Një studim në shkallë të gjerë, që analizon më shumë se një milion njerëz, arrin në përfundimin se ndikimi i mjedisit familjar në zhvillimin e kuriozitetit apo të mirësjelljes është më i vogël nga sa mendohej më parë.
Një njeri lind i tillë apo bëhet i tillë? Çfarë është më e rëndësishme në formësimin e personalitetit të tij: biologjia apo edukimi? Për shekuj me radhë, ky debat ka ndarë si komunitetin shkencor, ashtu edhe shoqërinë. Kurioziteti, ambicia, përgjegjshmëria apo mirësjellja duken si tipare që formësohen gjatë gjithë jetës. Megjithatë, shkenca tashmë e di se personaliteti ka edhe një përbërës gjenetik, falë një mënyre shumë të thjeshtë studimi: krahasimit të binjakëve identikë me binjakët joidentikë. Nëse të parët ngjajnë më shumë me njëri-tjetrin në mënyrën e të qenit sesa të dytët, kjo do të thotë se një pjesë e këtij ngjashmërimi gjendet në ADN.
Ajo që nuk dihej ishte se ku ndodhej konkretisht kjo pjesë. Një studim i madh, i botuar këtë të mërkurë në revistën shkencore Nature nga një konsorcium ndërkombëtar studiuesish, jep për herë të parë një përgjigje: janë identifikuar 1.260 variante të ndryshme gjenetike, 824 prej të cilave nuk ishin lidhur kurrë më parë me personalitetin dhe janë të shpërndara në të gjithë gjenomin.
Studimi analizon të dhënat e 1,14 milionë njerëzve, të organizuar në 46 grupe, për të gjurmuar se cilat variante të ADN-së lidhen me pesë tiparet kryesore të personalitetit, të njohura prej kohësh në literaturën shkencore si modeli “Big Five”: ekstraversioni, mirësjellja, përgjegjshmëria, neuroticizmi dhe hapja ndaj përvojave të reja.
Rezultatet nuk sugjerojnë se personaliteti mund të parashikohet drejtpërdrejt nga ADN-ja. Përkundrazi, ato tregojnë se disa variante gjenetike mund të ndikojnë në disa sjellje. Në të njëjtën kohë, studimi konfirmon se, në çdo rast, edukimi dhe jeta shoqërore vazhdojnë të kenë ndikim më të madh në personalitet sesa gjenetika.
Konsorciumi ndërkombëtar i studiuesve që realizoi këtë punim pionier ka identifikuar 1.260 variante gjenetike të lidhura, siç shprehen autorët, “në mënyrë statistikisht të qëndrueshme” me personalitetin. Krahasuar me studimet e mëparshme, kjo përfaqëson një rritje nga 3 deri në 43 herë të numrit të varianteve të identifikuara, në varësi të tiparit të analizuar.
Të marra së bashku, këto variante shpjegojnë nga 4,8% deri në 9,3% të ndryshimeve që vërehen mes njerëzve për secilin tipar. Kjo është një shifër shumë më e ulët se 40%-60% që sugjerojnë studimet klasike të kryera me binjakë. Kjo do të thotë se mjedisi ka një peshë vendimtare në mënyrën se si formësohet personaliteti.
Megjithatë, në mënyrë disi të papritur, familja ka më pak rëndësi nga sa mund të mendohej. Ndryshe nga tipare të tjera shoqërore — si niveli arsimor, të ardhurat apo inteligjenca — personaliteti përcaktohet shumë pak nga mjedisi familjar.
Kur studiuesit krahasuan vëllezërit e motrat mes tyre ose fëmijët me prindërit e tyre, efektet gjenetike mbetën praktikisht të njëjta me ato që vëreheshin në popullatën e përgjithshme.
“Është një nga gjërat që më ka befasuar më shumë”, pranon Michel Nivard, profesor i Epidemiologjisë Gjenetike në Universitetin e Bristolit dhe një nga autorët kryesorë të studimit.
“Në nivelin arsimor shohim një korrelacion të qartë mes gjeneve që ndikojnë në arsim dhe mjediseve që e favorizojnë atë: fëmijët e prindërve më të arsimuar trashëgojnë disa alele të caktuara, por njëkohësisht shkojnë edhe në shkolla më të mira, sepse prindërit e tyre kanë më shumë burime dhe investojnë më shumë tek ata. Për personalitetin, ky efekt pothuajse nuk ekziston”, shpjegon ai.
Një tjetër rezultat i rëndësishëm i këtij studimi është se nuk ekziston diçka e tillë si “gjeni i personalitetit”. Ndryshe nga sëmundje të tilla si Alzheimeri, ku disa variante gjenetike mund ta shumëfishojnë në mënyrë drastike rrezikun, secili nga 1.260 variantet e identifikuara jep vetëm një ndikim mikroskopik.
Efekti mesatar i variantit me ndikimin më të madh, që lidhet me ekstraversionin, është i barasvlershëm me ndryshimin mes një personi që ndodhet në percentilin 50 të popullsisë dhe një tjetri që ndodhet në percentilin 50,35 — pra një dallim jashtëzakonisht i vogël.
Autorët këmbëngulin se, edhe nëse mblidhen qindra mijëra nga këto variante, përsëri nuk mund të parashikohet me besueshmëri personaliteti i një individi konkret. Këta tregues janë të dobishëm vetëm kur analizohen mesataret e grupeve shumë të mëdha të popullsisë.
Nivard e përmbledh kështu:
“Nëse dëshiron të njohësh personalitetin tënd, mënyra më e thjeshtë është të bësh një test prej njëzet minutash: besueshmëria është jashtëzakonisht e lartë dhe, nëse e përsërit një vit më vonë, do të marrësh pothuajse të njëjtin rezultat.”
Për këtë arsye, studiuesi nuk beson se në të ardhmen mund të ekzistojë një test gjenetik që të përcaktojë personalitetin që do të ketë një person.
Përgjegjshmëria lidhet me më pak duhanpirje
Studimi nuk kufizohet vetëm te gjenomi, por i krahason këto variante edhe me dhjetëra sjellje reale. Disa nga rezultatet janë veçanërisht interesante.
Personat që kanë më shumë variante të lidhura me hapjen ndaj përvojave të reja kanë prirje që, kur arrijnë moshën e mesme, të zhvendosen në lagje urbane dhe kozmopolite. Ndërsa ata që marrin rezultate më të larta për përgjegjshmëri priren të zhvendosen drejt zonave të pasura të banimit.
Hapja ndaj përvojave të reja lidhet me aktivitet më të madh gjatë natës, ndërsa përgjegjshmëria me aktivitet më të madh gjatë ditës. Përgjegjshmëria lidhet gjithashtu me më pak duhanpirje dhe me një indeks më të ulët të masës trupore.
Nga pesë tiparet që përcaktojnë personalitetin, mirësjellja është më problematikja për t’u analizuar. Studiuesit kanë gjetur më pak korrelacione gjenetike mes vendeve dhe kanë konstatuar gjithashtu se ky është një tipar më pak i trashëgueshëm.
Nivard ofron një shpjegim të mundshëm: fjala “i sjellshëm” mund të mos ketë të njëjtin kuptim kudo.
“Unë jam holandez dhe ne jemi shumë të drejtpërdrejtë. Në kultura të tjera, e njëjta mënyrë e drejtpërdrejtë e të shprehurit mund të perceptohet si mungesë mirësjelljeje”, argumenton ai.
Sipas tij, kjo është hera e parë që gjenetika u mundëson studiuesve të kontrollojnë në mënyrë objektive nëse dy kultura po matin të njëjtën gjë kur përdorin të njëjtën fjalë.
Një tjetër rezultat kundërshton një pjesë të madhe të kërkimeve të mëparshme: profilet gjenetike që lidhen me hapjen ndaj përvojave të reja tregojnë gjithashtu korrelacion me një rrezik më të lartë të psikopatologjive në përgjithësi, diçka që studimet klinike të mëparshme nuk e kishin evidentuar kaq qartë.
Nivard ende nuk ka një teori përfundimtare:
“Është magjepsëse, por ende nuk e di se çfarë do të thotë.”
Ai përmend si shpjegim të mundshëm faktin që personat më të hapur ndaj përvojave të reja mund të marrin pjesë më shpesh në këtë lloj studimi, edhe kur vuajnë nga ndonjë çrregullim, gjë që mund të shkaktojë një shtrembërim të lehtë të kampionit. Por, paralajmëron ai, kjo është vetëm një hipotezë që ende duhet të verifikohet.
Në fakt, zbulimi i madh i këtij studimi nuk është vetëm ajo që publikohet sot, por gjithçka që mbetet ende për t’u zbuluar dhe publikuar.
Studimi përmban një sasi kaq të madhe të dhënash — një milion njerëz të organizuar në 46 grupe kërkimore ose kohorta — saqë analiza e tyre, sipas të gjitha gjasave, do të ndikojë në zhvillimin e ardhshëm të gjenetikës, sociologjisë, psikologjisë dhe psikiatrisë.
Dhe kjo është vetëm maja e ajsbergut: gjenomi njerëzor përmban mes katër dhe pesë milionë variante gjenetike, çka hap rrugën për kërkime të mëtejshme.
Sipas gjenetistit Miguel Pita, i cili nuk ka marrë pjesë në studim, merita e punimit nuk qëndron aq shumë te vetë rezultati — “që gjenetika ka shumë rëndësi për personalitetin është pothuajse e qartë”, thotë ai — sesa te fakti se kjo është demonstruar duke përdorur një sasi kaq të madhe të dhënash.
“Është një moment historik për sa i përket projektimit eksperimental dhe aspektit teknik. Ndonjëherë, gjërat që duken më të qarta janë më të vështirat për t’u provuar”, shprehet Pita.
Studimi këmbëngul se pyetja e vjetër “natyrë apo edukim” nuk ka më kuptim të shtrohet si një zgjedhje mes dy alternativave.
Nivard përdor një krahasim: në një studim gjenetik mbi kancerin e mushkërive, varianti që lidhet më së shumti me sëmundjen gjendet në gjenin e receptorit të nikotinës, edhe pse askush nuk e vë në dyshim se pirja e duhanit është shkaku dhe se ky është një faktor mjedisor.
Sipas Pitës, “në gjithçka që lidhet me personalitetin, të dy faktorët do të luajnë gjithmonë një rol; të flasësh vetëm për njërin ose vetëm për tjetrin është tashmë një debat i kapërcyer”.
Nivard pajtohet dhe mendon se vazhdimi i kundërvënies së gjeneve me mjedisin është “i vjetruar, megjithëse është e kuptueshme që për shumë njerëz kjo mënyrë e të menduarit vazhdon të duket intuitive: është ajo që kemi mësuar në shkollë”./ EL PAÍS
