Nga Sébastien Julian
Disa mungesa u lënë vendeve kohë të organizohen. Të tjera e zënë botën në befasi. Prej disa vitesh tashmë, vendet perëndimore po përgatiten për ndërprerje të furnizimit me çipa elektronikë, metale të rralla, bakër… Por askush nuk kishte parashikuar që papritur të kishte mungesë të turbinave me gaz. Para luftës në Ukrainë, këto pajisje kompakte që prodhojnë energji elektrike madje dukeshin të destinuara të zhdukeshin, të zëvendësuara nga teknologji më të gjelbra. Sot, e gjithë bota po lufton për t’i siguruar.
“Tani duhet të presësh deri në pesë vjet për të marrë një model me fuqi të madhe të porositur sot. Ky është afati më i gjatë i regjistruar në një çerek shekulli”, vëren Felipe Germini, drejtues i Germini Energy, një ndërmjetës i specializuar në produktet e naftës.
“Bumi i inteligjencës artificiale dhe zhvillimi i energjive të rinovueshme e kanë ndryshuar situatën për këto pajisje”, konstaton Damien Ernst, profesor i elektromekanikës në Universitetin e Liezhit.
“Sa më shumë që një rrjet elektrik integron energjinë e erës dhe atë diellore, aq më shumë ka nevojë për mjete prodhimi që mund të marrin përsipër furnizimin gjatë periudhave pa erë dhe pa diell, atë që gjermanët e quajnë ‘Dunkelflaute’. Ky rol rezervë u takon turbinave të mëdha.”
Në të njëjtën kohë, IA-ja po e ushqen mungesën duke kërkuar me dëshpërim burime energjie për të siguruar zhvillimin e saj.
“Qendrat e të dhënave konsumojnë energji elektrike vazhdimisht, ditë e natë. Dhe operatorët e tyre duan që kapaciteti elektrik të jetë i disponueshëm në një datë të përcaktuar. Përballë afateve të lidhjes me rrjetin që zgjasin disa vite – në Shtetet e Bashkuara, vetëm 13 për qind e kërkesave për lidhje të paraqitura midis viteve 2000 dhe 2020 do të kishin përfunduar me sukses deri në fund të vitit 2025, sipas një raporti të Lawrence Berkeley National Laboratory (LBNL) – shumë operatorë përfundojnë duke instaluar turbinat e tyre”, shpjegon Felipe Germini.
Këto centrale kanë shumë përparësi.
“Ato janë modulare, mund të ndërtohen dhe të vihen shpejt në funksion. Janë gjithashtu jashtëzakonisht kompakte. Së fundi, në Shtetet e Bashkuara ato funksionojnë me gaz të lirë”, shpjegon Nils Røkke, nënpresident ekzekutiv përgjegjës për zhvillimin e qëndrueshëm në SINTEF, një institut norvegjez kërkimor i specializuar në teknologji dhe inovacion.
Simbol i këtij interesimi të papritur për turbinat është Elon Musk, i cili ka instaluar disa dhjetëra të tilla në Memphis të Tennessee-t për të furnizuar me energji qendrën e të dhënave të xAI-së. Miliarderi ka deklaruar gjithashtu se SpaceX do të fillojë tani të prodhojë vetë pjesë për turbina, me qëllim përshpejtimin e zhvillimit të IA-së.
Por, a ka vërtet zgjedhje?
Tregu i turbinave të mëdha me gaz, atyre që mund të furnizojnë me energji një qytet të tërë ose një qendër të dhënash me kapacitet prej një gigavati, ka vetëm tre prodhues në botën perëndimore: kompaninë amerikane GE Vernova, gjermanen Siemens Energy dhe japonezen Mitsubishi Heavy Industries. Dhe librat e tyre të porosive janë të mbushur plot.
“Për një dekadë, investitorëve iu krijua përshtypja se turbinat ishin një aset pa të ardhme, gjë që çoi në mbylljen e disa linjave të prodhimit dhe në largimin nga puna të punëtorëve të kualifikuar”, vëren Felipe Germini.
“Furnizuesit e mëdhenj botërorë gjithashtu janë përqendruar te modelet e sofistikuara me rendiment më të lartë. Si rezultat, ata kanë lënë pas dore modelet më bazike për të cilat bota ka nevojë sot”, shton Damien Ernst.
Një krizë brenda krizës
Siemens e kundërshton idenë se nuk po reagon ndaj situatës.
“Po i përgjigjemi kësaj situate duke kombinuar rritjen e kapaciteteve tona, përmirësimin e produktivitetit dhe planifikimin e optimizuar të ngarkesës së punës. Gjatë viteve financiare 2025 deri më 2027, kapaciteti ynë i prodhimit të turbinave me gaz do të arrijë mesatarisht rreth 22 gigavatë, pra afërsisht 30 për qind më shumë se gjatë vitit financiar 2024. Për vitet 2028 deri më 2030, parashikojmë ta rrisim edhe më tej këtë kapacitet, duke e çuar në më shumë se 30 gigavatë”, deklaron një zëdhënës i kompanisë.
Megjithatë, situata mbetet e tensionuar dhe e paprecedentë.
“Veçantia vërtet e pazakontë e kësaj periudhe qëndron në faktin se kompanitë e shërbimeve publike dhe qendrat e të dhënave po konkurrojnë njëkohësisht për të njëjtat kapacitete prodhuese”, vëren Nils Røkke.
Kush do të furnizohet i pari? Operatorët apo shtetet që duhet të zëvendësojnë termocentralet e tyre me qymyr apo centralet e vjetruara me gaz? Gjigantët e IA-së apo industri të tjera?
Sipas Wood Mackenzie, një kompani këshilluese dhe kërkimore e specializuar në sektorin e energjisë, kostoja për kilovat e turbinave me gaz mund të jetë deri në fund të vitit të ardhshëm 195 për qind më e lartë se në vitin 2019.
“Gjithçka varet nga ai që është i gatshëm të paguajë më shumë. Dhe në këtë garë, kompanitë që zhvillojnë IA-në kanë avantazhin se disponojnë më shumë mjete financiare se të tjerët”, analizon Damien Ernst.
Sipas ekspertit, mungesa aktuale është shumë më problematike për Shtetet e Bashkuara sesa për Evropën. Në anën tjetër të Atlantikut, konsumi i gazit është shumë më i madh, ashtu si edhe zhvillimi i inteligjencës artificiale.
Megjithatë, në këtë anë të Atlantikut, turbinat janë vetëm pjesa më e dukshme e një problemi shumë më të gjerë: mungesa në rritje e një numri pajisjesh të domosdoshme për rrjetet elektrike.
“Transformatorët e mëdhenj të fuqisë dhe konvertuesit e rrymës së vazhduar në rrymë alternative po përballen me të njëjtat tensione në furnizim si turbinat me gaz”, shpjegon Damien Ernst.
Ndryshe nga panelet diellore ose bateritë, prodhuesit kinezë ende nuk janë imponuar në këto tregje. Kjo ndodh pjesërisht për shkak të hezitimit të vendeve perëndimore për të blerë pajisje të ndjeshme nga Kina.
Kjo mungesë po manifestohet në mënyrë shumë konkrete përmes refuzimeve për lidhje me rrjetin elektrik. Belgjika dhe Holanda janë veçanërisht të prekura.
“Një ndërmarrje e vogël ose e mesme që dëshiron të ndërtojë fusha padeli, të ndërtojë një hotel apo, më gjerësisht, çdo kompani që kërkon fuqi shtesë elektrike për t’u zgjeruar, përballet rregullisht me refuzim për shkak të mungesës së kapaciteteve të disponueshme në rrjet”, konfirmon Damien Ernst.
Për momentin, Franca ende po i shpëton këtij fenomeni. Por, sipas ekspertit, kjo periudhë qetësie nuk pritet të zgjasë.
Sipas tij, i njëjti problem mund të shfaqet edhe në territorin francez brenda dy vjetësh. Një pengesë ekonomike aspak e mirëpritur në një kohë kur vendi tashmë po i afrohet recesionit.
