Nga Robert Putzbach, Uman
Për festën e Vitit të Ri hebraik, dhjetëra mijëra hebrenj hasidikë nga e gjithë bota shtegtojnë drejt Umanit në Ukrainë – pavarësisht të gjitha paralajmërimeve për shkak të luftës agresore ruse.
Sapo shqiptohet psalmi i fundit, lutja shndërrohet në festë. Nga altoparlantët dëgjohet muzikë elektronike me tekst në hebraisht. Burrat, të cilët vetëm pak më parë recitonin duke u lëkundur pjesë nga Tora, tani kërcejnë në mënyrë të shfrenuar. Ata hidhen të gëzuar mes njëri-tjetrit, ndërsa kaçurrelat anësore të tëmthave u lëkunden lart e poshtë. Të tjerë çajnë turmën duke buzëqeshur të përmbushur. Të rinj me kipa i ngrenë telefonat inteligjentë lart për të filmuar, si në një koncert. Reklamat e ndriçuara dhe tabelat publicitare buzë rrugës janë të shkruara në hebraisht. Vetëm uniformat e policëve të ngrysur buzë rrugës të kujtojnë se skena zhvillohet në Ukrainë.
Çdo vjeshtë, qyteti i qetë Uman, në qendër të vendit, shndërrohet në një vend pelegrinazhi që mezi i përballon turmat. Rreth 80.000 banorëve të tij u bashkohen atëherë dhjetëra mijëra hebrenj hasidikë nga e gjithë bota. Pelegrinët nuk kanë frikë nga sulmet ajrore. Edhe pse këtë vit si Ministria e Jashtme e Ukrainës, ashtu edhe Ambasada amerikane në Kiev kanë paralajmëruar kundër udhëtimeve në Uman, pothuajse 50.000 persona janë nisur megjithatë drejt qytetit, pavarësisht rreziqeve.
Tradicionalisht, ata tërhiqen drejt Umanit për festën e Vitit të Ri hebraik, “Rosh Hashanah”, për të vizituar varrin e rabinit Nachman nga Breslovi, shkurt “Rabbi Nachman”. Stërnipi i themeluesit të hasidizmit, një rrymë ultraortodokse e judaizmit, u varros në Uman në fillim të shekullit XIX. Sipas legjendës, në shtratin e vdekjes ai u kishte premtuar ndjekësve të tij ndërmjetësim hyjnor pas vdekjes, nëse ata do të luteshin pranë varrit të tij gjatë festës së Vitit të Ri. Disa hasidë e konsiderojnë detyrë të tyre të vijnë këtu të paktën një herë në jetë. Festimet zgjasin tri ditë, por shumica e pelegrinëve qëndrojnë një javë ose më gjatë.
Pelegrinët udhëtojnë për ditë të tëra
Udhëtimi është bërë i mundimshëm për shkak të luftës agresore ruse. Hapësira ajrore e Ukrainës është e mbyllur që nga fillimi i luftës. Për këtë arsye, pelegrinët fluturojnë drejt vendeve fqinje dhe prej andej vazhdojnë udhëtimin me autobusë, trena dhe automjete. Një pjesë e madhe vijnë nga Izraeli ose Shtetet e Bashkuara dhe janë në udhëtim për ditë të tëra.
Që në hyrje të Umanit mund të shihen hasidë buzë rrugës dhe në stacionet e autobusëve. Ata dallohen nga veshja. Shumë prej tyre mbajnë kipa në kokë, ndërsa disa edhe shtreimel, kapelat tradicionale prej gëzofi. Në parkun Sofiyivka, pelegrinë të rinj lëvizin me karroca kuajsh, makina golfi dhe skuterë elektrikë, duke e shndërruar peizazhin idilik në një park aventurash.
Kur hyn në lagjen hasidike, e cila është e rrethuar me pika kontrolli, gjendesh në një botë krejtësisht tjetër. Me një vendosmëri të pandërprerë, pelegrinët nxitojnë në drejtime të ndryshme dhe, pa u shqetësuar nga kontakti fizik, shtyhen pranë njëri-tjetrit. Shumë prej tyre lexojnë tekste lutjesh madje edhe duke ecur. Këtu e atje dikush flet në mikrofon. Në ambient të hapur, të rinjve u priten flokët. Pas dyerve të vogla buzë rrugës fshihen salla të mëdha me ushqime kosher ose me programe argëtuese për fëmijët.
Pelegrinët janë një faktor i rëndësishëm ekonomik
Kudo qëndrojnë të rinj me kuti për mbledhjen e donacioneve. Kartëmonedhat brenda tyre tregojnë se nga vijnë pelegrinët. Më të zakonshmet janë dollarët amerikanë; madje edhe çmimet në tezga shënohen në dollarë. Por në kutitë e donacioneve gjenden gjithashtu shekelë izraelitë, euro dhe madje edhe birr etiopian. Shumë dyqane dhe restorante u përkasin njerëzve nga komuniteti lokal hasidik.
Por edhe ukrainas të tjerë duan të fitojnë nga ky spektakël. Çmimet janë të kripura për kushtet vendore. Ndonjëherë krijohen skena që të kujtojnë Babiloninë. Për shembull, shitësit e kartave SIM dhe klientët komunikojnë me njëri-tjetrin në gjuhë të ndryshme, duke bërë gjeste të vrullshme.
Veçanërisht i madh është grumbullimi në zonën përreth varrit të Rabbi Nachmanit. Atje njerëzit ngjeshen që në orët e hershme të mëngjesit për t’u lutur. Gratë pothuajse nuk shihen fare në lagjen hasidike. Vetëm në një zonë pranë sinagogës mund të shihen disa nëna që kujdesen për fëmijët e tyre. Hapësira publike u mbetet burrave.
Oleksandr Magula
Umani ka një histori të gjatë hebraike. Megjithatë, gjatë pushtimit gjerman në Luftën e Dytë Botërore, shumë hebrenj u vranë ose u deportuan. Nën sundimin sovjetik, pelegrinazhet drejt varrit të Nachmanit mbetën të ndaluara për një kohë të gjatë; vetëm nga fundi i viteve tetëdhjetë, hebrenj nga e gjithë bota filluan sërish të vinin për festën e Vitit të Ri.
Por kjo sjell edhe konflikte. Rreth dhjetë vjet më parë, ukrainasit ngritën në Uman, pavarësisht protestave të komunitetit hebraik, një monument për dy udhëheqës kozakë. Në shekullin XVIII, ata kishin udhëhequr një kryengritje kundër feudalëve polakë, e cila u shndërrua në një pogrom kundër popullsisë hebraike dhe polake. Rreth periudhës së festës së Vitit të Ri, monumenti ruhet nga policia. Një statujë e Jezusit është dëmtuar disa herë. Për zbatimin e rregullave, policët ukrainas ndihmohen nga kolegë izraelitë. Administrata ushtarake ka ndaluar shitjen dhe servirjen e alkoolit.
Për Umanin, pelegrinët janë gjithashtu një faktor i rëndësishëm ekonomik. Vetëm vitin e kaluar, qyteti arkëtoi nga taksa turistike një shumë të barasvlershme me rreth 400.000 euro.
Festimet përfundojnë gjithmonë me një lutje në bregun e liqenit. Në ditët që pasojnë, pelegrinët largohen nga qyteti dhe Umani rikthehet në gjendjen e mëparshme. Komuniteti hebraik nuk është i madh, ndaj shumica e dyqaneve në lagjen hasidike qëndrojnë bosh gjatë pjesës tjetër të vitit./F.A.Z.
