Nga Sandra Kegel
Cordula Meyer po punonte për një shkrim mbi mungesën e personelit në sektorin e kujdesit shëndetësor, kur dikush në korridorin e redaksisë thirri: “Diçka ka ndodhur në Nju-Jork.”
Cordula Meyer hetoi për “Spiegel”-in për më shumë se një vit në rrethin e atentatorëve të 11 shtatorit nga Hamburgu. Si u shndërruan studentë në dukje të zakonshëm në terroristë? Një bisedë, 25 vjet më vonë.
Cordula Meyer, ju jeni zëvendëskryeredaktore e “Spiegel”-it. Më 11 shtator, 25 vjet më parë, ishit një gazetare e re kur, e para në redaksi dhe shumë herët, morët informacionin se celula terroriste rreth Mohammed Atta-s mund të vinte nga Hamburgu. Si ndodhi kjo?
Më parë kisha punuar në “Hamburger Morgenpost” dhe për këtë arsye kisha kontakte të mira në Hamburg. Dikush më dërgoi një faks ku shkruhej ky informacion i pabesueshëm: se po kontrolloheshin banesa në Hamburg-Harburg dhe po merreshin në pyetje fqinjët, me sa dukej në lidhje me 11 shtatorin.
Shkova te shefi im, Georg Mascolo, dhe i thashë se tingëllonte krejtësisht e çmendur, por me sa dukej ekzistonte një gjurmë që çonte nga Nju-Jorku në Hamburg. Ngjarja botërore papritur u afrua shumë pranë nesh.
U nisa menjëherë për atje, në mbrëmjen e 12 shtatorit. Atë natë isha e pranishme kur u bastis banesa e Said Bahaji-t, i cili i përkiste rrethit më të ngushtë të celulës terroriste.
Dhe po: ajo që në fillim ishte vetëm një dyshim, u vërtetua. Hamburgu ishte vendi ku u përgatitën sulmet. Momentin kur e kuptova këtë nuk do ta harroj kurrë.
Çfarë tha shefi juaj i atëhershëm kur pikërisht një nga gazetaret më të reja të redaksisë u përball me këtë histori?
Një nga shefat e tjerë më tha se kjo, që në fillim, me shumë gjasë do të ishte historia më e madhe e karrierës sime – dhe se e tillë do të mbetej.
Sigurisht, më pas erdhën kriza të mëdha dhe histori të tjera. Por atëherë askush nuk mund ta parashikonte këtë.
“Spiegel” krijoi menjëherë një ekip shumë të madh, sepse të gjithë e kuptuan se çfarë do të thoshte fakti që një pjesë e një ngjarjeje me përmasa botërore po zhvillohej praktikisht para derës sonë.
Si vazhdoi puna për ju si gazetare e re?
Punova për këtë çështje më shumë se një vit të tërë, më gjatë se për cilëndo histori tjetër deri më sot.
Shpejt u bë e qartë se disa nga të dyshuarit kishin studiuar në Shkollën e Lartë Profesionale të Hamburgut dhe në Universitetin Teknik Hamburg-Harburg. Për këtë arsye kalova shumë kohë atje.
Njerëzit në universitet ishin të tronditur. Një punonjëse ma rrëmbeu pothuajse nga duart katalogun e ligjëratave, në të cilin Mohammed Atta figurote si drejtues i grupit “Islam AG”.
Në atë kohë fola edhe me bashkëstudentë të terroristëve dhe me profesorin e Atta-s.
Kush ishte ai?
Dittmar Machule, i cili kishte mbikëqyrur punimin e diplomës së Atta-s për rehabilitimin e një lagjeje të vjetër të Alepos.
E vizitova në dhomën e tij nën çati në Harburg. U ulëm mes shumë librave dhe e pyeta se si ndihej të ishte profesor i një vrasësi masiv.
Ai mezi e besonte. “Vrasës masiv”, tha ai, “çfarë fjale”, por po, kështu ishte.
Këtë e kam përjetuar shpesh. Për shumë njerëz që i kishin njohur terroristët, dukej e paimagjinueshme se bëhej fjalë për të njëjtët persona që më vonë drejtuan avionët drejt World Trade Center-it.
Pronarja e banesës së njërit prej pilotëve, Ziad Jarrah, e kishte pëlqyer aq shumë qiramarrësin e saj, saqë më tregoi një pikturë në vaj që kishte bërë për të.
Vizitova gjithashtu familjen e Jarrahut në Liban.
Cordula Meyer në vitin 2001 në Universitetin Teknik të Hamburgut me dokumente të grupit “Islam AG” të terroristëve.
Çfarë donit të zbulonit atje?
Doja të kuptoja se kush ishin këta njerëz, jo përmes dosjeve të policisë ose të Zyrës për Mbrojtjen e Kushtetutës, por përmes mjedisit të tyre personal.
Pyesja veten pse askush nuk kishte vënë re se çfarë po planifikonin.
Prandaj fola me miqtë e tyre, familjarët, mësuesit dhe kolegët.
Çfarë zbuluat?
Jarrah me sa duket ishte më i lëkunduri mes atentatorëve. Ishte një djalë i përkëdhelur, që i pëlqente të festonte dhe kishte të dashura.
Kur isha te familja e tij në Liban, babai i tij më tregoi Mercedesin që kishte dashur t’ia dhuronte të birit pas përfundimit të studimeve. Më tregoi edhe truallin që kishte blerë për të dhe për nusen e ardhshme.
Dhe vazhdimisht thoshte: “E gjithë kjo nuk ka fare kuptim.”
Mohammed Atta, shumë i kontrolluar dhe rigoroz, ishte ndryshe nga Jarrah. Për mua ishte më e vështirë ta kuptoja.
Ai ishte i suksesshëm në botën perëndimore, shumë inteligjent, student i ndërgjegjshëm dhe, njëkohësisht, dikush që në të vërtetë nuk ishte integruar kurrë plotësisht në këtë jetë.
Kishte studiuar urbanistikë dhe më pas shkatërroi një arkitekturë që e përçmonte.
Çfarë përfundimi nxorët nga kjo?
Në atë kohë nuk mund ta përfytyronim se edhe studentë që njihnin botën, ishin elokuentë dhe të arsimuar mund të shndërroheshin në terroristë islamistë.
Kur lëvizja në rrethin e tyre, shpesh më gënjenin.
Për shembull, e pyeta ndihmësin e terroristëve Abdelghani Mzoudi se përse kishte nënshkruar testamentin e Mohammed Atta-s. Ai u përgjigj se e kishte bërë vetëm nga mirësjellja dhe se nuk kishte ditur asgjë për planet terroriste apo për ndonjë radikalizim.
Më vonë zbulova se këto takime me persona nga rrethi i terroristëve po vëzhgoheshin nga autoritetet. Ekzistonin fotografi të mia dhe të kolegut tim Dominik Cziesche me Mzoudin.
Autoritetet kontrolluan madje edhe Golf-in e vjetër të nënës sime. Ndoshta pyesnin veten se çfarë kërkonte një zonjë shtatëdhjetëvjeçare në mjedisin terrorist. Makina ishte e regjistruar në emrin e saj.
Atëherë ishit 30 vjeçe, vetëm pak vite më parë kishit qenë vetë në universitet, ndërsa tani po përjetonit një mjedis akademik të tronditur. Çfarë atmosfere mbizotëronte?
Universiteti Hamburg-Harburg deklaroi menjëherë se ishte një vend i hapur ndaj botës dhe se i tillë do të mbetej.
Por ndonjëherë më dukej sikur njerëzit atje ndiheshin të mashtruar.
Atta kishte qenë student i mirë dhe i angazhuar. Edhe të tjerët kishin studiuar vërtet dhe kishin dhënë provime. Konsideroheshin shembuj të një integrimi të suksesshëm.
Njerëzit në universitet nuk mund ta përfytyronin se diçka e tillë mund të planifikohej pikërisht nga njerëz që vinin nga mesi i tyre.
A keni ndonjë të dhënë përse zgjodhën pikërisht Hamburgun dhe pikërisht këtë universitet?
Gjithçka tregon se ata nuk erdhën në Hamburg si terroristë. Ata studiuan këtu dhe më pas u gjetën me njëri-tjetrin.
Mohammed Haydar Zammar ishte islamisti që me shumë gjasë e bashkoi grupin. Ai kishte qenë në Afganistan dhe ishte personi që e radikalizoi grupin.
Me sa duket, i kishte njohur në një xhami dhe kishte kuptuar se çfarë potenciali kishin për qëllimet e tij.
Por këto janë përfundime që bazohen në hetimet e autoriteteve.
Shërbimet e inteligjencës kishin përgjuar bisedat e atentatorëve në banesën në Hamburg-Harburg, por nuk kishin kuptuar domethënien e tyre.
Si është e mundur që shërbimet e inteligjencës u zunë kaq shumë në befasi?
Në të vërtetë, ata ishin në gjurmët e tyre, por pa e ditur këtë.
Kishin mbajtur nën vëzhgim Zammarin dhe kishin përgjuar biseda në Marienstraße, ku jetonin edhe Mohammed Atta dhe Ramzi Binalshibh. Aty banonte edhe Said Bahaji, një nga mbështetësit kryesorë.
Pra, autoritetet dëgjonin, por nuk arrinin ta kuptonin se çfarë po ndodhte.
Kishin rënë rastësisht mbi grupin, por nuk e kishin parashikuar atë që do të vinte.
Edhe sepse shumë prej gjërave që sot janë standarde në Shtetet e Bashkuara – mbikëqyrja masive, grumbullimi i të dhënave e të tjera – në atë kohë nuk ekzistonin në këtë formë.
Grupi “Islam AG”, ku ata u takuan për vite me radhë – si konsiderohej ai nga universiteti? Si rreth fetar, si takim i padëmshëm studentor?
Një përfaqësuesi të AStA-s iu shpjegua se Mohammed Atta nuk mund të studionte nëse nuk mund të falej.
Ky ishte shpjegimi dhe për këtë arsye u krijua “Islam AG”.
Takimet zhvilloheshin në një barakë pranë klubeve të tjera studentore dhe shiheshin si dëshmi e tolerancës, hapjes ndaj botës dhe shumëllojshmërisë së universitetit.
A ndikoi 11 shtatori në gazetari?
Hulumtimi intensiv, ku një ekip i madh kolegësh punon së bashku duke përdorur metoda shumë të ndryshme, u bë për ne në “Spiegel” një model pune.
Më vonë vepruam në të njëjtën mënyrë edhe me tema të tjera të mëdha.
Ne hetojmë pranë autoriteteve dhe shërbimeve të inteligjencës, por këto informacione i krahasojmë vazhdimisht me hulumtimet në terren.
Jam e bindur për këtë: duhet të shkosh atje ku ndodhin gjërat, duhet të flasësh me njerëzit dhe të kërkosh gjurmë.
Kombinimi i burimeve të mira pranë institucioneve me hulumtimin në terren është, sipas meje, thelbësor.
Në rastin më të mirë, prej tij krijohet një tablo e saktë dhe shumështresore, një rindërtim i hollësishëm dhe i rrëfyer në mënyrë tërheqëse i asaj që ka ndodhur.
Sot në gazetari ndonjëherë kemi prirjen drejt rrëfimit në vetën e parë: reporteri e merr publikun me vete gjatë hulumtimit, luan vetë një rol të madh në tekst dhe historia personalizohet fort.
Ndonjëherë kjo funksionon shkëlqyeshëm, por një ekip i madh që mbledh shumë aspekte të ndryshme shpesh mund të prodhojë një rezultat të paktën po aq të fuqishëm.
Në atë kohë përgatitëm një seri të madhe shkrimesh, prej së cilës doli edhe një libër që sapo është ribotuar.
Si mund ta shmangë një gazetar rrezikun që, duke u kushtuar kaq shumë vëmendje terroristëve, t’u japë pa dashje një lloj madhështie historike?
E njoh këtë debat. Është i rëndësishëm dhe legjitim.
Por përvoja ime më thotë se pikërisht në raste të tilla është e rëndësishme të shikosh me shumë kujdes.
Nga çfarë mjedisi vjen dikush? Çfarë i motivon autorët? Pse dikush braktis jetën e tij qytetare? Dhe pse askush nuk e vëren këtë?
Këto i konsideroj pyetje thelbësore dhe, si gazetarë, nuk duhet t’i vendosim vetes kufizime në trajtimin e tyre.
E fotografuar nga policia: Cordula Meyer dhe kolegu i saj nga “Spiegel”, Dominik Cziesche, duke biseduar me të dyshuarin për terrorizëm Abdelghani Mzoudi.
Kur kalon për një kohë kaq të gjatë në rrethin e afërt të terroristëve, siç bëtë ju si grua e re, a lë kjo gjurmë te njeriu?
11 shtatori, dita kur ndodhi, më preku thellë.
Po punoja për një shkrim mbi mungesën e personelit në kujdesin shëndetësor, kur dikush në korridorin e redaksisë thirri se diçka kishte ndodhur në Nju-Jork.
Pastaj pamë avionin e dytë teksa goditi Kullën Jugore.
Terroristët e kishin llogaritur me vetëdije pikërisht këtë efekt. Ata donin të krijonin këtë simbol, imazhin e dy kullave të fuqishme në flakë. Njerëz që hidheshin nga dritaret.
Gjatë hulumtimit ishte emocionalisht tronditëse të bisedoje me familjet e terroristëve, të cilat nuk donin ta pranonin atë që kishte ndodhur dhe megjithatë vuanin.
Por gjithmonë mbetej një distancë e brendshme, një pikë përtej së cilës nuk mund të shkoje më – për shembull, kur përpiqeshe të deshifroje vërtet motivet e tyre.
Çfarë ndryshoi 11 shtatori?
Ndjesinë ndaj jetës, të paktën për brezin tim.
Para sulmeve nuk flitej pa arsye për “fundin e historisë”, për marshimin triumfues të demokracive perëndimore.
Me 11 shtatorin, kjo mori fund. Ishte një tronditje.
Gjithçka që erdhi më pas – lufta kundër terrorit, lufta në Afganistan, lufta në Irak, Abu Ghraib, Guantánamo, mbikëqyrja masive, sulmet islamiste në Madrid, Londër dhe Paris – e pati pikënisjen te 11 shtatori.
Edhe më herët kishte ndodhur fetvaja kundër Salman Rushdie-t; libri i tij “Vargjet satanike” digjej nga islamistët në mbarë botën. A ishim naivë që ishim kaq të papërgatitur?
Ndoshta.
Në planifikimin e sulmeve nuk kishte marrë pjesë vetëm Osama bin Laden, por edhe Khalid Sheikh Mohammed, i cili që në vitin 1993 kishte kryer një sulm ndaj World Trade Center-it.
Por një sulm i koordinuar ndaj zemrës së Nju-Jorkut dhe, në këtë mënyrë, ndaj zemrës së botës perëndimore, ishte megjithatë përtej asaj që mund të imagjinohej – të paktën për mua.
Terroristët nga Hamburgu në atë kohë quheshin “të fjetur”. Në fakt, ky është një term çorientues, apo jo?
Ata ishin “të fjetur” më së shumti në kuptimin që, pasi kishin hartuar planin e tyre, jetonin me vetëdije në mënyrë veçanërisht të padukshme.
Dhe ia dolën.
Celula u formua vetëm në Hamburg, përpara se burrat të shkonin në Amerikë për t’u trajnuar atje si pilotë.
Si e sheh Hamburgu sot atë ditë, 25 vjet më vonë?
Në kujtesën e njerëzve që ishin të përfshirë atëherë, ajo luan një rol jashtëzakonisht të madh.
Ngjarja e ka lënë gjurmën e saj në qytet, por edhe te ne si shoqëri.
Ajo ka sjellë një raport tjetër me islamizmin. Sot e vëzhgojmë atë më me kujdes.
Si ju ka formësuar ju si gazetare?
Shumë.
Pas kësaj, të paktën, nuk kisha më frikë nga historitë e mëdha.
Burimi: F.A.Z.
