Studiuesit e rinj prej kohësh kanë shkuar në Shtetet e Bashkuara për arsimim dhe formim akademik, por një kombinim i financimeve kineze dhe kufizimeve amerikane po e ndryshon ekuilibrin.
Kush i ka talentet?
Në konkurrencën për epërsi shkencore dhe teknologjike, kjo pyetje është më e rëndësishme se të gjitha të tjerat. Jo shumë kohë më parë, përgjigjja ishte e padiskutueshme: Shtetet e Bashkuara.
Por, megjithëse SHBA-ja mbetet destinacioni kryesor në botë për mendjet ambicioze shkencore, një kombinim i shkurtimeve të financimeve, politikave kufizuese të emigracionit dhe dyshimit ndaj shkencëtarëve me origjinë kineze po ia gërryen avantazhin, pikërisht në kohën kur Kina, pavarësisht mangësive serioze që ka edhe vetë, po bëhet një alternativë e besueshme.
Tërheqja që ushtrojnë të dy vendet mund të shihet në dy ngjarje të muajve të fundit. Katër fituesit e Medaljes Fields të këtij viti, një prej nderimeve më të larta në matematikë, përfshinin dy studiues të lindur në Kinë, të cilët kishin ardhur në Shtetet e Bashkuara për studime të avancuara. Ata lulëzuan në Perëndim — dhe vazhdojnë të qëndrojnë atje.
Pastaj është rasti i Zhilin Yang. Ashtu si shumë kinezë të tjerë, ai erdhi në Shtetet e Bashkuara për studimet pasuniversitare. Por, në vend që të qëndronte, u kthye në Kinë dhe themeloi Moonshot AI. Në korrik, kompania e tij publikoi një model mbresëlënës të inteligjencës artificiale me kod të hapur, të quajtur Kimi K3, i cili i afrohet performancës së modeleve më të mira të prodhuara në Amerikë — me një kosto më të ulët.
Yang nuk kishte mungesë mundësish në Shtetet e Bashkuara kur mori doktoraturën në Carnegie Mellon në vitin 2019. Por ai i tha Ruslan Salakhutdinovit, profesor i shkencave kompjuterike dhe udhëheqës i tezës së tij të doktoraturës, se ishte i vendosur të ndërtonte një kompani në Kinë.
“SHBA-ja ka ende një avantazh shumë, shumë të madh. Ne marrim njerëzit më të mirë”, tha Salakhutdinov. “Por Kina do të bëhet më tërheqëse. Në fushën e inteligjencës artificiale, kjo po bëhet shumë e qartë.”
Kina është bërë gjithashtu më e suksesshme në rekrutimin e shkencëtarëve akademikë nga jashtë vendit. Omar Yaghi, i cili ndau Çmimin Nobel për Kimi të vitit të kaluar, u largua nga Universiteti i Kalifornisë në Berkeley për në Universitetin Tsinghua, ku do të drejtojë një institut që do të përdorë inteligjencën artificiale për të përshpejtuar zbulimin e materialeve të reja.
Që nga viti i kaluar, universitetet në Kinën kontinentale dhe Hong Kong kanë rekrutuar të paktën tetë matematikanë të shquar nga institucione perëndimore. Joshua Zahl, i cili kishte bashkëpunuar me Hong Wang, një nga fitueset e Medaljes Fields të këtij viti, pranoi një post profesori me orar të plotë në Universitetin Nankai. Ai nuk pranoi të fliste për arsyet e lëvizjes së tij.
Këto janë fitore të rëndësishme për një vend ku Tu Youyou ishte shkencëtarja e vetme që punonte në Kinën kontinentale dhe që kishte marrë ndonjëherë një Çmim Nobel në një kategori shkencore.
Ndryshimi më i madh në fuqinë e Kinës për të rekrutuar talent është paraja, tha Dong Jielin, e cila studion politikat kineze të shkencës dhe teknologjisë. Dy dekada më parë, tha ajo, nga shkencëtarët që ktheheshin nga jashtë pritej të bënin sakrifica financiare në emër të shërbimit ndaj vendit. Sot, universitetet kineze mund të ofrojnë paga konkurruese me ato në Evropë, së bashku me paketa bujare financiare për zhvendosjen.
Megjithatë, pas shpalljes së fituesve të Medaljes Fields, një pyetje u shfaq në mbulimin e gjerë mediatik në Kinë dhe në diskutimet e shumta në internet:
A mundet sistemi akademik kinez t’u ofrojë studiuesve të rinj ende të paprovuar lirinë, durimin dhe tolerancën ndaj dështimit që u nevojiten për t’u bërë të jashtëzakonshëm?
Dy fituesit me origjinë kineze, Hong Wang dhe Yu Deng, hynë në Universitetin e Pekinit në vitin 2007. Deng, fitues i medaljes së artë në Olimpiadën Ndërkombëtare të Matematikës, u pranua drejtpërdrejt në programin e matematikës të universitetit. Pas vitit të dytë të studimeve, ai u transferua në MIT, mori doktoraturën në Princeton dhe u bë profesor në Universitetin e Çikagos.
Ai tha se në atë kohë ishte e zakonshme që studentët kinezë të shkencave themelore të vazhdonin studimet e doktoraturës jashtë vendit. Matematika kineze është përmirësuar ndjeshëm që atëherë, tha ai, ndërsa numri i punimeve të studiuesve me bazë në Kinë të botuara në revistat kryesore të matematikës është rritur dukshëm.
Hong Wang, 35 vjeçe, hyri në Universitetin e Pekinit në moshën 16-vjeçare për të studiuar shkencat e Tokës dhe hapësirës, ndërsa një vit më vonë kaloi në matematikë.
Ajo shkoi në École Polytechnique pranë Parisit përpara se të vazhdonte studimet e mëtejshme pasuniversitare në MIT. Në një video, ajo tregoi se si udhëheqësi i saj i doktoraturës në MIT e kishte dëgjuar me durim kur ajo nuk pajtohej me të tjerët.
“Kjo më ndihmoi të fitoja vetëbesim”, tha Wang, e cila tani është profesoreshë si në Universitetin e Nju Jorkut, ashtu edhe në Institut des Hautes Études Scientifiques në Francë. Ajo nuk pranoi kërkesat për intervistë.
Në një video të publikuar nga Simons Foundation pas shpalljes së Medaljeve Fields, ajo tha se ishte ndier “pak e dekurajuar”, por se kishte gjetur profesorë në Francë dhe në Shtetet e Bashkuara të cilët e kishin ndihmuar të fitonte vetëbesim.
Wang nuk po kritikonte Universitetin e Pekinit, por komenti i saj pati jehonë të gjerë në Kinë, ku shumë njerëz e interpretuan fjalën “e dekurajuar” si një përmbledhje të përvojave të tyre personale brenda një sistemi arsimor shumë konkurrues, të formësuar nga ndëshkimi dhe turpërimi.
Hashtagu “dekurajuar” vazhdon të jetë i censuruar në platformën kineze të mediave sociale Weibo.
“Po të mos ishin larguar nga Kina në moshën 20-vjeçare, a do të qëndronin sot në atë skenë duke marrë çmimin?”, pyeti një komentator në YouTube që përdor emrin Laozhou Hengmei.
Ai argumentoi se arritjet shkencore të Kinës ende nuk përputhen me përmasat e ekonomisë së saj dhe me bollëkun e talenteve që ka vendi.
Kina është gjithnjë e më e aftë të barazojë financimet dhe infrastrukturën që tërheqin shkencëtarët e shquar. Ajo që e ka më të vështirë të riprodhojë janë liria, besimi dhe stabiliteti institucional që u mundësojnë talenteve të reja të lulëzojnë.
Këto vazhdojnë të jenë ndër avantazhet më të forta të Amerikës — dhe pikërisht ato avantazhe po vihen në rrezik nga politikat aktuale të vendit.
“SHBA-ja dikur ishte, në një farë mënyre, zgjedhja e paracaktuar, opsioni që nuk kërkonte shumë mendim”, tha Terence Tao, fitues australian i Medaljes Fields dhe profesor në Universitetin e Kalifornisë në Los Anxhelos, në një video.
Vitin e kaluar, pezullimi nga administrata Trump i financimeve federale për UCLA-në preku si grantin e tij personal, ashtu edhe një institut që ai ndihmon të drejtojë. Financimet u rikthyen pas një padie të suksesshme.
Megjithatë, Tao ka paralajmëruar se ndërprerjet e papritura të financimeve mund të nxjerrin nga binarët projekte shumëvjeçare dhe të dëmtojnë besimin e studiuesve në sistem.
“Më të mirët dhe më të talentuarit mund të mos vijnë më automatikisht në SHBA, siç kanë bërë për dekada”, tha ai.
Studentët e huaj morën gati 44 për qind të doktoraturave në fushat STEM — shkencë, teknologji, inxhinieri dhe matematikë — të dhëna nga universitetet amerikane në vitin 2023.
Studentët nga Kina morën 17 për qind të të gjitha doktoraturave amerikane në shkencë dhe inxhinieri në vitin 2020, ndërsa rreth 87 për qind e marrësve kinezë të doktoraturave gjatë periudhës 2005–2015 synonin të qëndronin në Shtetet e Bashkuara, sipas një studimi të vitit 2023.
Por Shtetet e Bashkuara tani po e bëjnë këtë kanal të talenteve më pak të besueshëm.
Numri i vizave të lëshuara për studentët ndërkombëtarë ra me afërsisht një të tretën gjatë vitit 2025.
Muajin e kaluar, administrata Trump finalizoi një rregull që kufizon kohën gjatë së cilës studentët e huaj mund të qëndrojnë në SHBA pa aplikuar për zgjatje të qëndrimit.
Duke njoftuar masën, Sekretari i Sigurisë Kombëtare, Markwayne Mullin, tha se ajo do t’i mbante studentët të përqendruar në “qëllimin e tyre kryesor: përfundimin e studimeve dhe kthimin në vendin e tyre”.
Yu Deng, 37 vjeç, fitues i Medaljes Fields për vitin 2026, tha se ishte kontaktuar nga shumë universitete në Kinë, Shtetet e Bashkuara dhe vende të tjera.
Ai po shqyrtonte mundësitë e tij, por, të paktën për momentin, do të qëndronte në Universitetin e Çikagos.
Sipas tij, kërkimet shkencore, bashkëpunëtorët dhe cilësia e jetës do të ndikonin të gjitha në vendimin e tij.
E pyeta nëse, po të ishte sot 20 vjeç, do të largohej përsëri nga Kina për të shkuar në Shtetet e Bashkuara.
Ai përmendi shkurtimet e financimeve për kërkimin shkencor dhe faktin se njihte njerëz që ishin prekur nga problemet me vizat.
“Po ta merrja sot këtë vendim ndërsa ndodhesha në Kinë”, tha ai, “do të mendoja shumë më me kujdes nëse duhej të vija në Shtetet e Bashkuara”./NYT
