracie të tepruar mjedisore që pengon projektet strategjike.
Për të tjerët, ajo është simbol i nevojës urgjente për të forcuar mbrojtjen e specieve dhe të ekosistemeve.
Një debat që, me sa duket, do të vazhdojë të ngrejë dallgë./L’Express.fr
