Nga Niklas Dietrich
Yvonne Fekete punon si logopede. Edhe vetë ajo belbëzon, por ka mësuar teknika që e ndihmojnë të flasë më rrjedhshëm. Foto: Maximilian von Lachner
Si nxënëse, Yvonne Fekete fshihej në tualet sa herë që në plan ishte leximi me zë. Arsyeja: Fekete belbëzon. Sot ajo punon si logopede dhe e di se njerëzit që belbëzojnë e kanë të vështirë në një botë të paduruar.
Yvonne Fekete ndien se si fyti i shtrëngohet gjithnjë e më shumë. Nofulla i ngurtësohet, ndërsa paniku fillon t’i rritet. Në mendje numëron me frikë:
“Edhe dy nxënës para meje, edhe një.”
Mësuesja e anglishtes u kërkon nxënësve të lexojnë një tekst me zë, secili nga një paragraf. Tani i vjen radha Yvonne-s, por që shkronja e parë shndërrohet në një pengesë të pakapërcyeshme. Sado që përpiqet, mezi arrin ta nxjerrë nga goja fjalën e parë.
Yvonne Fekete belbëzon. Ajo e kupton saktësisht atë që shkruhet në tekstin anglisht para saj, e di çfarë dëshiron të thotë, por fjalët thjesht nuk dalin.
Pas asaj që i duket si një përjetësi, ajo arrin ta përfundojë tekstin. Mësuesja, e cila i di problemet e saj, nuk e ndërpret më herët për ta shpëtuar. Shokët e klasës e imitojnë. Fekete vuan në heshtje.
“Kur flas, ndonjëherë gjithçka thjesht ndalet, sikur fjala të mos arrijë në fyt dhe rrjedha e të folurit të ndërpritet”, e përshkruan belbëzimin e saj logopedia, sot 29 vjeçe.
Ajo nuk është e vetme me këtë vështirësi në të folur: rreth pesë për qind e të gjithë fëmijëve preken prej saj. Në shumicën e rasteve, belbëzimi shfaqet para moshës pesëvjeçare.
Ajo që ndodh në momente të tilla në klasë nuk është as dështim njohës dhe as thjesht nervozizëm, por një çrregullim motorik i të folurit që e ka origjinën në tru. Personat e prekur nuk mund ta kontrollojnë atë, shpjegon Fekete.
Belbëzimi shpesh ka bazë gjenetike
Edhe Tanja Fuhr, profesoreshë e logopedisë në Universitetin Fresenius në Idstein, mund ta mbështesë këtë pohim me imazhe nga rezonanca magnetike.
Qendra e gjuhës, shpjegon ajo, funksionon ndryshe te personat që belbëzojnë. Ndërsa te njerëzit që flasin rrjedhshëm, gjatë të folurit është aktive kryesisht hemisfera e majtë e trurit, te personat që belbëzojnë mund të maten aktivitete në të dyja hemisferat.
Me këto njohuri shkencore, Fuhr, e cila punon edhe vetë si terapiste, dëshiron të rrëzojë mitet këmbëngulëse për belbëzimin. Dhe të tilla ka shumë.
Ende ekzistojnë paragjykime se shkaku i belbëzimit qëndron te një sëmundje psikike ose te fakti që prindërit i kanë bërë shumë presion fëmijës apo nuk e kanë lënë të flasë sa duhet.
Sipas Fuhr-it, shkenca sot supozon se belbëzimi është në masën 70 deri në 80 për qind i kushtëzuar gjenetikisht. Edhe faktorët mjedisorë luajnë rol, por shkaku i saktë në fund mbetet i paqartë.
Edhe pse nervozizmi nuk është shkaku i belbëzimit, ai mund ta përkeqësojë ndjeshëm simptomën.
Nga turpi, shumë të prekur futen në një rreth vicioz: frika nga bllokimi i radhës krijon presion të jashtëzakonshëm për të komunikuar në mënyrë të përsosur. Por pikërisht përpjekja për ta shtypur belbëzimin e bllokon edhe më shumë mekanizmin motorik të të folurit.
Fuhr shpjegon se për këtë arsye shumica e të prekurve zhvillojnë strategji komplekse për ta fshehur belbëzimin.
“Njerëzit që belbëzojnë shpesh janë jashtëzakonisht të zotë me fjalët”, thotë ekspertja.
Yvonne Fekete, për shembull, shmangte me vetëdije fjalët për të cilat e dinte paraprakisht se do t’i shkaktonin vështirësi.
Ajsbergu i padukshëm
Në rastin e leximit të tekstit në anglisht, ajo nuk kishte mundësi t’i shmangte fjalët.
Në fund, i mbeti vetëm arratisja:
“Në një moment fillova të shkoja në tualet pak para se të më vinte radha”, thotë Fekete.
“Një sjellje absolutisht tipike”, konfirmon Fuhr.
Sipas përvojës së saj, personat e prekur mund ta përballojnë jetën e përditshme, por vetëm me një sforcim të jashtëzakonshëm. Shumë prej tyre kanë zhvilluar strategji që të mos bien në sy.
Fuhr e ilustron këtë me figurën e “ajsbergut të belbëzimit”.
Belbëzimi që dëgjohet përbën vetëm majën e dukshme. Poshtë saj, sipas përvojës së saj, fshihen turpi, frika nga nënvlerësimi dhe një imazh negativ për veten.
Periudha e shkollës është për shumë të prekur një nga sfidat më të mëdha. Në fund të fundit, pjesëmarrja me gojë ndikon edhe në vlerësim. Për më tepër, shumë mësues nuk janë të informuar sa duhet për këtë çrregullim.
Edhe kartat me simbole tingujsh përdoren në terapinë e belbëzimit. Foto: Maximilian von Lachner
Te Yvonne Fekete, pjesa e padukshme e ajsbergut rritej gjithnjë e më shumë.
“Gjithmonë jam ndier e vogël dhe nuk kam pasur kurrë vetëbesim të madh.”
Edhe pse prindërit dëshironin ta dërgonin në terapi, ajo refuzonte:
“Nuk doja të dëgjoja asgjë për këtë. Doja thjesht të isha normale.”
Përpiqej t’i shmangte telefonatat, ndërsa në restorant porosinë duhej ta bënin të tjerët për të. Zakonisht dërgonte përpara prindërit ose miqtë.
Në një moment filloi madje të shtirej sikur po bënte pauza për të menduar sa herë që fjalët nuk i dilnin.
Meqenëse gjuha dhe komunikimi janë thelbësore për formimin e identitetit të të rinjve, bllokime të tilla mund të errësojnë gjithë jetën.
Me strategjitë e saj, Fekete arriti madje t’ia fshihte për tre vjet ish-partnerit të saj faktin se belbëzonte.
“Gjatë gjithë kohës kisha shumë frikë: Çfarë do të mendojë për mua nëse ia them tani? A do të tallet me mua? Këto mendime vetëm sa e shtonin edhe më shumë frikën time.”
“Belbëzimi nuk shërohet”
Ndërsa te 50 deri në 70 për qind e personave të prekur belbëzimi zhduket përsëri gjatë fëmijërisë, te të tjerët vazhdon edhe në moshë madhore.
Kështu ndodhi edhe me Feketen.
Shpesh, në fund të ditës ndihej “krejtësisht e rraskapitur”, tregon ajo. Taktikat e shmangies dhe të anashkalimit i merrnin shumë energji.
Në moshën 20-vjeçare ajo iu nënshtrua për herë të parë seriozisht një terapie për belbëzimin. Logopedia e saj në atë kohë ishte pikërisht ekspertja e belbëzimit Tanja Fuhr.
Fuhr kujton:
“Yvonne erdhi tek unë si një grua e re, por tashmë e rritur, çka për pacientët që belbëzojnë konsiderohet mjaft vonë.”
Sa më herët të nisë terapia, aq më të mëdha janë mundësitë për sukses.
Në fillim, terapistja dhe pacientja nuk u përqendruan fare te shmangia e belbëzimit.
Përkundrazi: Fuhr i kërkoi Feketes të belbëzonte qëllimisht.
Për Feketen, e cila ishte fshehur për vite me radhë, kjo kërkonte tejkalim të jashtëzakonshëm të vetvetes.
Ajo u përball drejtpërdrejt me situatat që më parë i kishte shmangur. E mbështetur nga shoqe të mira, bënte telefonata dhe porosiste vetë në restorant.
Në këtë mënyrë mësoi se komunikimi i suksesshëm është i mundur edhe kur të folurit ngec herë pas here ose ecën më ngadalë.
E ndihmoi edhe një imazh që kishte krijuar në mendje:
“Në një moment fillova ta imagjinoja belbëzimin si një burrë të vogël që shfaqet në momente të vështira, jo për të më bezdisur, por për të më mbështetur.”
Fekete kuptoi se problemi i vërtetë nuk ishte vetë belbëzimi, por mënyra se si ajo sillej ndaj tij.
“Në fakt, unë vetë ia bëja më të vështirë vetes të folurit”, reflekton ajo sot.
Pranimi është hapi i parë vendimtar:
“Belbëzimi nuk shërohet. Çdo ofrues terapie që pretendon të kundërtën është jo serioz. Momenti vendimtar për mua është gjithmonë kur pacienti im e lejon belbëzimin. Në atë çast më mbushet zemra, sepse e di: kemi bërë një hap gjigant përpara.”
Teknikat e të folurit synojnë një të folur më të rrjedhshëm
Për jetën e përditshme janë zhvilluar qasje të ndryshme, ndër to e ashtuquajtura “Fluency Shaping”.
Në këtë metodë, pacientët mësojnë një mënyrë të re të të folurit, me fillime të buta të fjalive, zanore të zgjatura dhe fjalë të lidhura me njëra-tjetrën.
“Në këtë mënyrë i jepet belbëzimit sa më pak hapësirë për t’u shfaqur”, shpjegon Fuhr.
Disa persona në fillim ndihmohen edhe nga këndimi ose aktrimi, sepse futja në një rol tjetër shpesh çon në të folur krejtësisht të rrjedhshëm.
Në këtë mënyrë Fekete arriti ta reduktonte belbëzimin aq shumë, sa sot gjatë një bisede me të mezi dëgjohet.
Pas një periudhe ushtrimesh, Fekete u ndie gati.
Më në fund, ajo qëndroi përpara një auditori të mbushur plot.
Edhe këtë herë ishte e emocionuar, njësoj si dikur kur ishte nxënëse dhe duhej të lexonte me zë para klasës.
Fuhr e kishte ftuar në një leksion dhe e kishte sfiduar me “provën përfundimtare të pjekurisë”.
Ajo duhej t’u tregonte studentëve të logopedisë për jetën e saj si person që belbëzon dhe gjatë rrëfimit duhej të belbëzonte krejt hapur.
Nervozizmi ishte i madh, i ngjashëm me atë të viteve të shkollës.
Por në vend që të ikte, ajo u përball me shumë vështrime të panjohura.
Fekete kuptoi se nuk duhej të funksiononte në mënyrë të përsosur, por mund t’u ofronte studentëve një pasqyrë të vërtetë të përvojës së saj.
Në atë moment, tregon ajo, u ndie sikur po merrej seriozisht.
Belbëzimi nuk ishte më një mangësi, por një forcë.
Paraqitja në sallën e leksioneve u shndërrua në një pikë kthese në jetën e saj.
Fekete, e cila në atë kohë po trajnohej për t’u bërë asistente dentare, vendosi të bëhej vetë logopede.
Në fillim, megjithatë, kishte dyshime:
“Edhe pse më pëlqente shumë që gjatë terapisë ta analizoja të folurin tim, nuk e dija nëse, me problemet që kisha, isha fare e përshtatshme për të punuar si terapiste.”
Fuhr, përkundrazi, e inkurajoi.
Ajo është e bindur se përvojat që sjell Fekete i japin asaj një empati të thellë dhe një besueshmëri që terapistët të cilët nuk e kanë përjetuar vetë belbëzimin vështirë se mund ta arrijnë.
Për më tepër, Fekete duhej t’ia pranonte vetes se edhe zgjedhja e saj fillestare profesionale kishte lindur nga strategjia e shmangies.
Pacientët që shtrihen në karrigen e dentistit zakonisht nuk mund të flasin shumë. Bisedat e shkurtra nuk janë të nevojshme.
Pra, një profesion “me pak të folur”.
Pas katër vjetësh studime, Fekete sot punon në një ordinancë në Hadamar.
Atje mund të përcjellë shumë nga përvojat e saj.
“Ndonjëherë vijnë tek unë nxënës që belbëzojnë dhe më tregojnë për ndonjë situatë nga jeta e tyre.”
Shpesh terapistja u tregon më pas se çfarë i ka ndodhur edhe asaj vetë.
“Në këtë mënyrë krijoj me pacientët e mi një nivel tjetër marrëdhënieje njerëzore, sepse ata kuptojnë se nuk janë vetëm.”
Një shoqëri e paduruar
Sot Fekete paraqitet me vetëbesim.
Jo pavarësisht belbëzimit, por pikërisht për shkak të tij, siç thotë ajo vetë.
Pranimi i ka dhënë një qetësi të brendshme.
“Tani nuk më intereson fare se çfarë mendojnë të tjerët për mua”, thotë ajo.
Megjithatë, Fekete dhe Fuhr e shohin me shqetësim zhvillimin e shoqërisë.
Në një kohë kur rrjetet sociale po e shkurtojnë aftësinë e njerëzve për t’u përqendruar dhe mesazhet zanore në WhatsApp dëgjohen me shpejtësi të dyfishtë, sipas tyre është e vështirë që njerëzit të mos e humbin durimin.
Mungon gjëja më e rëndësishme: të dëgjosh me durim.
Për mënyrën se si duhet të sillemi me personat që belbëzojnë, Fekete formulon tri rregulla të thjeshta, por themelore:
t’i lësh të përfundojnë fjalinë, të mbash kontakt me sy dhe të mos japësh këshilla.
Njerëzit që belbëzojnë e dinë saktësisht çfarë duan të thonë; atyre thjesht u duhet më shumë kohë.
Një vështrim i drejtpërdrejtë dhe i vëmendshëm u jep ndjesinë se po merren seriozisht, ndërsa këshillat që duken sikur janë dhënë me qëllim të mirë, si “Mendoje fillimisht se çfarë do të thuash”, mund të jenë kundërproduktive dhe poshtëruese.
Për profesoreshën e logopedisë Fuhr, çelësi qëndron te mënyra se si sillemi me njëri-tjetrin.
Ajo e shpjegon këtë me një parim të famshëm psikologjik:
“Paul Watzlawick ka thënë se nuk mund të mos komunikosh. Në të njëjtën mënyrë, nuk mund të mos reagosh ndaj belbëzimit.”
Meqenëse çdo takim shkakton menjëherë një reagim te personi përballë, Fuhr kërkon më shumë informim nëpër shkolla.
Atje, fëmijët e prekur kanë të drejtë ligjore për masa kompensuese, të cilat, për shembull, duhet të sigurojnë që mënyra e të folurit të mos ndikojë negativisht në vlerësimin e tyre me gojë.
Megjithatë, sipas vlerësimit të saj, masa të tilla zbatohen tepër rrallë në përditshmërinë shkollore.
Situata vështirësohet edhe nga fakti se profesioni i logopedit konsiderohet nga shumë njerëz financiarisht jo tërheqës.
Shumë vende pune mbeten të paplotësuara.
Pasojë janë pritjet e gjata, nga dy deri në tre vjet, për të siguruar një vend në terapi.
Kur pyetet se çfarë do ta kishte ndihmuar atë vetë kur ishte vajzë e re, Yvonne Fekete mendon për një çast.
Mbi të gjitha, thotë ajo, nevojitet një shoqëri më e informuar.
Dhe durimi i atyre që dëgjojnë./FAZ
